Teksty · Corpus Hermeticum VII
Corpus Hermeticum VII: Największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga
Corpus Hermeticum VII to kazanie w trzech paragrafach, którego tytuł głosi, że największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga. Nazywa ludzi pijanymi tą niewiedzą, wzywa tych, którzy mogą, by znaleźli przewodnika do bram poznania, a ciało nazywa tuniką do zdarcia: żywą śmiercią, postrzegalnym trupem, grobem noszonym ze sobą (§2). Rozpoznaje chorobę i nie podaje żadnej praktyki.
Corpus Hermeticum VII to krótkie kazanie ze zbioru hermetycznego: tytuł głosi, że największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga; trzy paragrafy nazywają ludzi pijanymi tą niewiedzą, a ciało grobem, który noszą ze sobą. To siódmy z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum, niespełna dwie strony w przekładzie angielskim, i właśnie ten tekst, czytany w oderwaniu, każe myśleć, że hermetyzm nienawidził ciała. Czyjś głos krzyczy do tłumu, żeby spojrzał w górę oczami serca, znalazł przewodnika do bram poznania i zdarł z siebie tunikę, którą nosi: swoje ciało. Potem milknie.
Nazywa chorobę i niczego nie przepisuje, jak ujmuje to nasz przewodnik po traktatach. Niemal każdy jego obraz ma sąsiadów w Poimandresie, u Platona oraz w pismach wczesnochrześcijańskich i gnostyckich, a ci sąsiedzi dowodzą mniej, niż się wydaje.
Kto mówi i jakie miejsce ma traktat
Mówca nie ma imienia: nie ma Hermesa, który uczy Tata albo Asklepiosa, nie ma objawiającego Umysłu ani ucznia. Zwraca się do „ludzi” w liczbie mnogiej w §1 i w pierwszej połowie §2, a od ustępu o tunice do końca do jednego „ty”. Richard Reitzenstein (1904, s. 194) nazwał go, według relacji Meada, kazaniem proroka (Prophetenpredigt); polski badacz Wincenty Myszor (1978, s. 241) uznał go za przykład „mowy misyjnej”, która nawiązuje „w bardzo niedoskonały sposób” do greckiej diatryby, a zarazem do ustępów Poimandresa.
Tytuł jest całym zdaniem: Hoti megiston kakon en tois anthropois he peri tou theou agnosia, „Że największym złem wśród ludzi jest niewiedza o Bogu” (tekst grecki według Waltera Scotta, t. I, s. 170). Agnosia to dokładne przeciwieństwo gnosis: nie głupota w ogóle, tylko niewiedza o Bogu. Numery paragrafów podajemy według wydania krytycznego A. D. Nocka i A.-J. Festugière’a (t. I, Paryż, 1945). Mead (1906) ma te same trzy paragrafy z tymi samymi granicami, Scott dzieli je na 1a-1b, 2a-2b i 3, a nagłówek Meada „VII. (VIII.)” dodaje w nawiasie starszą numerację. Scott datował VII, razem z Poimandresem, na lata 100-200 n.e., bo uważał, że obu napisał ten sam człowiek (t. II, s. 181-182); traktaty Corpus datuje się zwykle na II i III wiek n.e. (Tylak 2022, s. 47).
Corpus Hermeticum VII paragraf po paragrafie
Nagłówki są nasze; §2 dzielimy na dwie części, bo mówi o dwóch sprawach. Dwie ostatnie kolumny wskazują każdą część w dwóch darmowych przekładach angielskich: Thrice-Greatest Hermes Meada, t. II (1906) i Divine Pymander Everarda (1650).
