Teksty

Picatrix

Picatrix nie jest dialogiem o umyśle i odrodzeniu jak Corpus Hermeticum, lecz kompendium do roboty: talizmany, modlitwy do planet i okadzania, osadzone w teorii tego, jak niebo działa na materię. Jego arabski oryginał, Ghayat al-Hakim („Cel Mędrca”), powstał w al-Andalus; autor podaje, że ukończył go około 348 AH (ok. 959 n.e.), po dokończeniu tomu towarzyszącego, Rutbat al-Hakim. Joanna Komorowska, która przełożyła na polski księgę I wersji łacińskiej, nazywa tę wersję jednym z najważniejszych świadectw średniowiecznej magii astralnej (2015, streszczenie).

Kto to napisał

Przez stulecia księgę błędnie przypisywano matematykowi Maslamie al-Majritiemu. Jego daty nie zgadzały się z rękopisami, więc starsza literatura nazywała autora „pseudo-Majritim”; datowała też dzieło na połowę XI wieku, opierając się głównie na jednym argumencie z tomu towarzyszącego (de Callataÿ 2013, s. 311). W 1996 roku Maribel Fierro zidentyfikowała prawdziwego autora: to Maslama al-Qurtubi (zm. 964), uczony z Kordoby. Godefroid de Callataÿ potwierdził tę identyfikację nowymi argumentami (2013) i zwrócił uwagę, że zgadza się ona z rękopisami: wszystkie znane odpisy arabskie datują dzieło na lata 343-348 AH (954-960 n.e.; de Callataÿ 2013, s. 309-313). Zagadką pozostaje nawet łacińska nazwa: tekst arabski wymienia niejakiego Buqratisa jako tłumacza księgi o talizmanach, a tłumacz kastylijski, za nim zaś łaciński, oddali to imię jako Picatrix (Ritter i Plessner 1962, s. xxii). Kim był Buqratis, nie wiadomo: trudno uznać go za Hippokratesa, którego imię księga zapisuje jako Buqrat, a Pingree nie dał się przekonać żadnej próbie utożsamienia go z autorem greckim (1986, s. xv, przyp. 3).

Co jest w środku

Talizmany, inwokacje planetarne, elekcje astrologicznie pomyślnych momentów, suffumigacje, ale osadzone w teorii: promienie, spiritus, kosmiczna hierarchia, którą wpływ niebios spływa w materię. Księga obficie cytuje Hermesa i obrzędy sabejskie, syntetyzując materiał hermetyczny, sabejski i neoplatoński. To kompilacja, nie doktrynalny traktat hermetyczny: praktyczna kuzynka ustępów o ożywianiu posągów z Asclepiusa i tej samej tradycji technicznej, z której wyszła Tablica Szmaragdowa. Opiera się na tym samym założeniu, które skrócono do hasła jak na górze, tak na dole. Teurgia Jamblicha wychodziła z tego samego założenia i działała przez znaki i symbole (synthemata, symbola) przypisane poszczególnym bogom, tyle że według niego bogowie udzielają swojego światła z własnej woli i nie da się go ściągnąć siłą (De mysteriis I.12), a Picatrix przywołuje duchy, zwykle związane z ciałami niebieskimi, i zmusza je do posłuchu. Tłumacze księgi na angielski podzielili cele jej rytuałów na czternaście kategorii: największa obejmuje relacje z innymi ludźmi i przeważają w niej zabiegi o przychylność zwierzchnika nad miłosnymi; druga to leczenie albo szkodzenie zdrowiu (Attrell i Porreca 2019, s. 17, 22-23).

Plan czterech ksiąg podaje sam prolog wersji łacińskiej (prolog 5, wyd. Pingree 1986, s. 2), a tytuły rozdziałów pokazują, gdzie czego szukać:

Dużą część materiału autor zapożyczył. De Callataÿ wskazał fragmenty wspólne z encyklopedią Braci Czystości (Ichwan as-Safa), zbyt liczne i zbyt dosłowne, by wyjaśnić je inaczej niż tym, że autor czerpał z niej wprost, oraz rozdział o Księżycu w arabskiej księdze II, który ściśle trzyma się Rolnictwa nabatejskiego (2013, s. 330-331).

