Teksty · Corpus Hermeticum III

Mowa święta
(Corpus Hermeticum III)

Corpus Hermeticum III, Mowa święta (gr. logos hieros, w przekładach angielskich także „Sacred Discourse” i „Holy Sermon”), to krótka hermetyczna opowieść o stworzeniu: Bóg jako źródło wszystkiego, ciemność, woda i tchnienie w chaosie, święte światło, siedem niebios, istoty żywe i życie człowieka, które się kończy, podczas gdy natura odnawia świat. To trzeci z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum i jeden z najkrótszych: cztery paragrafy, które w angielskim przekładzie G.R.S. Meada z 1906 roku zajmują trzy strony. Należy też do najtrudniejszych w lekturze, bo grecki tekst dotarł do nas zepsuty. Niżej: cztery paragrafy, przekłady obok siebie, sprawa Księgi Rodzaju i gdzie przeczytać traktat za darmo, w skanach i jako zwykły tekst. Cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie.

Czym jest Mowa święta

Żadna postać tu nie mówi i nikt nie jest adresatem. Traktat nie ma ramy dialogu: nie ma Tata, Asklepiosa ani objawiającego Umysłu. Hermes pojawia się tylko w nagłówku, który Walter Scott wydrukował jako „Hermou tou Trismegistou logos hieros” i przełożył: „Święta mowa Hermesa Trismegistosa” (Hermetica, t. I, 1924, s. 144-145). John Everard zatytułował go „The Third Book Called The Holy Sermon”, czyli „Księga trzecia, zwana Świętą mową” (The Divine Pymander, 1650, s. 36). Mead numeruje go III (IV): drugi numer pochodzi z jego własnego liczenia, w którym jest też Mowa ogólna, zachowana tylko z tytułu (1906, t. II, s. 58 i 75).

Mead wyczytał z tytułu sporo: „Mowa święta” każe oczekiwać „podstawy doktryny”, a on sam znalazł w niej streszczenie opowieści o stworzeniu z Poimandresa, „dostosowane do potrzeb prostszego ujęcia” (1906, t. II, s. 78). Scott poszedł dalej: „w samym dokumencie nie ma nic, co łączyłoby go z Hermesem”, a nagłówek mógł zostać dodany, gdy tekst „przeszedł w ręce hermetysty” (Hermetica, t. II, 1925, s. 118).

Na łaciński Zachód traktat trafił razem z resztą pierwszych czternastu. Łaciński przekład Marsilia Ficina, wydrukowany w Treviso w 1471 roku, powstał z greki jednego rękopisu i dlatego, jak pisze Scott, „zawiera tylko Corp. I-XIV” (Scott 1924, t. I, s. 31). Everard, który przełożył tekst Francesca Patriziego w porządku Patriziego (Scott 1924, t. I, s. 43 przyp. 3), postawił go na trzecim miejscu i zamknął ostrzeżeniem dla czytelnika: „Koniec fragmentów trzeciej księgi, bardzo niedoskonałych” (1650, s. 39).

Cztery paragrafy prostymi słowami

Streszczenia idą za czterema paragrafami Meada i parafrazują jego przekład; zestawienie niżej pokazuje, gdzie grecki tekst jest niepewny.

§1 · Bóg, potem chaos, potem światło. Początek to raczej ciąg określeń niż zdanie: Bóg, to, co boskie, i boska natura są „chwałą” wszystkiego; Bóg, umysł, natura i materia są źródłem tego, co istnieje; to, co boskie, jest też naturą, energią, koniecznością, kresem i odnową. Potem zaczyna się opowieść. W otchłani leżała bezkresna ciemność, a z nią woda i subtelne, rozumne tchnienie, wszystko utrzymywane w chaosie przez boską moc. Wyszło święte światło, z wilgotnej substancji ukształtowały się żywioły, a bogowie podzielili między siebie naturę pełną nasion. Mead nazwał ten początek „niemal mnemonicznym”, „całkiem w stylu sutr” (t. II, s. 78-79).