| Paragraf | Co się dzieje | Mead 1906 | Everard 1650 |
|---|---|---|---|
| §1 · Pijani niewiedzą | Dokąd pędzicie, pijani nierozcieńczonym trunkiem niewiedzy, którego nie potraficie utrzymać i już go zwracacie? Stańcie, wytrzeźwiejcie, spójrzcie w górę oczami serca: jeśli nie wszyscy, to ci, którzy mogą. Zło niewiedzy zalewa całą ziemię, niszczy duszę zamkniętą w ciele i nie pozwala jej zawinąć do przystani ocalenia. | s. 120 | Księga 8, wersety 1-3, s. 99-100 |
| §2, część pierwsza · Przystań i przewodnik | Nie dajcie się porwać wielkiemu nurtowi. Kto może, niech płynie pod prąd, dotrze do przystani, rzuci tam kotwicę i szuka przewodnika, który poprowadzi go za rękę do bram poznania. Tam światło jest jasne i wolne od ciemności; nikt nie jest pijany, wszyscy są trzeźwi i patrzą sercem ku temu, kto chce być widziany. Nie da się go usłyszeć, wypowiedzieć ani zobaczyć oczami, tylko umysłem i sercem. | s. 120-121 | wersety 4-6, s. 100 |
| §2, część druga · Tunika | Najpierw jednak musisz zedrzeć tunikę, którą nosisz. Następuje osiem jej nazw: tkanina niewiedzy, podpora występku, więzy zepsucia, ciemne ogrodzenie, żywa śmierć, postrzegalny trup, grób, który nosisz ze sobą, rabuś w domu, który nienawidzi cię przez to, co kocha, i zazdrości ci przez to, czego nienawidzi. | s. 121 | werset 7, s. 100-101 |
| §3 · Spisek tuniki | Taka jest wroga tunika, którą na siebie włożyłeś. Dusi cię i przygniata, żebyś nie spojrzał w górę, nie zobaczył piękna prawdy i dobra, które w niej jest, i nie znienawidził zła tuniki, gdy odkryjesz jej spisek przeciw tobie. Czyni nieczułym to, co ludzie biorą za swoje zmysły: zatyka je masą materii i napełnia plugawą rozkoszą, żebyś nie słyszał tego, co powinieneś słyszeć, ani nie widział tego, co powinieneś widzieć. Tu tekst się kończy. | s. 121 | wersety 8-9, s. 101-102 |
Tak więc §2 nazywa ciało grobem, a §3 czyni z niego przeszkodę w poznaniu, bo zatyka zmysły. Dwa słowa w tabeli są już interpretacją. „Tunika” oddaje chiton, szatę noszoną bezpośrednio na skórze (u Meada „cloak”, u Everarda „garment” i „apparel”; Myszor i Tylak zostawiają „chiton”). „Grób” oddaje taphos, zwykłe słowo na mogiłę; słynna grecka gra słów, w której ciało jest grobem, używa innego wyrazu.
Najważniejsze zdania w przekładach z domeny publicznej
Z Meada (1906) i Everarda (1650), w naszym przekładzie z angielskiego; nawiasy kwadratowe pochodzą od Meada. Cały traktat po polsku, z tekstem greckim obok, przełożyła Aneta Tylak (2021, s. 240-241, otwarty dostęp).
„Dokąd się zataczacie, opoje, którzy nachłeptaliście się nierozcieńczonego wina niewiedzy i tak dalece nie możecie go unieść, że już nawet je zwracacie?” (§1, Mead 1906, s. 120)
„Żadne ucho nie może Go usłyszeć ani oko zobaczyć, ani język o Nim mówić, lecz [tylko] umysł i serce.” (§2, Mead 1906, s. 121)
„tkanina niewiedzy, grunt zła, łańcuch zepsucia, pancerz ciemności, żywa śmierć, trup zmysłów, grób, który nosisz ze sobą, rabuś w twoim domu” (§2, Mead 1906, s. 121)
„żywa Śmierć; postrzegalne Ścierwo; Grobowiec, noszony wszędzie z nami; domowy Złodziej” (§2, Everard 1650, Księga 8, werset 7, s. 101; skan)
„abyś nie słyszał o tym, o czym słyszeć powinieneś, ani nie widział tego, co widzieć powinieneś.” (§3, Mead 1906, s. 121)
Tabela paraleli z dokładnymi odsyłaczami
W żadnym wierszu poniżej nie da się dowieść zapożyczenia: tekstów nie umiemy pewnie datować względem siebie, a wspólny obraz może pochodzić ze wspólnego zasobu kaznodziejskiego.