Droga do renesansu

Alfons X Kastylijski kazał przełożyć arabski tekst na kastylijski; prolog wersji łacińskiej datuje tę pracę na rok 1256 i nadaje imię Picatrix zarówno księdze, jak i jej kompilatorowi (Pingree 1986, s. 1). Z przekładu kastylijskiego zachowały się tylko fragmenty, w XIII-wiecznym rękopisie Biblioteki Watykańskiej (Reg. lat. 1283a; Franchetto 2020, przyp. 1). W XIII wieku doszła wersja łacińska; jako tłumacza na kastylijski Pingree wskazuje Jehudę ben Moszego, a na łacinę Aegidiusa de Thebaldis, przy obu nazwiskach stawiając znak zapytania (1986, s. xvi, przyp. 10). Przez ten łaciński tekst księga dotarła do renesansu. Jej wpływ historycy odnajdują u Marsilia Ficina, Pica della Mirandoli i Korneliusza Agrippy (Komorowska 2015, s. 147), a Pingree odsyła do studium Vittorii Perrone Compagni z 1977 roku o magii ceremonialnej Picatrix w renesansowych Włoszech (1986, s. xv, przyp. 7). Trasa wiedzie przez iberyjskie warsztaty tłumaczy (z Kordoby do Toledo), naniesione w naszym Atlasie; to późniejszy rozdział historii, która zaczęła się w Aleksandrii.

Który przekład Picatrix czytać

Po polsku księgę I przełożyła z łaciny Joanna Komorowska („Terminus” 17, z. 1, 2015, s. 147-199); przekład jest bezpłatny, w otwartym dostępie. Jeśli czytasz po angielsku i potrzebujesz tekstu naukowego, sięgnij po pełny przekład Attrella i Porreki (2019) z łacińskiej edycji Pingree’go; wersję arabską przełożył na angielski Hashem Atallah (dwa tomy, 2002-2008). Warburg Institute, który wydał zarówno edycję łacińską, jak i niemiecki przekład z arabskiego, udostępnia dziś obie książki w bezpłatnych PDF-ach. Żaden przekład angielski nie jest w domenie publicznej.

Z dziewiętnastu zachowanych rękopisów łacińskich jeden jest w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie (BJ 793; Komorowska 2015, s. 148). Spisany około 1459 roku, zawiera tylko część tekstu (urywa się w księdze II), za to ma rysunki planet i dekanów, które Pingree przedrukował w swojej edycji (1986, s. xvi-xvii, tabl. 3-18).

Współczesny rynek okultystyczny sprzedaje księgę jako grimuar „wyjmij i używaj”; historycznie to uczone kompendium filozoficzno-magiczne, w którym teoria waży tyle samo co przepisy.

Najważniejsze fakty

Powstanie	al-Andalus, ukończony ok. 959 n.e. (348 AH)
Autor	Maslama al-Qurtubi (zm. 964), zidentyfikowany przez Maribel Fierro, 1996
Tytuł arabski	Ghayat al-Hakim, „Cel Mędrca”
Łańcuch przekładów	arabski → kastylijski (dla Alfonsa X; prolog łaciński podaje rok 1256) → łacina (XIII w.), jako „Picatrix”
Wpływ	Ślady u Ficina, Pica della Mirandoli i Agrippy (Komorowska 2015)
Standardowy angielski	Attrell i Porreca (Penn State UP, 2019), z łacińskiej edycji Pingree’go z 1986 roku
Przekłady z arabskiego	niemiecki: Ritter i Plessner 1962; hiszpański: Villegas 1982; angielski: Atallah 2002-2008
Po polsku	księga I, przeł. Joanna Komorowska, „Terminus” 2015 (otwarty dostęp)
Rękopis w Krakowie	Biblioteka Jagiellońska, rkps 793, ok. 1459, z rysunkami planet i dekanów
Bezpłatnie i legalnie	łacina (Pingree 1986) i niemiecki (Ritter i Plessner 1962): PDF-y z Warburg Institute

Uczciwe pytania

Czy Picatrix jest niebezpieczny?