§2 · Świat się porządkuje. Póki wszystko było jeszcze nieokreślone i nieukształtowane, lekkie rzeczy uniosły się w górę, a ciężkie osiadły na wilgotnym piasku; całość odgraniczył ogień i podtrzymało tchnienie. Niebo ukazało się w siedmiu kręgach; bogowie stali się widoczni jako gwiazdy ze swoimi gwiazdozbiorami; zewnętrzny krąg zaczął się obracać, niesiony tchnieniem Boga.

§3 · Istoty żywe, potem ludzie. Każdy bóg własną mocą wydał to, co mu nakazano: czworonogi, stworzenia pełzające, wodne i ptaki, trawę i rośliny kwitnące, a każde z nich niosło w sobie „nasienie” własnej odnowy (greckie słowo to palingenesia). Potem przychodzą narodziny ludzi: ludzie powstają po to, żeby poznawać dzieła Boga i być świadkami działania natury, panować nad tym, co pod niebem, „rosnąć we wzroście i mnożyć się w mnogości” (Mead, t. II, s. 77), patrzeć w niebo, uczyć się, co idzie za dobrymi i złymi czynami, i wynajdywać sztuki. Każda dusza trafia w ciało za sprawą krążenia bogów niebios. Scott sądził, że samo stworzenie pierwszych ludzi „musiało być tu opisane w ustępie, który zaginął” (t. I, s. 147, przyp. 7).

§4 · Życie, imię, odnowa. Ludzie żyją, nabierają mądrości i umierają tak, jak obracające się niebo wyznacza im los; Scott, zmieniając jedno greckie słowo, każe im zamiast tego „przeżyć swoje życie i odejść” (t. I, s. 149; t. II, s. 130). Niektórzy zostawiają na ziemi wielkie pamiątki swoich dzieł. Wszystko, co zrodzone z ciała albo z nasienia, niszczeje, a wszystko, co niszczeje, odnawiają bogowie i kolisty bieg natury, bo to, co boskie, wciąż odnawia mieszaninę kosmosu, a sama natura spoczywa w tym, co boskie. Ostatnie słowa wracają do pierwszych: Bóg, to, co boskie, natura.

Przez ten powrót Scott czytał utwór jako skończony, a nie jako urwany wyimek: „wydaje się zamkniętą całością i domyka go powrót, w słowach końcowych, do tej samej myśli, od której się zaczął” (t. II, s. 110). Everard nazwał go fragmentami; Mead swego czasu „uważał go za niekompletny”, potem przyznał, że tekst „może całkiem dobrze się kończyć” na wielkich czynach ludzi dawnych czasów (t. II, s. 78).

Mapa paragrafów: cztery wydania obok siebie

Everard pociął traktat na jedenaście własnych wersetów; Mead przyjął cztery paragrafy; Scott, który przestawił grecki tekst, podzielił pierwsze trzy paragrafy na a i b. Strony podajemy według drukowanych książek; u Scotta tekst grecki stoi na stronach parzystych, angielski na nieparzystych, a przypisy są w t. II.

Gdzie przekłady się rozchodzą

Wersje angielskie czasem przekładają inny grecki tekst. Scott pisał wprost, że tekst rękopisów „jest niemal zupełnie pozbawiony sensu, a sens można z niego wydobyć tylko, mocno go zmieniając” (t. I, s. 145, przyp. 3), i że zmieniał go „swobodną ręką” (t. II, s. 110). Niżej trzy wersje z domeny publicznej w pięciu miejscach, cytowane krótko i sprawdzone w skanach. W trzech miejscach dodajemy dosłowny cytat z polskiego przekładu Anety Tylak (2021), zrobionego z greckiego tekstu Nocka.