| Obraz | W CH VII | Paralela z odsyłaczem | Co pokazuje | Czego nie pokazuje |
|---|---|---|---|---|
| Upojeni niewiedzą | §1: methuontes, „pijani”; trunek jest akratos, nierozcieńczony | CH I.27: „wy, którzy oddaliście się pijaństwu i snowi, i niewiedzy o Bogu, wytrzeźwiejcie teraz” (Mead 1906, s. 17) | To samo wezwanie do trzeźwości i to samo połączenie trunku z niewiedzą o Bogu. Tylak (2022, s. 64) zestawia te dwa traktaty Corpus właśnie pod tym względem. | Który tekst był pierwszy. Mead (1906, s. 122) pytał, czy to zdanie dało początek kazaniu, kazanie zdaniu, czy oba mają wspólne źródło, i wybrał ostatnią możliwość. |
| Świat zastany pijanym | §1 | Ewangelia Tomasza, logion 28; po grecku w papirusie z Oksyrynchos 1: „Wszystkich ludzi zastałem pijanymi i nie znalazłem wśród nich nikogo spragnionego” (Grenfell i Hunt 1897, Logion 3, s. 11-12); po koptyjsku w kodeksie II z Nag Hammadi | Ten sam grecki czasownik na upojenie (methuontas) we wczesnym powiedzeniu Jezusa, które Mead zestawił z CH VII w 1906 roku. | Kontaktu ani wspólnego źródła. Powiedzenie lituje się nad pijanymi, zamiast ich łajać, a wersja koptyjska kończy się obietnicą: gdy otrząsną się z wina, nawrócą się. |
| Trzeźwienie jako poznanie | §1-2: pijani na dole, trzeźwi u bram poznania | Ewangelia prawdy, kodeks I,3 z Nag Hammadi, s. 22: ten, kto poznał, jest jak ktoś, kto był pijany, odwrócił się od pijaństwa i wrócił do siebie (Myszor 1978, przyp. 31, podaje wiersz 17) | Poznanie pokazane jako trzeźwienie w chrześcijańskim tekście, często łączonym z walentynianami. Myszor wymienia dalsze przykłady koptyjskie (Księga Tomasza, NHC II, s. 139 i 143). | Że ten obraz jest własnością gnostyków. Według Myszora upojenie bardzo często oznacza stan agnosii w koptyjskich pismach gnostyckich, ale ma je też Poimandres (pierwszy wiersz). |
| Sen i przebudzenie | Nie ma go w brzmieniu tekstu: VII ma pijanych i trzeźwych, ale żadnego słowa o śnie. Scott i tak napisał, że „pijaństwo łączy się ze snem także w Corp. VII” (1925, t. II, s. 46). | CH I.27: „pijaństwo i sen”, „nierozumny sen” (Mead 1906, s. 17); Ewangelia prawdy, przypowieść o koszmarach sennych, NHC I,3, s. 28-30 | Że para „trunek i sen” była w obiegu i że Poimandres użył obu jej członów. | Dlaczego VII pomija sen. Z całej tej grupy obrazów to jedyny, którego kazanie nie używa. |
| Ciało jako grób | §2: ton periphoreton taphon, „grób, który nosisz ze sobą” | Platon, Gorgiasz 493a: Sokrates słyszał kiedyś, jak „mędrcy mówią, że teraz jesteśmy martwi, a ciało jest naszym grobem” (przeł. Lamb). Kratylos 400b-c: niektórzy (tines) nazywają ciało sema (grobem) duszy, „bo ich zdaniem dusza jest pogrzebana w obecnym życiu” (przeł. Fowler). Fajdros 250c: dusze były kiedyś „niepogrzebane w tym, co nosimy ze sobą i nazywamy ciałem” (przeł. Fowler) | Obiegowy motyw platoński, łącznie z noszeniem: Fajdros ma peripherontes, „noszący wokół”, a CH VII periphoretos, „noszony wokół”. | Gry słów. U Platona jest to soma/sema; CH VII mówi taphos, więc w jego greckim nie ma gry słów, jest tylko myśl. Myszor (1978, s. 246, przyp. 34) słyszy jednak aluzję do pary soma/sema już w §1, przy duszy „uwięzionej w ciele”. |
