Teksty · Corpus Hermeticum XVIII

O duszy skrępowanej przez ciało
(Corpus Hermeticum XVIII)

TL;DR

Corpus Hermeticum XVIII to nie dialog Hermesa, tylko fragment mowy na cześć królów, powstałej zapewne około 300 roku n.e., za Dioklecjana. Tytuł „O duszy skrępowanej przez namiętność ciała” dopisał później ktoś, kto w ten sposób odczytał obraz z początku mowy: Bóg jako muzyk nigdy nie zawodzi, a za słabe wykonanie odpowiada instrument. Darmowe skany: Mead (1906) i Scott (1924); po polsku przekład Anety Tylak (2021) w otwartym dostępie.

Na tej stronie: czym jest · tytuł · paragrafy · mapa paragrafów · przekłady obok siebie · którzy królowie · kto go pominął · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum XVIII

To ostatni tekst greckiego Corpus Hermeticum, ale nie dialog hermetyczny. Nikt tu nikogo nie naucza: mówca bez imienia zwraca się do „najczcigodniejszych [panów]” (Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 291; przekład nasz z Meada), porównuje się do muzyka, chwali Boga jako najwyższego Króla, a potem panujących królów za pokój, który przynieśli. Hermes, Tat i Asklepios w ogóle się nie pojawiają. Walter Scott wpisał go na listę pism w nawiasie kwadratowym jako „mowę retora” (Hermetica, t. I, 1924, s. 16) i napisał, że „nie ma nic wspólnego z Hermesem ani z żadnym uczniem Hermesa” (t. II, 1925, s. 461).

Zachował się fragment: wstęp o muzykach i instrumentach (§§1-7), początek pochwały (§§8-10), luka i część końcowa (§§11-16), która chwali Boga, wraca do królów i się urywa. G.R.S. Mead odnotował „lukę po § 10” i nazwał tekst „wyraźnie niepełnym” (t. II, s. 299, 301); Scott sądził, że kompilator zachował tylko ustępy religijne (t. II, s. 463).

Skąd tytuł „O duszy skrępowanej przez ciało”

Tytuł od autora, jeśli w ogóle był, zaginął (Mead, t. II, s. 298; Scott, t. II, s. 465). Rękopisy mają dwa nagłówki dopisane później: „O duszy skrępowanej przez namiętność ciała” przed §1 i „O chwale Lepszego i pochwała króla” przed §11 (Scott, t. II, s. 465; przekład nasz z jego tekstu greckiego). Aneta Tylak oddaje je jako „O duszy krępowanej przez namiętności ciała” i „O chwale wszechmocnego i pochwała króla” (2021, s. 321, 325). Mead uznał je za „wyraźnie dodane przez późniejszego redaktora”, choć w czterech rękopisach zapisała je pierwsza ręka (t. II, s. 298 i przyp. 2).

Scott nazwał pierwszy nagłówek „niestosownym”: ten, kto go dopisał, „musiał uznać, że «muzyk» to dusza, a «instrument» to ciało” (t. II, s. 465 i przyp. 1). Tekst daje temu odczytaniu jeden punkt zaczepienia, „słabość tkwiącą w ciele” w §3 (Mead, t. II, s. 290), ale sama mowa dotyczy sztuki wymowy i królów. Mead postawił zamiast tego na początku tytuł „The Encomium of Kings” (Pochwała królów), w nawiasie kwadratowym (t. II, s. 288, 299). Ta strona trzyma się nagłówka z rękopisów, tak jak Ménard (1866, s. 293).

Paragraf po paragrafie

Parafrazy szesnastu paragrafów Meada, w kolejności rękopisów; cytaty oznaczamy cudzysłowem.

§§1-5 · Winny instrument, nie muzyk. Gdy instrument jest rozstrojony albo struna za luźna lub za mocno napięta, nikt nie może słusznie winić grającego. Bóg jest „Muzykiem z natury”, który nigdy się nie męczy (Mead, t. II, s. 288-290); jeśli mówcy czegoś brakuje, wina leży w ludzkim instrumencie. Ta myśl pada pięć razy; część powtórzeń Scott uznał za warianty, które miały się nawzajem zastępować, albo za objaśniające dopiski (t. II, s. 465).