• Początek (§1). Everard: „Chwała wszystkich rzeczy, Bóg, i to, co boskie, i boska natura” (w. 1, s. 36). Mead: „Chwałą wszystkich rzeczy jest Bóg, boskość i boska natura” (s. 75). Scott: „Że Bóg jest pierwszy ze wszystkich rzeczy”, wydrukowane jako nagłówek (s. 145). Scott nie widział sensu w Bogu jako „chwale” rzeczy i czytał protos hapanton, „pierwszy ze wszystkich”, zamiast doxa panton, „chwała wszystkich” (t. II, s. 118-119). Tylak zostaje przy chwale: „Chwałą wszystkiego jest bóg i to, co boskie, i boska natura” (s. 217).
• Nasienie (§3). Everard: „nasiona odrodzenia” (w. 7, s. 38). Mead: „nasienie ponownego stawania się”, z przypisem: „Albo «reinkarnacji»” (s. 76). Scott: „nasienie, przez które ich rodzaje miały się odnawiać” (s. 147). Jedno greckie słowo, palingenesia, czytane jako odrodzenie, jako reinkarnacja albo jako odnowa gatunku; Chambers (1882) ma „nasienie reprodukcji” (s. 26). Tylak: „nasienie odrodzenia” (s. 217).
• Narodziny ludzi (§3). Everard: „jak również pokolenia ludzi” (w. 8, s. 38). Mead: „i wybrali narodziny ludzi” (s. 76). Scott: „(... i Bóg ustanowił) narodziny ludzi” (s. 147). Scott zaznacza lukę tam, gdzie powinno stać stworzenie ludzi; Everard i Mead przekładają tak, jakby jej nie było.
• Pamiątki (§4). Everard: „wielkie pomniki i pamiątki zręcznych dzieł dokonanych na ziemi, zostawiając je do czytania ciemności czasów” (w. 10, s. 39). Mead: „potężne pamiątki swoich dzieł na ziemi, zostawiając po sobie mglisty ślad, gdy cykle się odnawiają” (s. 77). Scott: „imiona wielu czas skryje w ciemności” (s. 149). Scott przepisał to zdanie z domysłu (aparat, s. 148); cykle Meada i zapomniane imiona Scotta pochodzą z innego greckiego tekstu.
• Ostatnie słowa (§4). Everard: „bo w tym, co boskie, ugruntowana jest też natura” (w. 11, s. 39). Mead: „sama Natura jest też współugruntowana w owej boskości” (s. 77). Scott: „bo to w Bogu natura ma swój byt” (s. 149). To jedyne miejsce, w którym wszystkie trzy zgadzają się co do treści. Tylak: „bo również natura jest umocowana w boskości” (s. 219).

Corpus Hermeticum III a Księga Rodzaju

Początek opowieści o stworzeniu jest bliski greckiej Biblii. Mead zestawił §2, „wszystkie rzeczy nieokreślone i jeszcze nieukształtowane”, z Septuagintą w Księdze Rodzaju 1,2, gdzie ziemia była „niewidzialna i jeszcze nieukształtowana”, i zauważył, że greckie słowo na „nieukształtowany”, akataskeuastos, występuje w obu tekstach (1906, t. II, s. 81); nazwał je „dość osobliwym terminem” (s. 82). Chambers oznaczył je już wcześniej jako „to samo słowo co w Septuagincie” (1882, s. 24). Zwrot „rosnąć we wzroście i mnożyć się w mnogości” przypomina błogosławieństwo z Księgi Rodzaju 1,28 i wraca w Poimandresie, CH I §18 (Mead, t. II, s. 82; Scott, t. II, s. 128).

Obaj wydawcy wyciągnęli z tego przeciwne wnioski. Mead nie sądził, że autor przepisywał Księgę Rodzaju: takie zwroty „wisiały w powietrzu”, a tłumacze Septuaginty mogli wziąć akataskeuastos z języka filozofii swoich czasów (t. II, s. 82). Scott był pewien czegoś przeciwnego: „Autor Corp. III czytał pierwszy rozdział Księgi Rodzaju. Nie sposób w to wątpić, gdy porówna się szczegółowo odpowiadające sobie ustępy” (t. II, s. 110). Wydrukował oba greckie teksty w równoległych kolumnach (t. II, s. 110-112) i dowodził, że autor znał też fizykę stoików i próbował pogodzić jedno z drugim, „«pogodzić Księgę Rodzaju z nauką»” (t. II, s. 112). Widział też, jak autor poprawia Księgę Rodzaju: niezadowolony, że rośliny pojawiają się tam przed gwiazdami, przesunął je niżej, do zwierząt (t. II, s. 127).