| Ciemne ogrodzenie | §2: ton skoteinon peribolon | Platon, Kratylos 400c: poeci orficcy uważają, że dusza „ma ciało jako ogrodzenie, które ją strzeże, niczym więzienie” (przeł. Fowler; greckie słowo to peribolos); związek zauważa Myszor (1978, przyp. 39) | To samo słowo na ciało jako mur wokół duszy. | Że autor czytał Kratylosa. U Platona ogrodzenie chroni duszę, gdy odpokutowuje karę; w CH VII trzyma ją w ciemności. |
| Ciało jako szata | §2-3: chiton, który trzeba zedrzeć | Myszor (1978, przyp. 37) podsuwa „szaty ze skór” z Księgi Rodzaju 3,21 albo Empedoklesa, fragment 126 (dajmon, który ubiera dusze w obcą szatę z ciała); przytacza też Ewangelię prawdy, NHC I,3, s. 20, gdzie Jezus zrzuca łachmany podległe zniszczeniu | Że obraz szaty miał zastosowania biblijne, greckie filozoficzne i chrześcijańsko-gnostyckie. | Które z nich, jeśli w ogóle któreś, miał na myśli autor. Myszor podaje je jako możliwości, nie jako źródła. |
| Przystań ocalenia | §1-2: przystanie, kotwiczenie, płynięcie pod prąd | Apulejusz, Metamorfozy XI.15; Filon, De fuga et inventione 50; Ignacy, List do Smyrneńczyków 11.3 (wszystkie wymienia Myszor 1978, przyp. 35) | Obiegowy obraz epoki, którego używali pisarze pogańscy, żydowscy i chrześcijańscy. | Wspólnoty. Mead (1906, s. 123) czytał przystań jako „jakąś wielką organizację oddaną świętemu życiu”; tekst żadnej nie nazywa. |
| Przewodnik do bram | §2: cheiragogos, ten, kto prowadzi za rękę, do bram (thurai) poznania | CH I.29: wizjoner staje się „przewodnikiem Rodu w drodze do domu” (Mead 1906, s. 18); CH IV.11: obraz Boga staje się przewodnikiem w górę (odsyłacz Meada, s. 120, przyp. 2) | Że pisma hermetyczne wyobrażają sobie poznanie jako coś, do czego dochodzi się z przewodnikiem, ludzkim albo nie. | Kim jest przewodnik w VII ani jak go znaleźć. Tekst mówi tylko „szukajcie”. |
Szersze porównanie z gnozą: Hermetyzm i jego sąsiedzi; teksty hermetyczne znalezione w Nag Hammadi: Hermetica z Nag Hammadi.
Czego traktat nie mówi
Nie mówi jak. Każdy czasownik jest rozkazem: stańcie, wytrzeźwiejcie, spójrzcie w górę, płyńcie do przystani, szukajcie przewodnika, zedrzyj tunikę. Żadnemu nie towarzyszy metoda, miejsce, obrzęd ani znak, po którym można by poznać, że się to zrobiło. Zdarcie tuniki wzięte dosłownie oznaczałoby śmierć, a tekst nie mówi, czy o to mu chodzi.
Nie mówi, skąd się bierze niewiedza: w §1 zalewa ziemię, w §3 ciało zatyka zmysły, i nie rozstrzyga, co jest pierwsze. Nie mówi też, kto może: „jeśli nie wszyscy, to ci, którzy mogą” (§1) i „kto może” (§2) dzielą słuchaczy, nie podając powodu; Myszor (1978, przyp. 33) widział w tym pogląd gnostyków, że nie wszyscy ludzie są zdolni przyjąć zbawczą gnozę. CH IV robi to samo ze swoim kraterem umysłu: ofiarowuje go tym, którzy wybiorą, i milczy o tym, dlaczego jedni wybierają.
