Teksty · Corpus Hermeticum VI

Że dobro jest w samym Bogu
(Corpus Hermeticum VI)

Na tej stronie: czym jest traktat · paragrafy · mapa paragrafów · porównanie przekładów · świat pełen zła? · piękno i dobro · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum VI

To szósty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum: monolog, w którym Hermes poucza Asklepiosa. Hermes zwraca się do Asklepiosa po imieniu, ale ten nie odpowiada. John Everard, pierwszy tłumacz angielski, zapisał go w spisie treści jako „That in God alone is good” (The Divine Pymander, 1650, s. 72). G.R.S. Mead zatytułował go „In God Alone is Good and Elsewhere Nowhere” i dał mu numer VI, a w nawiasie własny numer VII (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 110). Walter Scott wydrukował „That the Good is in God alone, and nowhere else” (Hermetica, t. I, 1924, s. 165). Mead zauważył, że nagłówek jakiś redaktor wziął z pierwszego zdania (t. II, s. 115).

Mead zaliczył traktat do „grupy Asklepiosa” (t. II, s. 115; tu i dalej cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie). Scott porównał go z CH II, także skierowanym do Asklepiosa: nauka o dobru jest tam bliska, ale nie ta sama, więc autor jest raczej inny, choć „mógł zamierzać, by Corp. VI czytano jako jego dalszy ciąg”. Sądził też, że autor CH X „prawdopodobnie miał przed sobą Corp. VI” i próbował skorygować jego pesymizm (Hermetica, t. II, 1925, s. 169-170). Zob. CH X, Klucz.

Tekst nie podaje ani autora, ani daty. Scott nie znalazł w nim „żadnego śladu niczego wyraźnie egipskiego, żydowskiego czy chrześcijańskiego”, nazwał jego naukę platońską i proponował II albo III wiek n.e., bo pogarda dla świata była wtedy częstsza (t. II, s. 169). Jedynym starożytnym czytelnikiem w aparacie Scotta jest Dydym: przypisywane mu dzieło O Trójcy cytuje §2 w 2.3 (Scott, t. I, s. 166-167; t. II, s. 175). Scott datował Dydyma na lata 380-398 n.e., więc CH VI jest od niego starszy (t. II, s. 177). Stobajos nie wypisał nic z CH VI: jego wyimki z Corpus pochodzą tylko z traktatów II, IV i X (Scott, t. I, s. 27 przyp. 1; zob. fragmenty Stobajosa).

Sześć paragrafów prostymi słowami

Streszczenia idą za sześcioma paragrafami Meada. Scott dzieli §§1-4 na a i b, a [1] i [2] Copenhavera zaczynają się tam, gdzie u Meada. Streszczenia parafrazują tekst; cytaty są w listach niżej.

§1 · Czym jest dobro. Dobro jest wolne od zmiany i stawania się, działa, a zarazem trwa w spoczynku, niczego mu nie brak, jest źródłem, które zawsze wszystkiego dostarcza. To pasuje tylko do Boga. Bóg niczego nie pragnie, więc pożądanie nie może uczynić go złym; nie może niczego stracić, więc nie może się smucić; nic nie jest od niego silniejsze ani mądrzejsze, nic mu się nie sprzeciwia, więc nie ma powodu do gniewu ani zazdrości.

§2 · Nigdzie w tym, co powstaje. Jak w Bogu nie ma zła, tak w niczym innym nie ma dobra, ani w małym, ani w wielkim, nawet w kosmosie, największej istocie żywej. Wszystko, co powstaje, jest pełne namiętności, a gdzie jest namiętność, tam nie ma dobra, tak jak dzień i noc się wykluczają. Kosmos jest dobry tylko pod jednym względem: tworzy rzeczy.

§3 · Dobry tylko z nazwy. U ludzi „dobry” znaczy „niezbyt zły”. W człowieku jest tylko nazwa dobra, nigdy sama rzecz, bo ciało z materii osaczają cierpienia, pożądania, gniew, oszustwa i głupie mniemania. A najgorsze, że każdą z tych rzeczy bierze się za największe dobro.