Scott nazwał wynik „judeo-stoickim”, z „ledwie śladem platonizmu”, „niczym wyraźnie egipskim” i bez oznak wpływu chrześcijańskiego (t. II, s. 117-118). Mead natomiast szukał tła egipskiego i chaldejskiego i porównywał kosmogonię, którą Epifaniusz przypisał nikolaitom, z ciemnością, otchłanią, wodą i duchem (t. II, s. 79-81). Przewodnik po lekturze Poimandresa omawia większą opowieść o stworzeniu z tymi samymi elementami, a rozdział o Aleksandrii miasto, w którym grecka Biblia spotkała grecką fizykę.

Palingenesia: odrodzenie, reinkarnacja czy zastępowanie?

Obaj wydawcy czytają nasienie palingenesia z §3 w przeciwny sposób. Mead widział w nim naukę o „palingenezie, czyli «reinkarnacji»”, odnowę na tym, co nazwał „karmicznym kołem narodzin i śmierci”, i odrzucał myśl, że chodzi tylko o przetrwanie gatunku (t. II, s. 83). Scott czytał cały §4 jako wykluczający przetrwanie osoby: „Nie tylko nie ma wzmianki o przetrwaniu duszy jednostki po rozpadzie ciała, ale jasno wynika z niego coś przeciwnego”; odnowa dokonuje się „tylko przez zastąpienie. Jednostka ginie, ale rodzaj jest nieśmiertelny” (t. II, s. 130-131).

To samo greckie słowo ma w zbiorze jeszcze trzecie znaczenie. W CH XIII, O odrodzeniu, palingenesia to duchowe odrodzenie, które dokonuje się w tym życiu, jak wyjaśnia strona o palingenezie. Znaczenia z CH XIII nie należy wczytywać w CH III: tutaj słowo dotyczy roślin, zwierząt i cyklu narodzin, nie inicjacji. O duszach, które w innych traktatach przechodzą z ciała do ciała, mówi CH X, Klucz.

Data i autor: co można powiedzieć

Traktat nie podaje autora, miejsca ani czasu. Scott wyznaczył granice: tekst mógł powstać w dowolnym momencie po przełożeniu Księgi Rodzaju na grecki i po narodzinach stoicyzmu w III wieku p.n.e., a przed najpóźniejszymi pismami hermetycznymi, „prawdopodobnie niedaleko roku 300 n.e.”. Wczesną datę uważał za „mało prawdopodobną”, bo łączenie Księgi Rodzaju ze stoicką kosmologią i nacisk na wpływ gwiazd wskazują na późniejszy stoicyzm, i „skłaniał się do przypuszczenia”, że chodzi o I wiek n.e. (t. II, s. 118). Scott sam nazwał to przypuszczeniem.

Mead nie podał daty. Uznał, że tekst „wydaje się bardzo zepsuty” (t. II, s. 78), i czytał go jako „główne punkty tematów”, które objaśniano w nauczaniu, tak zwięzłe, że „dla nas, nieznających szczegółów” może mieć niewiele ścisłego sensu; winił kopistów, którzy krótki tekst glosowali i przez to go zamazali (t. II, s. 82). Przy „pamiątkach” z §4 poszedł dalej: uznał, że autor wspomina potężną rasę, która żyła przed wielkim potopem, a potem dodał własną spekulację o szczątkach prehistorycznych budowli pod piramidami (t. II, s. 83-84). Potop i piramidy to odczytanie Meada, nie słowa traktatu: żaden z trzech przekładów cytowanych wyżej nie wspomina o potopie, a Scott, który drukuje w tym miejscu inny grecki tekst, zasugerował tylko, że „może autor myślał o dawnych królach, którzy zbudowali piramidy” (t. II, s. 130).