Sporne miejsca
Wino czy nauka? W §1 grecki tekst rękopisów każe pijanym wychylić nierozcieńczony logos niewiedzy: nierozcieńczone słowo, czyli naukę. Scott (1924, s. 170) ujął logos w nawias jako nieoryginalny, a Mead i Everard przekładają tak, jakby trunek był po prostu winem. Aneta Tylak (2022) słowo zostawia: pijani wypili „niezmieszaną naukę niewiedzy” (s. 64). Polski przekład Myszora zachowuje jedno i drugie: „upojeni odurzającym winem, nauką braku gnozy” (s. 246). Jeśli logos zostaje, tłum jest pijany doktryną, a kazanie celuje w złą naukę tak samo jak w ciało.
Trup, który czuje, czy trup, którego się postrzega? Rękopisy w aparacie Scotta nazywają ciało aisthetos nekros, trupem postrzegalnym (zmysłowo dostępnym); późniejsza ręka w jednym rękopisie i wydanie Flussasa z 1574 roku mają aisthetikos, czujący, i tę lekcję Scott przyjął (aparat, s. 172). Tylak (2022, s. 49) cytuje formę z rękopisów, a mimo to i ona, i Myszor przekładają ją jako trupa, który czuje: u niej „czujący trup”, u niego „trupa, który czuje” (s. 247). Według jednej lekcji ciało jest martwą rzeczą, którą można postrzec; według drugiej martwą rzeczą, która postrzega.
Czy to w ogóle tekst hermetyczny? Nawet o rękopisach są dwie relacje. Reitzenstein (według Meada) twierdził, że rękopisy nie przypisują kazania Hermesowi; komentarz Scotta mówi, że ich nagłówki przypisują je Hermesowi Trismegistosowi (t. II, s. 181), i Scott wydrukował ten nagłówek, Hermou tou trismegistou („Hermesa Trismegistosa”), nad tytułem w nawiasach kwadratowych, którymi oznaczał słowa rękopisów uznane przez siebie za nieautorskie (t. I, s. 24 i 170). Scott zaliczył VII do traktatów, które w chwili napisania „prawdopodobnie nie miały nic wspólnego z Hermesem”, i uważał, że przypisano mu go, zanim trafił do zbioru (t. I, s. 30, przyp. 1). Inni czytają go jako naukę hermetyczną jak pozostałe: Myszor (1978, s. 241, przyp. 1) stawia VI i VII w grupie traktatów dualistycznych razem z I, IV, XIII i ewentualnie X. Oba poglądy pasują do świadectw, bo tekst nie nazywa mówcy.
Jak bardzo Corpus odrzuca świat? VII należy do najostrzejszych w zbiorze wypowiedzi przeciw ciału; Tylak (2022, s. 49, przyp. 8) sądzi, że jego metafory miały zniechęcić hermetyków do dbania o ciało i zmysły. Tymczasem następny traktat, CH VIII, utrzymuje, że nic z tego, co jest, nie ginie, a CH XII nazywa materię, ciało i istotę energiami Boga. Mead (1906, s. 218) czytał dualistyczne wypowiedzi hermetyków jako zabieg dydaktyczny; to próba pogodzenia, a sam Corpus nigdy obu postaw nie godzi.
Recepcja
Renesans. Czytelnicy łaciny poznali CH VII w przekładzie Marsilia Ficina, który objął czternaście traktatów z jego rękopisu: jeden Pimander w czternastu częściach (I-XIV), wydrukowany w Treviso w 1471 roku (Scott 1924, t. I, s. 17 i 31).