§§6-7 · Cykada i mówca. Lirnikowi pękła na zawodach struna, a dzięki przychylności boga muzyki na jego lirze usiadła cykada i wydała brakujący dźwięk, więc wygrał. Strabon, powołując się na Timajosa, opowiada tę historię o Eunomosie z Lokrów; powtarza ją też Klemens Aleksandryjski (Scott, t. II, s. 471-473; Mead, t. II, s. 300-301). Mówca czuje się podobnie: wyższa moc nadrabia jego słabość, a temat, chwała królów, sprawi, że zaśpiewa lepiej.

§§8-10 · Od najwyższego Króla w dół. Pieśń na cześć królów powinna zacząć się od „najwyższego Króla”, czyli Boga, i zejść do tych, którzy na jego podobieństwo dzierżą berło. Bóg daje królom zwycięstwo, zanim stoczą bitwę; obcy wrogowie drżą, zanim królowie ruszą z miejsca. Tu tekst się urywa.

§§11-13 · Słońce i rośliny, ojciec i dzieci. Zakończenie wraca do Boga. Jak Słońce zbiera z roślin pierwsze owoce i zapachy, tak ci, którzy przyjęli do dusz mądrość Boga, powinni odsyłać mu chwałę. Żadna pochwała nie jest Boga godna, ale małe dzieci, które czczą ojca, jak potrafią, dostają przebaczenie, a ojciec cieszy się, że go poznają. Tak samo jest z królem.

§14 · Zgoda w górze. Bóg jest dobry, nieśmiertelny i zawsze działa, a swoją wieczną energią sięga w dół, do tego świata. Wśród istot, które są „tam”, nie ma niezgody: jeden umysł, jedno odczuwanie i Miłość, która tworzy jedną harmonię wszystkiego.

§§15-16 · Ćwiczenie pochwały na królach. Kto chwali królów, ćwiczy się w chwaleniu Boga. Samo imię króla przynosi pokój i nieraz powstrzymało wroga; jego posągi są „spokojnymi przystaniami” dla tych, których najbardziej miota burza, a sam jego wizerunek chroni przed strachem (Mead, t. II, s. 297-298). Na tym rękopisy się kończą.

Mapa paragrafów: dwa wydania angielskie obok siebie

Mead zachowuje kolejność rękopisów; Scott przenosi §15 za §9, §16 za §10, a §14b przed §11 (t. II, s. 464-465).

Paragrafy	Mead 1906, t. II, s.	Scott 1924, t. I, s.
§§1-5 Muzyk i instrument	288-291	275-277 (§5 w nawiasie)
§§6-7 Cykada; mówca	291-292	277-279
§§8-10 Bóg, potem królowie	292-294	279-281
§§11-13 Słońce; dzieci	294-296	281-283
§14 Bóg; zgoda w górze	296-297	281 (§14b); 283-285 (§14a)
§§15-16 Pochwała królów; pokój	297-298	279-281

Gdzie przekłady się rozchodzą

Cztery miejsca, w których trzy darmowe wersje (Mead, Scott i francuski przekład Ménarda z 1866 roku) się różnią; cytaty sprawdzone w skanach. Dla porównania dodajemy polski przekład Anety Tylak (2021), także bezpłatny.

1. Czy muzyka wyśmiewają (§1)? Według rękopisów występ zepsuty przez złe instrumenty jest śmieszny, a muzyka wyszydzają. Scott uznał, że przeczy to całemu wywodowi, i wydrukował zdanie jako „notatkę czytelnika, który się nie zgadzał” (t. I, s. 275 przyp. 2).

Mead 1906: „the music-artist needs must be laughed at by the audience” (muzyk musi stać się pośmiewiskiem słuchaczy; s. 288)
Scott 1924: poza tekstem, jako notatka tego czytelnika: „The writer’s argument is absurd” (wywód autora jest niedorzeczny; s. 275 przyp. 2)
Ménard 1866: „il n’obtient qu’un résultat ridicule” (osiąga tylko śmieszny skutek; s. 293)
Tylak 2021: „z konieczności muzyk będzie wyszydzany przez widzów” (s. 321)

2. Kogo nie wolno winić (§3)?

Mead: „blame impiously our Race” (niech nikt nie gani bezbożnie naszego Rodu); Rodem są według jego przypisu „the Race of the Prophets, or Gnostics” (Prorocy, czyli gnostycy; s. 290 i przyp. 1)
Scott: „find fault with my art by reason of my personal defects” (niech nikt nie gani mojej sztuki z powodu moich osobistych braków; s. 275)
Ménard: słabości naszego ciała nie wolno zarzucać „(l’auteur de) notre race”, czyli twórcy naszego rodzaju (s. 294)
Tylak: „niech nikt z widzów nie gani bezbożnie naszego rodzaju z powodu słabości naszego ciała” (s. 321)