Nowsze studium posuwa sprawę glos dalej. Christian Wildberg w artykule „The Genesis of a Genesis: Corpus Hermeticum, Tractate III” (2013) dowodzi, że notatki z marginesu przepisano później do głównego tekstu, więc niesie on dziś spór pierwotnego autora z komentatorem (według streszczenia w Bryn Mawr Classical Review, 2014.10.12). W konspekcie z jego tekstem greckim i przekładem drukuje podejrzane dopiski małą kursywą, a wersy o zwierzętach i roślinach z §3 przypisuje redaktorowi, który znał pierwszy rozdział Księgi Rodzaju. Każde szczegółowe odczytanie zależy więc od tego, czyje poprawki się przyjmie; tak samo ostrożnie trzeba czytać CH IV, Krater, albo Monada, który w wydaniu Scotta zaczyna się po luce.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum III za darmo

Wszystko poniżej można czytać za darmo i legalnie, poza dwoma współczesnymi wydaniami naukowymi (Nock i Festugière, Copenhaver) oraz dwoma polskimi przekładami, Boskim Pymandrem i przekładem Pietruszczaka, które są chronione prawem autorskim. Skany są w Internet Archive, sprawdzone 3 listopada 2026; zwykłe transkrypcje, wygodniejsze na telefonie, i polską książkę Tylak w repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego sprawdziliśmy 4 listopada 2026.

• Everard, 1650. The Divine Pymander, „The Third Book Called The Holy Sermon”, wersety 1-11, s. 36-39. Egzemplarz sfilmowany dla Early English Books; egzemplarz Wellcome Collection; transkrypcja (The Alchemy Web Site). Angielszczyzna XVII wieku, jedenaście krótkich wersetów.
• Chambers, 1882. The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus, Christian Neoplatonist, rozdział III, „Sacred Discourse”, s. 24-29, z wersetami biblijnymi w przypisach. Skan.
• Mead, 1906. Thrice-Greatest Hermes, t. II, „The Sacred Sermon of Hermes”, s. 75-77, komentarz s. 78-84. Skan otwarty na s. 75; transkrypcja (Gnosis Archive). Z darmowych wersji czyta się ją najłatwiej; komentarz Meada jest teozoficzny.
• Scott, 1924-1925. Hermetica, t. I, Libellus III, po grecku i angielsku, s. 144-149 (skan); t. II, przypisy, s. 110-134 (skan). Tekst mocno poprawiony; z przypisów widać, co Scott zmienił.
• Parthey, 1854. Hermetis Trismegisti Poemander, rozdział 3, „Hermetis Trismegisti Sermo Sacer”, tekst grecki z wersją łacińską, od s. 31. Skan. Dla czytających po grecku.
• Nock i Festugière, 1945. Corpus Hermeticum, t. I (Paryż: Les Belles Lettres), krytyczny tekst grecki z przekładem francuskim. Chronione prawem autorskim.
• Copenhaver, 1992. Hermetica (Cambridge University Press), CH III na s. 13-14, przypisy na końcu książki. Strona rozdziału w Cambridge Core. Chronione prawem autorskim.
• Po polsku: Tylak, 2021. Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego), „Święta mowa Hermesa”, s. 216-219: tekst grecki według Nocka na stronach parzystych, przekład polski z przypisami na nieparzystych. Otwarty dostęp w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (licencja CC BY-NC-ND 4.0).
• Po polsku: Staszewska, 2012. Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Armoryka). To przekład angielskiej wersji Everarda, nie greki (Tylak 2021, s. 29 i przyp. 73), w układzie ksiąg Everarda, gdzie ten traktat jest Księgą 3 (zob. konkordancję numeracji). Chronione prawem autorskim.
• Po polsku: Pietruszczak, 2015. Corpus hermeticum, przeł. Henryk Pietruszczak (Zgorzelec: nakładem tłumacza). Według Tylak wydanie nie mówi, z jakiego tekstu tłumaczono, i zawiera wiele błędów (2021, s. 29); egzemplarza nie widzieliśmy, więc nie podajemy, gdzie jest w nim CH III. Chronione prawem autorskim.

Przewodnik po wszystkich siedemnastu traktatach pokazuje jego miejsce w zbiorze.