Domysł Meada. W papirusie Grenfella i Hunta z 1897 roku jedno z powiedzeń Jezusa urywało się na słowach „ślepi w swoim sercu”. W komentarzu zatytułowanym „A Preaching” Mead (1906) przytoczył je z zakończeniem „ślepi w swoim sercu i nie widzą ...” i zaproponował, że lukę może wypełnić zdanie z kazania „patrzą oczami serca na Tego, który chce być widziany”, a brakującym przedmiotem widzenia byłby według niego Bóg. Pełna koptyjska Ewangelia Tomasza, znaleziona w Nag Hammadi w 1945 roku, rozstrzygnęła to inaczej: powiedzenie mówi dalej, że ludzie przyszli na świat puści i starają się z niego wyjść puści (Myszor 1978, przyp. 31). Brakującym słowem nie jest Bóg.
Współczesne badania. Poza wydaniami i przekładami wymienionymi niżej dwie dokładne lektury tego tekstu są polskie: Myszor (1978), z komentarzem opartym na paralelach gnostyckich, i Tylak (2022), która podaje to kazanie jako główny przykład na to, że ciało odgradza ludzi od dobra (s. 49).
Przekłady do czytania
| Przekład | Gdzie jest CH VII | Dostęp | Nasza uwaga |
|---|---|---|---|
| G. R. S. Mead, 1906 | Thrice-Greatest Hermes, t. II, s. 120-121 (tekst), 122-123 (komentarz); nagłówek „VII. (VIII.)” | Domena publiczna; skan w Internet Archive | Darmowy i pełny; napisany przed tekstem krytycznym Nocka, celowo archaiczną angielszczyzną |
| John Everard, 1650 | The Divine Pymander, „The Eighth Book”, wersety 1-9, s. 99-102 | Domena publiczna; egzemplarz Wellcome Library w Internet Archive | Do historii recepcji; traktat ma tu numer innej księgi |
| Walter Scott, 1924 | Hermetica, t. I, s. 170-173 (grecki i angielski) | Domena publiczna (Scott zmarł w 1925 roku); darmowy skan | Scott swobodnie poprawia i przestawia tekst; porównuj, ale nie cytuj go jako tekstu traktatu |
| A. D. Nock i A.-J. Festugière, 1945 | Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (grecki i francuski) | Chronione prawem autorskim | Tekst krytyczny, do którego odnoszą się tu wszystkie numery paragrafów |
| Brian P. Copenhaver, 1992 | Hermetica, „Corpus Hermeticum VII”, s. 24, z przypisami (Cambridge Core) | Chronione prawem autorskim | Naukowy standard po angielsku, oparty na Nocku i Festugièrze |
| Wincenty Myszor, 1978 | „Corpus Hermeticum VI i VII”, Studia Theologica Varsaviensia 16/2, s. 246-247 | Otwarty dostęp; PDF w BazHum | Po polsku, z greckiego tekstu Nocka i Festugière’a, z paralelami, z których korzysta nasza tabela |
| Aneta Tylak, 2021 | Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej, s. 240 (tekst grecki) i 241 (przekład); tytuł „[O tym], że największym złem wśród ludzi jest nieznajomość boga” | Otwarty dostęp (CC BY-NC-ND 4.0); repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego | Przekład wszystkich siedemnastu traktatów z greki, na podstawie wydania Nocka, z tekstem greckim obok |
| Agata Staszewska, 2012 | Boski Pymander (Sandomierz: Armoryka), w porządku ksiąg Everarda, więc jako Księga 8 (zob. konkordancję numeracji) | Chronione prawem autorskim | Przekład z angielskiego wydania Everarda (1650), nie z greki; do historii recepcji |
Po polsku wyszedł też Corpus hermeticum w przekładzie Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec: nakładem tłumacza, 2015). Według Tylak wydanie nie mówi, z jakiego tekstu tłumaczono, i zawiera wiele błędów (2021, s. 29); egzemplarza nie widzieliśmy, więc nie podajemy, gdzie jest w nim CH VII.