3. Czyja zgoda (§14)? Mead przekłada „With Him, therefore, is there no difference with one another” (u Niego zatem nie ma między nimi różnicy) i odnosi to do istot świata noetycznego, powołując się na Plotyna (s. 296, 302). Scott przekłada „Among those then who dwell in that world above there is no disagreement” (wśród tych, którzy mieszkają w tamtym górnym świecie, nie ma niezgody; s. 281), uznaje ich za bogów gwiezdnych i przenosi ten ustęp do pochwały królów, jako wzór ich jednomyślności (t. II, s. 477). Tylak: „nie istnieje więc tam [na górze] różnica wzajemna” (s. 325).

4. Dlaczego król nazywa się królem (§16). Tekst grecki wyprowadza słowo basileus, król, od gładkiego kroku (Scott, t. I, s. 281 przyp. 2); Mead nazwał tę grę słów „nie do oddania po angielsku” (s. 297 przyp. 4). Mead: król „levelleth the summits of dissension with his smooth tread” (gładkim krokiem zrównuje szczyty niezgody; s. 297); Scott: „with smooth tread he plants his feet upon the topmost heights” (gładkim krokiem staje na najwyższych szczytach; s. 281). Tylak podaje greckie słowa w nawiasie: król „lekkim krokiem (βάσει λείᾳ) stawia mocno stopę nawet nad najwyższym przywództwem” (s. 327).

Którzy królowie i kiedy

Mowa nie wymienia żadnego władcy. Richard Reitzenstein (Poimandres, 1904) powiązał ją z Dioklecjanem. W uzupełnieniach do książki wydrukował uwagi Bruna Keila o rytmie jej prozy i za nimi umieścił mowę w czasie triumfu Dioklecjana w 302 roku (Reitzenstein, s. 370-374; Scott, t. II, s. 462 przyp. 2). Mead zrelacjonował tę tezę, ale go nie przekonała (t. II, s. 299-300). Scott zgodził się, że „królami” byli najpewniej Dioklecjan i jego trzej współwładcy (rządzący razem w latach 293-305), i datował mowę „na rok 300 n.e. albo blisko niego”, choć jego zdaniem Keil wyłożył swój wniosek „nieco zbyt stanowczo” (t. II, s. 462 i przyp.). Louis Ménard w 1866 roku obstawiał kogoś innego: Walensa, którego brat Walentynian uczynił współcesarzem (s. 299 przyp. 1).

Miejsce nie jest znane. Scott myślał o Aleksandrii, ale zauważył, że takie mowy wygłaszano w wielu miastach, że obraz Boga, który zsyła mądrość jak deszcz, źle pasuje do Egiptu, i że ta mowa mogła w ogóle nie zostać wygłoszona (t. II, s. 463 i przyp. 1, 481).

Dlaczego trafiła do zbioru hermetycznego, pozostaje sprawą otwartą. Reitzenstein sądził, że zbieracz dołączył ją, by pokazać władcom, że religia Hermesa uczy lojalności, a Mead napisał, że tej „Apologii” „zawdzięczamy szczęśliwe ocalenie naszego Corpus” (t. II, s. 299). Scott: jest „hermetyczna” tylko dlatego, że przetrwała razem z Corpus (t. II, s. 461).

Kto go wydrukował, a kto pominął

Wielu dawnych czytelników nigdy tego tekstu nie poznało. Jeden z głównych rękopisów, A, kończy się na XIV, a łaciński przekład Ficina z 1471 roku objął tylko I-XIV (Scott, t. I, s. 30-31). Pierwsze drukowane wydanie greckie (Turnèbe, Paryż, 1554) zawierało go razem z XVI i XVII pod tytułem Aesculapii definitiones (Scott, t. I, s. 33); Foix de Candale (Flussas, 1574) go pominął, „prawdopodobnie dlatego, że widział, iż nie można go słusznie przypisać Asklepiosowi”; Francesco Patrizi (1591) wydrukował XVI-XVIII po Asclepiusie jako dzieło innego autora (Scott, t. I, s. 35, 40).