§4 · Kosmos i piękno. Hermes dziękuje Bogu za wgląd, że dobra nie może być w kosmosie, bo kosmos jest pełnią zła, a Bóg pełnią dobra. Ośmiela się powiedzieć, że istotą Boga, jeśli Bóg ma istotę, jest piękno i dobro. To, co widzi oko, to obrazy i cienie; prawdziwe jest to, czego oko nie widzi, przede wszystkim piękno i dobro, które są częściami Boga. W tekście greckim jest tu luka (Mead, t. II, s. 113 przyp. 4).

§5 · Jedna droga. Poznać Boga to poznać piękno i dobro, które nie mają sobie równych i w których nic innego nie ma udziału. Prowadzi tam jedna droga: pobożność połączona z poznaniem.

§6 · Co ludzie nazywają dobrem. Ci, którzy nie weszli na tę drogę, nazywają człowieka „pięknym i dobrym”, choć nawet we śnie nie widział on dobra, zło bierze za dobro i stara się je zachować i pomnożyć. A jednak od tych rzeczy nie możemy uciec ani ich znienawidzić: potrzebujemy ich i bez nich nie przeżyjemy.

Mapa paragrafów

Everard podzielił tekst na 31 własnych, numerowanych wersetów; Mead i Scott idą za sześcioma paragrafami. Strony sprawdziliśmy w skanach.

Gdzie przekłady się rozchodzą

Scott przestawia, ujmuje w nawiasy albo przerabia więcej greki niż Mead. Trzy miejsca pokazują, jak bardzo angielski tekst zależy od wydawcy; cytaty sprawdziliśmy w skanach.

1. Dobro jest wolne od ruchu czy jest jego substancją? (§1)

• Everard 1650: „pozbawione wszelkiego ruchu i rodzenia; ale nic nie jest go pozbawione ani od niego puste” (w. 2, s. 72)
• Mead 1906: „od wszelkiego ruchu i stawania się wolne (choć nic nie jest od niego wolne)” (s. 110)
• Scott 1924: „pozbawione wszelkiego ruchu i wszelkiego stawania się”, bez wtrącenia (s. 165)
• Copenhaver 1992: „substancja wszelkiego ruchu i rodzenia (bo nic nie jest przez nie opuszczone)” (s. 21, początek widoczny w Cambridge Core)

2. Czego Bóg nie ma powodu kochać (§1). Scott przestawił w tekście greckim jeden człon zdania tak, że słowo oznaczające partnera, syzygos, łączy się z miłością, oddał je przez „consort” (małżonka) i porównał z naukami walentynian o boskich parach (t. II, s. 172-173).

• Everard 1650: „nic mu równego, w czym mógłby się zakochać” (w. 6, s. 73)
• Scott 1924: „Bóg nie ma małżonki, która budziłaby w nim namiętność miłości” (s. 167)
• Copenhaver 1992: „〈nic nie jest piękniejsze,〉 by budzić w nim pożądanie” (s. 21; nawiasy kątowe oznaczają jego uzupełnienie)

3. Najgorsze zło (§3). Rękopisy wymieniają obżarstwo; Scott skreślił to słowo jako dzieło „jakiegoś ascetycznego kopisty” (t. II, s. 177).

• Everard 1650: „owo najwyższe zło … rozkosze brzucha, prowodyr wszelkiego zła” (w. 18, s. 76)
• Mead 1906: „a co jeszcze większym złem, żądza brzucha, błąd, który wiedzie orszak całego pozostałego zła” (s. 112-113)
• Scott 1924: „Ten błąd wiedzie orszak wszelkiego zła” (s. 169)

W ostatnim zdaniu Mead ma rzeczy, „od których nie możemy uciec ani ich nienawidzić” (s. 114), a Everard rzeczy, „których nie możemy ani kochać, ani nienawidzić” (w. 31, s. 78). Scott ujmuje też w nawiasy dwa wyrażenia, które utożsamiają dobro z Bogiem, „co więcej, dobrem jest sam Bóg” w §1 i „albo raczej dobrem jest sam Bóg” w §3 (Mead, s. 110 i 112), jako możliwy dopisek czytelnika CH II, bo gdzie indziej traktat nazywa dobro częścią Boga (t. II, s. 171).

