Teksty — czytanie z bliska

Corpus Hermeticum,
traktat po traktacie

TL;DR

Siedemnaście krótkich greckich traktatów, zebranych przez kogoś, kogo nie umiemy nazwać, w kolejności, której nikt nie potrafi uzasadnić. Nie zgadzają się ze sobą — i to jest o tym zbiorze fakt najważniejszy, a zarazem najczęściej zamiatany.

Mówi się Corpus Hermeticum tak, jakby to była książka z jednym wywodem. To jest zbiór: siedemnaście krótkich greckich traktatów, złożonych przez kogoś, kogo nie umiemy nazwać, w kolejności, której nikt nie potrafi uzasadnić, pisanych przez może dwa stulecia. One się ze sobą nie zgadzają. Traktat VII nazywa ciało grobem; traktat VIII twierdzi, że nic, co jest, nie ginie. Oba są w zbiorze. Żaden nie wygrywa.

Ta niezgoda jest najużyteczniejszym faktem o całej kolekcji i tym, który najczęściej się wygładza. Poniżej cały zbiór, po jednym wpisie na traktat: tytuł, co traktat wywodzi, czego nie rozstrzyga i co warto o nim wiedzieć.

I
Poimandres §
Co wywodzi. Traktat wizyjny: boski umysl odslania pochodzenie kosmosu i czlowieka oraz wstepowanie duszy z powrotem przez sfery planetarne.
Czego nie rozstrzyga. Relacjonuje wizje, nie podaje metody. Nic w nim nie mowi, jak opisane wstepowanie mialby powtorzyc ktokolwiek inny ani czy objawiajacy Umysl jest Bogiem, czy odrebna istota.
Najczesciej czytany i najmniej typowy. Wiekszosc tego, co ludzie maja na mysli, mowiac „hermetyzm”, pochodzi z tego jednego tekstu.
II
Do Asklepiosa §
Co wywodzi. O tym, co bezcielesne: ruch, przestrzen i pytanie, co znaczy, ze Bog jest wszedzie.
Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, ktora szkole filozoficzna przyjmuje. Argument uzywa greckiego slownika technicznego, nie wiazac sie z zadnym systemem — dlatego pozniejsi czytelnicy mogli przypisywac go kilku naraz.
Techniczny i grecko-filozoficzny. Nic w nim egipskiego.
III
Mowa swieta §
Co wywodzi. Zwiezla kosmogonia — stworzenie, uporzadkowanie zywiolow, zadanie powierzone ludziom.
Czego nie rozstrzyga. Tekst jest uszkodzony. Kilku zdan nie da sie odtworzyc z pewnoscia, a przeklady roznia sie co do ich tresci — wiec kazde czytanie szczegolu jest po czesci decyzja wydawcy.
Najkrotszy traktat i tekstowo najbardziej zniszczony.
IV
Krater, albo Monada §
Co wywodzi. Bog zsyla na dol krater nous; ci, ktorzy wybieraja w nim zanurzenie, otrzymuja umysl, pozostali zostaja jedynie zywi.
Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, dlaczego jedni przyjmuja krater, a inni nie. Wybor jest stwierdzony; jego podstawa nie zostaje podana.
Najjasniejsze w calym zbiorze stwierdzenie, ze rozumienie jest wybierane, a nie powszechne.
V
Ze Bog jest zarazem niewidzialny i najbardziej jawny §
Co wywodzi. Wywod od porzadku widzialnego swiata do niewidzialnego tworcy.
Czego nie rozstrzyga. Argumentuje od porzadku swiata ku tworcy, ale nigdy nie pokazuje, dlaczego porzadek wymaga tworcy, a nie jest wlasnoscia samych rzeczy.
Blizej teologii naturalnej niz mistyki.
VI
Ze dobro jest w samym Bogu §
Co wywodzi. Dobro nalezy do Boga; to, co ludzie nazywaja dobrem, jest co najwyzej brakiem zla.
Czego nie rozstrzyga. Nie wyjasnia, jak swiat, ktory nie jest dobry, pochodzi od Boga, ktory jako jedyny jest. Wniosek zostaje wypowiedziany; pochodzenie tej przepasci — nie.
Plasko pesymistyczny wobec swiata — i trudny do pogodzenia z traktatem V.
VII
Najwiekszym zlem wsrod ludzi jest nieznajomosc Boga §
Co wywodzi. Krotkie, gniewne kazanie: cialo jest grobem, niewiedza upojeniem.
Czego nie rozstrzyga. Nazywa chorobe i niczego nie przepisuje. Nie wynika z niego zadna praktyka — co warto zauwazyc, zwazywszy, jak czesto zbior sprzedaje sie jako praktyke.