Angielski Divine Pymander Johna Everarda (1650) go nie zawiera: jego siedemnaście ksiąg kończy się na traktacie, który dziś ma numer XIV (spis treści i s. 215 skanu). Nie ma go więc też w polskim Boskim Pymandrze (2012), który Agata Staszewska przełożyła z Everarda (Tylak 2021, s. 29 przyp. 73). Parthey (1854) i Chambers (1882) także kończą na XIV (Scott, t. I, s. 44; Chambers, spis treści). O tekście, który wędrował razem z nim pod imieniem Asklepiosa, zob. CH XVI.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum XVIII za darmo

Darmowe skany w Internet Archive i polski przekład w repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego, linki sprawdzone 4 listopada 2026; pełne dane w źródłach.

Mead, 1906, t. II, s. 288-298, komentarz s. 298-303: skan otwarty na s. 288.
Scott, 1924-1925, tekst grecki i angielski, t. I, s. 274-285 (skan); komentarz, t. II, s. 461-482 (skan). Scott poprawiał tekst i przestawiał jego części; komentarz mówi, co zmienił.
Reitzenstein, 1904, Poimandres, krytyczny tekst grecki, s. 355-360: skan.
Ménard, 1866, po francusku, s. 293-300, jako części II i III definicji Asklepiosa: skan.
Tylak, 2021, po polsku, z tekstem greckim, s. 320-327: PDF w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego, licencja CC BY-NC-ND 4.0.
Chronione prawem autorskim: Nock i Festugière, 1945, t. II, krytyczny tekst grecki i przekład francuski (rekord biblioteczny); Copenhaver, 1992, s. 63-66 (Cambridge Core).

Najważniejsze fakty
Miejsce	Ostatni z 17 traktatów greckich, po XVII (fragmencie o wizerunkach); u Scotta, Nocka i Festugière’a oraz Copenhavera następuje po nim łaciński Asclepius
Tytuły	Nagłówek w rękopisach: O duszy skrępowanej przez namiętność ciała; Mead 1906: The Encomium of Kings (Pochwała królów); Scott 1924: Libellus XVIII; Tylak 2021: O duszy krępowanej przez namiętności ciała
Forma	Fragment mowy na cześć królów; mówca bez imienia, bez Hermesa, bez dialogu
Długość	16 paragrafów (Mead 1906, t. II, s. 288-298); środek i koniec zaginęły
Data	Scott: rok 300 n.e. albo blisko niego, za Dioklecjana i jego współwładców (1925, t. II, s. 462)

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum XVIII?

To fragment mowy na cześć królów. Mówca porównuje się do muzyka, któremu może zawieść instrument, choć boski Muzyk nie zawodzi nigdy. Chwali Boga jako najwyższego Króla, potem panujących królów za zwycięstwa i pokój, wraca do Boga jako Ojca dusz i do pokoju, który dają królowie, po czym tekst się urywa.

Dlaczego nazywa się „O duszy skrępowanej przez ciało”?

Nagłówek nie pochodzi od autora; dopisano go w rękopisach. Scott (1925) sądził, że ten, kto go dodał, uznał muzyka za duszę, a instrument za ciało (t. II, s. 465 przyp. 1). Tekst daje mu punkt zaczepienia w §3, „słabość tkwiącą w ciele” (Mead, t. II, s. 290), ale mowa dotyczy sztuki wymowy i królów.

Których królów chwali Corpus Hermeticum XVIII?

Żadnego nie wymienia z imienia. Reitzenstein (1904), za uwagami Bruna Keila, umieścił mowę w czasie triumfu Dioklecjana w 302 roku; Scott (1925) datował ją na około 300 rok n.e., za Dioklecjana i jego współwładców; Meada (1906) te argumenty nie przekonały; Ménard (1866) obstawiał Walensa. Część, która opisywała czyny królów, zaginęła.

Czy Corpus Hermeticum XVIII jest w Divine Pymander Everarda?

Nie. Siedemnaście ksiąg Everarda z 1650 roku kończy się na traktacie, który dziś ma numer XIV, więc nie ma go też w polskim Boskim Pymandrze Staszewskiej (2012). Chambers (1882) i Parthey (1854) także kończą na XIV.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum XVIII za darmo?

Thrice-Greatest Hermes Meada, t. II (1906), s. 288-298; Hermetica Scotta, t. I (1924), s. 274-285, po grecku i po angielsku; grecki tekst Reitzensteina (1904), s. 355-360; francuski przekład Ménarda (1866), s. 293-300. Wszystkie mają skany w Internet Archive. Po polsku: przekład Anety Tylak (2021), s. 320-327, w otwartym dostępie. Hermetica Copenhavera (1992), s. 63-66, są chronione prawem autorskim.

Zacytuj to