Po polsku CH VI przełożyli z greki Wincenty Myszor (1978, z tekstu Nocka) i Aneta Tylak (2021). W §1 dobro „musi być substancją każdego ruchu i powstawania (nic nie jest bowiem jej pozbawione)” (Tylak, s. 235), a u Myszora Bóg „powinien być istotą, z której wywodzi się wszelki ruch i wszelkie stawanie się” (s. 242). Zamiast małżonki oboje mają to, co Copenhaver: „Nie ma nic piękniejszego, co mogłoby go pociągnąć ku miłości” (Myszor, s. 243), u Tylak „niczego piękniejszego, w czym mógłby się zakochać” (s. 235). Obżarstwo zostaje u obojga (Tylak, s. 237): „Obżarstwo (na przykład) jest przewodnikiem wszelkiego zła” (Myszor, s. 244). Ostatnie zdanie brzmi jak u Meada: rzeczy, „od których ani nie można uciec, ani [ich] znienawidzić” (Tylak, s. 239).

Świat pełen zła?

Zdanie, które nadaje ton całemu traktatowi, stoi w §4: w angielskim Meada świat jest „‚pełnią’ złego, a Bóg dobrego” (t. II, s. 113); Scott napisał „jedną masą zła” (t. I, s. 169). Greckie słowo to plêrôma. Scott objaśniał je za Filonem: kosmos jest tak wypełniony złem, że dobro nie ma gdzie wejść (t. II, s. 177).

Według Scotta traktat „wyróżnia się na tle większości innych pism hermetycznych skrajnie pesymistycznym tonem”, a potępiając kosmos, autor „idzie dalej niż Platon” i staje raczej po stronie niektórych neopitagorejczyków i chrześcijańskich gnostyków. Scott wskazał Plotyna, który spierał się z tymi, którzy nazywają kosmos złym (t. II, s. 169 i przyp. 2). Sam tekst w jednym punkcie ustępuje: kosmos jest dobry o tyle, o ile tworzy rzeczy. Scott czytał to jako „niechętne ustępstwo” wobec poglądu większości pisarzy hermetycznych (t. II, s. 175). Zauważył też, że autor nigdzie nie pyta, jak dobry Bóg, któremu nic nie stawia oporu, może rządzić światem pełnym zła: „Z tą trudnością autor Corp. VI nawet nie próbuje się zmierzyć” (t. II, s. 174).

Mead czytał ten fragment inaczej. Uważał, że dualizm może być tu tylko „formalny”, jako ćwiczenie, które ma podnieść myśl ucznia, i zestawiał go z CH IX, inną lekcją dla Asklepiosa, gdzie czytamy: „Miejscem zła jest ziemia, a nie świat, jak czasem mówią niektórzy bezbożnym językiem”. Widział w tym zderzeniu „różne szkoły w obrębie tradycji Trismegistosa”, które „spierały się ze sobą o teologię”; a ponieważ „pleroma zła” nie pojawia się nigdzie indziej, uznał to wyrażenie za przenośnię (t. II, s. 115-116). Sam tekst sprawy nie rozstrzyga. Traktat jeszcze mroczniejszy: CH VII, Największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga.

Piękno i dobro

Od §4 traktat łączy dobro z pięknem. Scott wywodził obie idee od Platona, piękno zwłaszcza z Uczty i Fajdrosa, i znalazł w §4 słowa wzięte z tych dialogów, wśród nich dwa, które Mead oddaje jako „zbyt czyste, zbyt nieskażone” (Scott, t. II, s. 169 i 178-179; Mead, t. II, s. 113). Drogą do nich jest „pobożność połączona z poznaniem Boga” (Scott, t. I, s. 171). Mead napisał „Devotion joined with Gnosis”, czyli oddanie połączone z gnozą (t. II, s. 114), i porównał to z sanskryckimi drogami oddania i poznania (t. II, s. 119): to teozoficzna glosa z 1906 roku. O samym pojęciu: gnoza.