To dokument historyczny (arabskie dzieło z X wieku, w Europie czytane w łacińskiej wersji z XIII wieku) i tak go traktujemy. Jego „niebezpieczeństwo” w oczach średniowiecza i wczesnej nowożytności było realne (magia astralna balansowała na granicy wiedzy dozwolonej), ale dla współczesnego czytelnika ryzyka są prozaiczne: złe przekłady, łatwowierne ujęcia i okultystyczny marketing, który sprzedaje uczone kompendium jako księgę zaklęć. Czytaj z pytaniami historyka, nie z listą zakupów.

Skąd nazwa Picatrix?

Nikt nie wie na pewno. Tekst arabski wymienia niejakiego Buqratisa jako tłumacza księgi o talizmanach; tłumacz kastylijski, a za nim łaciński, oddali to imię jako Picatrix (Ritter i Plessner 1962, s. xxii), a prolog łaciński nadaje je kompilatorowi księgi (Pingree 1986, s. 1). Kim był Buqratis, nie rozstrzygnięto: imię Hippokratesa księga zapisuje jako Buqrat, a Pingree nie dał się przekonać żadnej próbie utożsamienia go z autorem greckim (1986, s. xv, przyp. 3).

Czy Picatrix to tekst hermetyczny?

Obficie cytuje Hermesa i obrzędy sabejskie i niesie materiał hermetyczny, ale jest kompilacją magii astralnej, nie doktrynalnym traktatem jak Corpus Hermeticum. Należy do technicznej, praktycznej strony tradycji.

Czy Picatrix ukazał się po polsku?

Częściowo. Księgę I przełożyła z łaciny Joanna Komorowska na podstawie edycji Pingree’go („Terminus” 17, z. 1, 2015, s. 147-199); przekład jest w otwartym dostępie. Pełnego polskiego przekładu nie znaleźliśmy.

Gdzie legalnie przeczytać Picatrix za darmo?

Warburg Institute udostępnia w serwisie Warburg Library Commons bezpłatne PDF-y łacińskiej edycji Davida Pingree’go (1986) i niemieckiego przekładu z arabskiego, który przygotowali Hellmut Ritter i Martin Plessner (1962). Po polsku za darmo jest księga I w przekładzie Joanny Komorowskiej. Żaden przekład angielski nie jest w domenie publicznej.