Przeczytaj go zaraz po Poimandresie §27-29 i tuż przed CH VIII: w dziesięć minut zobaczysz, jak Corpus spiera się sam ze sobą o ciało.
| Miejsce w zbiorze | Siódmy z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum |
|---|---|
| Tytuł grecki | Hoti megiston kakon en tois anthropois he peri tou theou agnosia (Że największym złem wśród ludzi jest niewiedza o Bogu) |
| Mówca | Kaznodzieja bez imienia, który zwraca się do tłumu; bez Hermesa, bez ucznia, bez dialogu |
| Objętość | 3 paragrafy (Nock-Festugière i Mead 1906); Scott 1924 dzieli je na 1a-3 |
| Inne numeracje | Mead 1906: VII (VIII); Everard 1650: Księga 8, wersety 1-9, s. 99-102; w Boskim Pymandrze Staszewskiej (2012) także jako Księga 8 |
| Główne obrazy | Upojenie niewiedzą; przystań i przewodnik do bram poznania; ciało jako tunika i grób noszony ze sobą (§2) |
| Darmowy przekład | Mead 1906, t. II, s. 120-121, komentarz s. 122-123; po polsku Tylak 2021, s. 241, i Myszor 1978, s. 246-247 |
| Przekład standardowy | Copenhaver 1992, s. 24, z tekstu Nocka-Festugière’a |
Uczciwe pytania
O czym jest Corpus Hermeticum VII?
To krótkie kazanie, którego tytuł głosi, że największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga. Nazywa ludzi pijanymi niewiedzą, wzywa tych, którzy mogą, by płynęli do przystani ocalenia i znaleźli przewodnika do bram poznania, i mówi, że najpierw muszą zedrzeć noszoną tunikę, czyli ciało, które zatyka im zmysły. Nie podaje żadnej metody, jak to zrobić.
Gdzie Corpus Hermeticum VII nazywa ciało grobem?
W §2, na liście nazw tuniki, którą słuchacz ma zedrzeć: tkanina niewiedzy, więzy zepsucia, ciemne ogrodzenie, żywa śmierć, postrzegalny trup, grób, który nosisz ze sobą, rabuś w domu. §3 dodaje, że tunika zatyka zmysły. Grecki wyraz na grób to taphos, nie sema, więc gry słów soma/sema u Platona (Gorgiasz 493a, Kratylos 400c) w tekście nie ma, jest tylko myśl.
Czy Corpus Hermeticum VII napisał Hermes?
Tekst nie nazywa mówcy. Reitzenstein, według relacji Meada, nazwał go kazaniem proroka, którego rękopisy nie przypisują Hermesowi; Scott ujął w nawias nagłówek „Hermesa Trismegistosa”, który według niego mają rękopisy, i uważał, że w chwili napisania tekst prawdopodobnie nie miał nic wspólnego z Hermesem. Inni, na przykład Myszor (1978), czytają go razem z dualistycznymi traktatami hermetycznymi.
Czy Corpus Hermeticum VII jest gnostycki?
To jeden z najbardziej gnostycko brzmiących tekstów Corpus: jego obrazy upojenia i szaty mają paralele w Ewangelii Tomasza (logion 28) i w Ewangelii prawdy. Każdy z tych obrazów był jednak szeroko rozpowszechniony, zapożyczenia nie da się dowieść w żadną stronę, a w tym samym zbiorze jest CH VIII, który utrzymuje, że nic z tego, co jest, nie ginie.
Gdzie za darmo przeczytać Corpus Hermeticum VII?
Po angielsku w Thrice-Greatest Hermes G. R. S. Meada, t. II (1906), s. 120-121, i w Divine Pymander Johna Everarda (1650) jako Księgę 8, s. 99-102, oba w skanach w Internet Archive. Do nauki standardem po angielsku jest Hermetica Copenhavera (1992), s. 24. Po polsku za darmo: przekład Anety Tylak (2021, s. 241, z tekstem greckim na s. 240) w repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego i przekład Wincentego Myszora (1978, s. 246-247) w BazHum.
Źródła i dalsza lektura
- A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945): grecki tekst CH VII i jego numery paragrafów 1-3.
- Brian P. Copenhaver, Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), „Corpus Hermeticum VII”, s. 24, z przypisami; Cambridge Core.