Wyrażenie „piękny i dobry” w §6 było zwykłym greckim komplementem. Scott zauważył, że powiedziane o człowieku „znaczyło mniej więcej ‚dżentelmen’” (t. I, s. 171 przyp. 3): traktat odmawia tego miana wszystkim. Nawet pobożni, jak pisze Scott, wciąż potrzebują rzeczy, o których wiedzą, że są złe; miał na myśli pożywienie albo pieniądze na nie (t. II, s. 180). O życiu po śmierci autor nie mówi nic (t. II, s. 169).

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum VI za darmo

Pięć pierwszych wydań jest dostępnych bezpłatnie i legalnie; dwa ostatnie są chronione prawem autorskim. Linki sprawdziliśmy 4 listopada 2026.

• Everard, 1650. The Divine Pymander, „The Sixth Book”, wersety 1-31, s. 72-79. Skan; transkrypcja z uwspółcześnioną pisownią.
• Chambers, 1882. The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus, rozdział VI, s. 42-45. Skan.
• Mead, 1906. Thrice-Greatest Hermes, t. II, s. 110-114, komentarz s. 115-119. Skan; transkrypcja.
• Scott, 1924-1925. Hermetica, t. I, Libellus VI, tekst grecki i angielski, s. 164-171 (skan); t. II, przypisy, s. 169-180 (skan). Tekst mocno poprawiany przez wydawcę.
• Parthey, 1854. Hermetis Trismegisti Poemander, cap. 6, tekst grecki z przekładem łacińskim, s. 48-53. Skan.
• Nock i Festugière, 1945. Corpus Hermeticum, t. I (Paryż: Les Belles Lettres), krytyczny tekst grecki, przekład francuski.
• Copenhaver, 1992. Hermetica (Cambridge University Press), CH VI na s. 21-23. Cambridge Core.

Po polsku za darmo i legalnie: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), tekst grecki i przekład CH VI na s. 234-239, w otwartym dostępie (CC BY-NC-ND 4.0) w Repozytorium UŁ; Wincenty Myszor, „Corpus Hermeticum VI i VII: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 16/2 (1978), s. 241-247, CH VI na s. 242-246, PDF w BazHum. Chroniony prawem autorskim jest Boski Pymander w przekładzie Agaty Staszewskiej (Sandomierz: Armoryka, 2012), przełożony z angielskiego wydania Everarda, nie z greki; CH VI to u Everarda Księga 6 (zob. konkordancję numeracji). Wydanie Corpus hermeticum Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec, 2015) według Tylak nie podaje, z jakiego tekstu tłumaczono, a sam przekład ma wiele błędów (2021, s. 29); egzemplarza nie widzieliśmy.

Najważniejsze fakty

Miejsce w zbiorze	Szósty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, między V (Że Bóg jest zarazem niewidzialny i najbardziej jawny) a VII (Największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga)
Tytuł	Mead 1906: In God Alone is Good and Elsewhere Nowhere; Scott 1924: That the Good is in God alone, and nowhere else; Parthey 1854 (po łacinie): quod in solo deo bonum sit, alibi autem nusquam; Tylak 2021: [O tym], że tylko w bogu jest dobro, gdzie indziej zaś [nie ma go] wcale
Rozmówcy	Hermes poucza Asklepiosa; Asklepios nie zabiera głosu
Długość	6 paragrafów (Mead 1906, t. II, s. 110-114); Everard 1650: wersety 1-31, s. 72-79
Stan tekstu	Uszkodzony w §4 (Mead, t. II, s. 113 przyp. 4); Scott przestawia kilka wyrażeń i ujmuje je w nawiasy
Data	Nieznana; Scott proponował II albo III wiek n.e. (1925, t. II, s. 169); cytuje go Dydym, O Trójcy 2.3
Za darmo	Po angielsku Everard 1650, Chambers 1882, Mead 1906 i Scott 1924, wszystkie w skanach w Internet Archive; Parthey 1854 daje tekst grecki z przekładem łacińskim; po polsku Myszor 1978 (BazHum) i Tylak 2021 (Repozytorium UŁ)
Sprawdzono	4 listopada 2026, w skanach wymienionych w źródłach

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum VI?