Najważniejsze fakty

Miejsce w zbiorze	Trzeci z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, między II (Do Asklepiosa) a IV (Krater, albo Monada)
Tytuł	Gr. logos hieros; Everard 1650: The Holy Sermon; Mead 1906: The Sacred Sermon; Scott 1924: A holy discourse; Parthey 1854 (po łacinie): Sermo Sacer; Tylak 2021: Święta mowa Hermesa
Kto mówi	Nikt: bez dialogu i bez słuchacza; Hermes występuje tylko w nagłówku
Długość	4 paragrafy (Mead 1906, t. II, s. 75-77); Everard 1650: wersety 1-11, s. 36-39
Treść	Stworzenie z ciemności, wody i tchnienia; siedem niebios; zwierzęta, rośliny i ludzie; śmierć i odnowa
Stan tekstu	Mocno uszkodzony; Scott (1924, t. I, s. 145 przyp. 3) nazwał tekst rękopisów „niemal zupełnie pozbawionym sensu”, jeśli się go mocno nie zmieni
Data	Nieznana; Scott przypuszczał I wiek n.e. (1925, t. II, s. 118)
Za darmo	Po angielsku Everard 1650, Chambers 1882, Mead 1906 i Scott 1924, wszystkie w skanach w Internet Archive, Everard i Mead także jako zwykły tekst; po polsku Tylak 2021, s. 216-219, w otwartym dostępie
Sprawdzone	3 listopada 2026 w skanach wymienionych w źródłach; uzupełnienia 4 listopada 2026

Uczciwe pytania

Czym jest Mowa święta w Corpus Hermeticum?

To Corpus Hermeticum III, krótka grecka opowieść o stworzeniu z nagłówkiem „święta mowa Hermesa Trismegistosa”: od ciemności, wody i tchnienia w chaosie do siedmiu niebios, istot żywych, życia człowieka i odnowy wszystkiego przez naturę. Nie ma dialogu ani nazwanego słuchacza, a w przekładzie Meada z 1906 roku zajmuje trzy strony.

Czy Corpus Hermeticum III opiera się na Księdze Rodzaju?

Jego język jest bliski greckiej Księdze Rodzaju: rzadkie słowo „nieukształtowany” z Księgi Rodzaju 1,2 występuje w §2, a „rośnijcie i mnóżcie się” przypomina Księgę Rodzaju 1,28. Walter Scott (1925) uważał, że autor na pewno czytał Księgę Rodzaju; G.R.S. Mead (1906) sądził, że takie zwroty po prostu „wisiały w powietrzu”.

Czy Corpus Hermeticum III naucza reinkarnacji?

Wydawcy się różnią. Mead (1906) czytał „nasienie palingenesii” z §3 jako reinkarnację; Scott (1925) dowodził, że traktat nie zakłada przetrwania duszy jednostki, a nowe narodziny zastępują zmarłych. W CH XIII to samo słowo oznacza odrodzenie w tym życiu.

Dlaczego Mowa święta jest tak trudna do zrozumienia?

Bo zachowany grecki tekst jest uszkodzony. Everard (1650) wydrukował go jako „fragmenty… bardzo niedoskonałe”; Mead (1906) uznał go za „bardzo zepsuty” i winił glosy kopistów; Scott (1924) przepisał go z domysłu; Christian Wildberg (2013) dowodzi, że notatki z marginesu przepisano do tekstu. Dlatego przekłady czasem oddają inny grecki tekst.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum III za darmo?