Najbardziej gnostycko brzmiacy tekst zbioru i zwykly dowod dla tych, ktorzy czytaja hermetyzm jako odrzucenie swiata.
VIII
Ze nic z tego, co jest, nie ginie §
Co wywodzi. Nic nie ulega zniszczeniu; to, co nazywamy smiercia, jest rozlozeniem i zmiana.
Czego nie rozstrzyga. „Nic nie ginie” powiedziane jest o calosci. Czy jednostka trwa w jakiejkolwiek rozpoznawalnej postaci, pozostaje otwarte.
Stoi wprost przeciw traktatowi VII, a zbior nigdy tego nie uzgadnia.
IX
O mysleniu i postrzeganiu §
Co wywodzi. Jak umysl i postrzeganie dzialaja razem i dlaczego poboznni rozumieja to, czego inni nie moga.
Czego nie rozstrzyga. Nie daje zadnego sprawdzianu. Nic w samym traktacie nie odroznia rozumienia od pewnego poczucia, ze sie zrozumialo.
Zawiera epistemologie zbioru, na tyle, na ile ta istnieje.
X
Klucz §
Co wywodzi. Traktat podsumowujacy, zbierajacy wczesniejsze watki: poznanie, wstepowanie, losy dusz.
Czego nie rozstrzyga. Jako podsumowanie powtarza, zamiast rozstrzygac. Tam, gdzie wczesniejsze traktaty sie roznily, nie rozsadza miedzy nimi.
Podany jako klucz do pozostalych, co samo w sobie dowodzi, ze zbior byl juz czytany jako calosc.
XI
Umysl do Hermesa §
Co wywodzi. Umysl poucza Hermesa o wiecznosci, kosmosie, czasie i stawaniu sie — i kaze mu zrownac sie z Bogiem, by Boga pojac.
Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, jak owo polecenie mialoby zostac wykonane ani co liczyloby sie jako jego wykonanie.
Miejsce najsmielszego polecenia w calym zbiorze.
XII
O umysle wspolnym §
Co wywodzi. Umysl jest wspolny wszystkim; opatrznosc, koniecznosc i przeznaczenie zostaja zbadane i uszeregowane.
Czego nie rozstrzyga. Uszeregowanie opatrznosci, koniecznosci i przeznaczenia jest stwierdzone, a nie uzasadnione. Nie wyjasnia tez, jak umysl wspolny wszystkim zostawia miejsce na to, by ktokolwiek sie mylil.
Traktat najbardziej przypominajacy szkolna nauke stoicka.
XIII
O odrodzeniu §
Co wywodzi. Tekst inicjacyjny: Hermes prowadzi Tata przez palingenezje, wyparcie dwunastu udrek przez dziesiec mocy.
Czego nie rozstrzyga. Nie okresla dwunastu ani dziesieciu w sposob, ktory dalby sie z czymkolwiek zestawic. Czy taki obrzed kiedykolwiek odprawiono, czy jest forma literacka — tekst tego nie rozstrzyga.
Jedyny traktat, ktory czyta sie jak obrzed, a nie jak wyklad, i najmocniejsza podstawa czytania zbioru jako praktyki.
XIV
Do Asklepiosa, o zdrowiu umyslu §
Co wywodzi. List wywodzacy z faktu wytwarzania istnienie wytworcy.
Czego nie rozstrzyga. Wywod od wytwarzania do wytworcy nie ustala niczego o wytworcy poza samym faktem, ze wytworzyl.
Krotki i blizszy argumentowi niz objawieniu.
XVI
Definicje Asklepiosa do krola Ammona §
Co wywodzi. O sloncu jako demiurgu, porzadku demonow i ostrzezeniu, ze przelozenie tekstu na greke zniszczy jego moc.
Czego nie rozstrzyga. Nie zachowal sie w jezyku, ktory sam uznaje za sobie wlasciwy, wiec jego centralnego ostrzezenia nie da sie sprawdzic od wewnatrz tekstu, ktory mamy.
Ostrzezenie jest klujace: tekst, ktory czytamy po grecku, mowi, ze greka go zepsuje.
XVII
(fragment) §
Co wywodzi. Kilka wersow o wizerunkach i o tym, dlaczego podobizny tego, co bezcielesne, nie sa niedorzeczne.
Czego nie rozstrzyga. Zbyt krotki, by cokolwiek udzwignac. Niemal kazde jego odczytanie pochodzi od czytelnika, a nie z fragmentu.
Zbyt krotki, by bezpiecznie go interpretowac. Czesto pomijany.
XVIII
O duszy skrepowanej przez cialo §
Co wywodzi. Pochwala krolow, w formie retorycznej.
Czego nie rozstrzyga. Nie wspomina Hermesa i nie rosci sobie prawa do objawienia. Co robi wewnatrz tego zbioru, pozostaje nierozstrzygniete.
Powszechnie uznawany za nienalezacy do reszty: brak Hermesa, brak objawienia, inny rejestr.