Słuchaj i oglądaj

Źródła i dalsza lektura

• Maribel Fierro, 'Batinism in al-Andalus. Maslama b. Qasim al-Qurtubi (d. 353/964), author of the Rutbat al-Hakim and the Ghayat al-Hakim (Picatrix)', Studia Islamica 84 (1996), s. 87-112, autorstwo; doi:10.2307/1595996.
• Godefroid de Callataÿ, „Magia en al-Andalus: Rasa’il Ikhwan al-Safa’, Rutbat al-hakim y Ghayat al-hakim (Picatrix)”, Al-Qantara 34, nr 2 (2013), s. 297-344, DOI (dostęp otwarty): daty 343-348 AH w rękopisach (s. 309), starsze datowanie i identyfikacja autora (s. 311-313), fragmenty wspólne z Braćmi Czystości i Rolnictwem nabatejskim (s. 330-331).
• David Pingree (wyd.), Picatrix: The Latin Version of the Ghayat al-Hakim (Londyn: Warburg Institute, 1986; Studies of the Warburg Institute 39): przedmowa J. B. Trappa (Ritter 1933, Ritter i Plessner 1962); wstęp, s. xv, przyp. 2 (Villegas 1982), 3 (nazwa) i 7 (Perrone Compagni 1977), s. xvi, przyp. 10 (tłumacze), s. xvi-xvii i tabl. 3-18 (rękopis krakowski BJ 793); prolog, s. 1-2; spisy rozdziałów ksiąg I-IV; bezpłatny PDF w Warburg Library Commons.
• Hellmut Ritter i Martin Plessner (tłum.), ‘Picatrix’: Das Ziel des Weisen von Pseudo-Magriti (Londyn: Warburg Institute, 1962; Studies of the Warburg Institute 27): wstęp, s. xxii (Buqratis oddany jako Picatrix, wątpliwości co do Hippokratesa); księga IV, rozdz. 7, którego tytuł podaje Abu Bakra Ibn Wahszijję jako tłumacza czarów i talizmanów Nabatejczyków, a pierwsze zdanie rozdziału przywołuje jego księgę zatytułowaną Rolnictwo (s. 366); bezpłatny PDF w Warburg Library Commons (oba PDF-y Warburga sprawdzone 30 października 2026).
• Joanna Komorowska, „Picatrix Latinus: kilka słów wprowadzenia”, „Terminus” 17, z. 1 (2015), s. 147-199, dostęp otwarty: przekład księgi I z edycji Pingree’go, z prologiem wersji łacińskiej (s. 153); ocena w streszczeniu; wpływ na Ficina, Pica i Agrippę (s. 147); dziewiętnaście rękopisów łacińskich, w tym BJ 793 (s. 148).
• Hashem Atallah i Geylan Holmquest (tłum.), William Kiesel (red.), Picatrix: Ghayat al-Hakim, The Goal of the Wise, 2 t. (Seattle: Ouroboros Press, 2002-2008), z arabskiego: opis w katalogu MedCat.
• Emma C. Clarke, John M. Dillon i Jackson P. Hershbell (tłum.), Iamblichus: De mysteriis (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003): I.12, II.11.
• Dan Attrell i David Porreca (tłum.), Picatrix: A Medieval Treatise on Astral Magic (University Park: Penn State UP, 2019), przekład z łacińskiej edycji Pingree’go; we wstępie rozdział „The Picatrix, Social History, and Material Culture”, s. 16-26: tabela 1, cele rytuałów według kategorii (s. 17); tabela 6, rytuały lecznicze i zdrowotne (s. 22); tabela 8, rytuały dotyczące relacji z ludźmi, z uwagą, że rytuałów skierowanych do zwierzchników jest więcej niż miłosnych (s. 23).
• Michael D. Bailey, recenzja: Attrell i Porreca, Picatrix, The Medieval Review 19.09.12 (2019), IU ScholarWorks (dostęp otwarty): streszcza zestawienie tłumaczy i zauważa, że liczone osobno zabiegi o przychylność zwierzchników i magia miłosna ustąpiłyby leczeniu i zdobywaniu wiedzy.
• Andrea Franchetto, recenzja: Attrell i Porreca, Picatrix, Correspondences 8, nr 1 (2020), s. 121-127, PDF (dostęp otwarty): na s. 123 cytuje tłumaczy o rytuałach zjednujących zwierzchników (s. 23 książki); przypisy 1-2 (s. 121-122): zachowane fragmenty przekładu kastylijskiego (Vat. Reg. lat. 1283a, wyd. Alfonso D’Agostino, Astromagia, 1992) oraz przekłady: Rossiego (1999); Bakhouche, Fauquier i Pérez-Jean (2003); Greera i Warnocka (2011), wszystkie z łaciny Pingree’go.
• Christopher Warnock, strona o Picatrix w serwisie renaissanceastrology.com/picatrix.html (sprawdzone 30 października 2026): przekład Greera i Warnocka z łaciny ukazuje się w kilku wydaniach, między innymi jako Liber Atratus (wydanie podstawowe w miękkiej oprawie), The Illustrated Picatrix (ilustrowane wydanie Liber Atratus w twardej oprawie) i Liber Rubeus.