W skanach w Internet Archive: Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (1906), s. 75-77; Everard, Divine Pymander (1650), s. 36-39; Chambers (1882), s. 24-29; Scott, Hermetica, t. I (1924), s. 144-149, po grecku i angielsku; wersje Meada i Everarda są też w sieci jako zwykły tekst. Po polsku traktat jest w otwartym dostępie w książce Anety Tylak (2021), s. 216-219, razem z tekstem greckim. Hermetica Copenhavera (1992) jest chroniona prawem autorskim.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus, in XVII. Books (Londyn: Robert White dla Thomasa Brewstera i Gregory’ego Moule’a, 1650), spis treści („3. The holy Sermon. 36”) i „The Third Book Called The Holy Sermon”, wersety 1-11, s. 36-39; egzemplarz sfilmowany dla Early English Books i egzemplarz Wellcome Collection, oba w Internet Archive, dostęp 3 listopada 2026. Źródło cytatów oznaczonych jako Everard, które podajemy w naszym przekładzie. Przekład polski tej wersji: Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Armoryka, 2012), rekord Biblioteki Narodowej 2767742; egzemplarza nie widzieliśmy, o podstawie przekładu piszemy za Tylak (2021, s. 29 i przyp. 73).
• Gustav Parthey (red.), Hermetis Trismegisti Poemander (Berlin: Nicolai, 1854), cap. 3, grecki nagłówek logos hieros i łaciński „Hermetis Trismegisti Sermo Sacer”, s. 31; skan w Internet Archive.
• John David Chambers (przeł.), The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus, Christian Neoplatonist (Edynburg: T. & T. Clark, 1882), spis treści i rozdział III, „Sacred Discourse”, s. 24-29 (uwagi o Septuagincie s. 24, „seed of the reproduction” s. 26); egzemplarz University of California w Internet Archive.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II: Sermons (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), spis treści; „Corpus Hermeticum (II.) The General Sermon”, s. 58; „Corpus Hermeticum III. (IV.) The Sacred Sermon of Hermes”, s. 75-77, z przypisami; komentarz s. 78-84 (tytuł i Reitzenstein s. 78, „sutra style” s. 79, Epifaniusz s. 79-81, Księga Rodzaju 1,2 s. 81, „in the air” i „heads of topics” s. 82, palingeneza s. 83, potop s. 83-84); skan w Internet Archive. Źródło cytatów oznaczonych jako Mead, które podajemy w naszym przekładzie.
• Walter Scott (red. i przeł.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), s. 31 (wydanie Ficina z 1471 roku, Corp. I-XIV), s. 43 przyp. 3 (Everard przekłada tekst Patriziego w porządku Patriziego), Libellus III, tekst grecki z aparatem s. 144, 146, 148, angielski s. 145, 147, 149 (przypisy: s. 145 przyp. 3 o stanie tekstu, s. 147 przyp. 7 o zaginionym opisie stworzenia człowieka); skan w Internet Archive.
• Walter Scott, Hermetica, t. II: Notes on the Corpus Hermeticum (Oksford: Clarendon Press, 1925), Libellus III, s. 110-134: swobodne poprawki i zamknięta całość s. 110; Księga Rodzaju i Corp. III w kolumnach s. 110-112; fizyka stoików s. 112; Sanchuniaton s. 112-117; judeo-stoicyzm, data i nagłówek s. 117-118; tytuł s. 118-119; przesunięte rośliny s. 127; brak przetrwania duszy i odnowa przez zastąpienie s. 130-131; skan w Internet Archive.
• Christian Wildberg, „The Genesis of a Genesis: Corpus Hermeticum, Tractate III”, w: Lance Jenott i Sarit Kattan Gribetz (red.), Jewish and Christian Cosmogony in Late Antiquity, Texts and Studies in Ancient Judaism 155 (Tybinga: Mohr Siebeck, 2013); teza według streszczenia Todda Berzona, Bryn Mawr Classical Review 2014.10.12; metoda pokazana w konspekcie Wildberga „Corpus Hermeticum III: Hieros Logos” (tekst według Nocka i Festugière’a z zaznaczonymi podejrzanymi interpolacjami, przekład, przyp. 5 do §3), dostęp 4 listopada 2026. Samego artykułu nie widzieliśmy.
• A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945): krytyczny tekst grecki CH III z przekładem francuskim; katalog BnF. Na tym tekście opiera się przekład polski: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), „Święta mowa Hermesa”, tekst grecki s. 216 i 218, przekład s. 217 i 219, przyp. 19-22; rekord Biblioteki Narodowej 1000001055516; otwarty dostęp w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego, dostęp 4 listopada 2026. Źródło cytatów oznaczonych jako Tylak.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius in a New English Translation, with Notes and Introduction (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), „Corpus Hermeticum III”, s. 13-14; strona rozdziału ze streszczeniem w Cambridge Core, dostęp 3 listopada 2026.
• Marsilio Ficino (przeł.), Mercurii Trismegisti Liber de potestate et sapientia Dei (Treviso: Gerardus de Lisa, 1471): CH I-XIV po łacinie, według opisu Scotta 1924, t. I, s. 31; egzemplarz Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze w Internet Archive.
• Transkrypcje w zwykłym tekście, sprawdzone 4 listopada 2026: wersja Meada w Gnosis Archive; Everarda w The Alchemy Web Site. Cytaty na tej stronie pochodzą ze skanów, nie z tych transkrypcji.