Gdzie się nie zgadzają

Zbiór czyta się zwykle tak, jakby miał jedną doktrynę. Nie ma, a rozbieżności nie są subtelne. Cztery warto trzymać w głowie, bo prawie każde popularne streszczenie „nauki hermetycznej” po cichu wybiera jedną stronę i zrzuca drugą.

Czy świat jest dowodem na Boga, czy jest problemem? V wywodzi od porządku widzialnego świata ku jego twórcy. VI utrzymuje, że dobro jest w samym Bogu, a to, co ludzie nazywają tu dobrem, jest co najwyżej brakiem zła. Obie tezy są w tym samym zbiorze.
Czy ciało jest grobem, czy nic nigdy nie ginie? VII głosi, że ciało jest grobem, a niewiedza upojeniem. VIII utrzymuje, że nic z tego, co jest, nie ginie. Żaden z traktatów nie przyjmuje do wiadomości drugiego.
Czy umysł dany jest wszystkim, czy tym, którzy go wybiorą? XII mówi, że umysł jest wspólny wszystkim. IV każe Bogu zesłać krater umysłu, w którym jedni się zanurzają, a inni nie.
Czy rozumienia się naucza, czy się je przechodzi? IX i XIV argumentują. XIII odgrywa coś bliższego obrzędowi. Zbiór nigdy nie mówi, czym z tego jest.

Nauka od dawna opisuje to jako nurt optymistyczny i pesymistyczny — rozróżnienie kojarzone przede wszystkim ze studium Festugière’a z lat czterdziestych i pięćdziesiątych. Późniejsze prace zakwestionowały, jak czysto zbiór daje się tak podzielić, a bezpieczniejsze jest stwierdzenie proste: to jest antologia, nie system, i nigdy nie została zredagowana do zgody.

Dlaczego nie ma traktatu XV

Numeracja biegnie I–XIV, po czym przeskakuje na XVI. Nic nie zaginęło. Wczesnonowożytne wydania wypełniały piętnaste miejsce hasłem z Suidy, X-wiecznej encyklopedii bizantyjskiej, oraz trzema wyciągami zachowanymi przez Stobajosa. Późniejsi wydawcy uznali, że ten materiał tu nie należy, i usunęli go — ale zachowali numerację, żeby odniesienia w starszej literaturze nadal działały. Ta luka jest blizną po poprawce, nie brakującym tekstem.

Czym ten zbiór nie jest

Nie jest całością starożytnej literatury hermetycznej. Asclepius zachował się osobno po łacinie, fragmenty Stobajosa przechowały traktaty, które do zbioru nie weszły, a kodeksy z Nag Hammadi wydały koptyjskie hermetica, których nikt nie widział przez stulecia. Corpus jest tą częścią, która przetrwała dzięki przepisywaniu — a to nie to samo co część, która znaczyła najwięcej.

Uczciwe pytania

Ile jest traktatów w Corpus Hermeticum?

Siedemnaście. Numeracja biegnie I–XIV, a potem XVI–XVIII: numer XV został opróżniony przez późniejszych wydawców, którzy usunęli materiał tam wstawiony, ale zachowali numerację, żeby starsze odniesienia nadal działały.

Czy Corpus Hermeticum ma jedną naukę?

Nie. To antologia złożona przez nieznanego redaktora, a traktaty w kilku miejscach wprost sobie przeczą — na przykład VII nazywa ciało grobem, a VIII twierdzi, że nic, co jest, nie ginie. Zbiór nigdy nie został zredagowany do zgody.

Od którego traktatu zacząć?

Od I, czyli Poimandresa — jest najczęściej czytany i to z niego pochodzi większość tego, co ludzie mają na myśli, mówiąc „hermetyzm”. Warto przy tym wiedzieć, że jest zarazem najmniej typowy dla całości zbioru.

Źródła i dalsza lektura

Copenhaver, B. P., Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius (Cambridge: Cambridge University Press, 1992) — standard English translation with notes.
Nock, A. D. (ed.) & Festugière, A.-J. (tr.), Corpus Hermeticum, 4 vols (Paris: Les Belles Lettres, 1945–1954) — the critical edition; its numbering I–XIV, XVI–XVIII is the one used here.
Litwa, M. D. (tr.), Hermetica II (Cambridge: Cambridge University Press, 2018) — the Stobaean excerpts and testimonies that sit outside the corpus.
Fowden, G., The Egyptian Hermes (Cambridge: Cambridge University Press, 1986; reprinted Princeton University Press, 1993) — on the milieu that produced them.
Bull, C. H., The Tradition of Hermes Trismegistus (Leiden: Brill, 2018).

Corpus Hermeticum,traktat po traktacie