To krótka lekcja Hermesa dla Asklepiosa: dobro jest tym, czemu niczego nie brak i co niczego nie doznaje, więc jest tylko w Bogu. Wszystko, co powstaje, jest pełne namiętności, więc nic na świecie i żaden człowiek nie jest dobry inaczej niż z nazwy. Jedyną drogą do dobra i piękna jest pobożność połączona z poznaniem Boga.

Czy Corpus Hermeticum VI mówi, że świat jest zły?

Nazywa kosmos pełnią (plêrôma) zła i przyznaje mu dobro tylko o tyle, o ile tworzy rzeczy. Scott (1925) uznał traktat za wyjątkowo pesymistyczny jak na pisma hermetyczne; Mead (1906) czytał to wyrażenie jako przenośnię i zauważył, że CH IX je odrzuca.

Czy w tym traktacie Bóg jest tym samym co dobro?

Tak mówią dwa wyrażenia (w angielskim Meada „co więcej, dobrem jest sam Bóg”), ale gdzie indziej dobro i piękno są nazwane częściami Boga. Scott (1925) ujął oba wyrażenia w nawiasy jako możliwy dopisek czytelnika CH II; Mead (1906) i Everard (1650) je tłumaczą.

Co znaczy „piękny i dobry” w CH VI?

W §6 to grecki komplement dla szanowanego człowieka; Scott (1924) objaśnił go jako „mniej więcej ‚dżentelmen’”. Traktat mówi, że nikt na to miano nie zasługuje, bo nikt, kto ma ciało, nie jest wolny od zła.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum VI za darmo?

Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (1906), s. 110-114; Everard, Divine Pymander (1650), Sixth Book, s. 72-79; Chambers (1882), s. 42-45; Scott, Hermetica, t. I (1924), s. 164-171, tekst grecki i angielski; Parthey (1854), s. 48-53, tekst grecki z przekładem łacińskim. Wszystkie są w skanach w Internet Archive. Hermetica Copenhavera (1992), s. 21-23, jest chroniona prawem autorskim. Po polsku bezpłatnie: przekład Anety Tylak (2021, s. 234-239) w Repozytorium UŁ i Wincentego Myszora (1978) w BazHum.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (przeł.), The Divine Pymander (Londyn, 1650), spis treści i „The Sixth Book”, w. 1-31, s. 72-79; skany: egzemplarz EEB, egzemplarz Wellcome; numery stron według egzemplarza EEB. Polski przekład z tego wydania: Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska, seria Święte Księgi, Święte Teksty 23 (Sandomierz: Armoryka, 2012).
• Gustav Parthey (red.), Hermetis Trismegisti Poemander (Berlin, 1854), cap. 6, s. 48-53; skan.
• John David Chambers (przeł.), The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus (Edynburg, 1882), rozdz. VI, s. 42-45; skan.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn, 1906), s. 110-114, komentarz s. 115-119; skan.
• Walter Scott (red. i przeł.), Hermetica, t. I (Oksford, 1924), s. 27 przyp. 1 i s. 164-171; t. II (1925), przypisy s. 169-180; skany: t. I, t. II.
• A. D. Nock i A.-J. Festugière, Corpus Hermeticum, t. I (Paryż: Les Belles Lettres, 1945); rekord BnF. Z tego tekstu przekładają po polsku Wincenty Myszor, „Corpus Hermeticum VI i VII: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 16/2 (1978), s. 241-247, i Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 234-239.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge University Press, 1992), s. 21-23; Cambridge Core, początek przeczytany 4 listopada 2026.