- G. R. S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), „Corpus Hermeticum VII. (VIII.) The Greatest Ill among Men is Ignorance of God”, s. 120-121, komentarz „A Preaching” s. 122-123; CH I.27-29 na s. 17-18; nagłówek Meada wskazuje tekst grecki w wydaniu Partheya (Berlin, 1854), s. 54-55, i Patriziego (Wenecja, 1593), k. 18a; skan w Internet Archive. Źródło cytatów oznaczonych jako Mead (w naszym przekładzie) i relacji o Reitzensteinie.
- John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus, in XVII Books (Londyn: Robert White, 1650), „The Eighth Book: That the greatest Evil in Man, is, The not knowing God”, s. 99-102; skan w Internet Archive. Po polsku jako Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Armoryka, 2012), przekład z wydania Everarda.
- Walter Scott, Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), s. 17 (Ficino, Turnèbe, Patrizi), 24 (oznaczenia), 30 przyp. 1 (traktaty pierwotnie niepisane dla Hermesa), 31 (wydanie Ficina z 1471 roku), 33 (Turnèbe, Paryż 1554; Flussas 1574), 170-173 (Libellus VII, grecki i angielski, z aparatem); skan w Internet Archive.
- Walter Scott, Hermetica, t. II: Notes on the Corpus Hermeticum (Oksford: Clarendon Press, 1925), s. 46 (uwaga do CH I.15: pijaństwo i sen), s. 181-182 (komentarz do Libellus VII: nagłówki rękopisów, jeden autor z Libellus I, datowanie); skan w Internet Archive.
- Richard Reitzenstein, Poimandres: Studien zur griechisch-ägyptischen und frühchristlichen Literatur (Lipsk: Teubner, 1904), s. 194, według relacji Meada (1906, s. 122), sprawdzone w skanie; skan w Internet Archive (niezmieniony przedruk z 1922 roku, ta sama paginacja).
- Wincenty Myszor, „Corpus Hermeticum VI i VII: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 16 (1978), nr 2, s. 241-247: przekład z tekstu Nocka i Festugière’a (CH VII na s. 246-247), z przypisami o paralelach (przyp. 31-40); PDF w BazHum.
- Aneta Tylak, „Pojęcie dobra i zła w traktatach Corpus Hermeticum”, Roczniki Humanistyczne 70, nr 3 (2022), s. 47-68, tu s. 47, 49 i 64; otwarty dostęp. Pełny przekład CH VII tej autorki, z tekstem greckim: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 240-241; repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego (CC BY-NC-ND 4.0).
- Platon, Gorgiasz 493a, przeł. W. R. M. Lamb, w: Plato in Twelve Volumes, t. III (Cambridge, MA: Harvard University Press; Londyn: William Heinemann, wydruk z 1967 roku); Perseus Digital Library.
- Platon, Kratylos 400b-c, przeł. Harold N. Fowler, w: Plato in Twelve Volumes, t. XII (Cambridge, MA: Harvard University Press; Londyn: William Heinemann, 1921); Perseus Digital Library (tekst grecki sprawdzony w tym samym serwisie).
- Platon, Fajdros 250c, przeł. Harold N. Fowler, w: Plato in Twelve Volumes, t. IX (Cambridge, MA: Harvard University Press; Londyn: William Heinemann, 1925); Perseus Digital Library.
- Bernard P. Grenfell i Arthur S. Hunt, ΛΟΓΙΑ ΙΗΣΟΥ: Sayings of Our Lord from an Early Greek Papyrus (Londyn: Henry Frowde dla Egypt Exploration Fund, 1897), Logion 3, s. 11-12 (dziś liczony jako logion 28 Ewangelii Tomasza); skan w Internet Archive.
- The Gospel of Truth (kodeks I,3 z Nag Hammadi), przeł. Mark M. Mattison, przekład w domenie publicznej z numerami stron kodeksu (pijaństwo, s. 22; koszmary senne, s. 28-30); online w serwisie gospels.net.