Idee

Homunculus w alchemii

Za tym słowem stoją bardzo różne teksty, odległe od siebie o stulecia: arabska księga magii, trzy miejsca w pismach Paracelsusa, przepis wydrukowany w 1572 roku, rysunek z 1694 roku i scena Goethego. Czytamy je tu po kolei, z datami, i oddzielamy to, co mówią teksty, od tego, co jest sporne, i od tego, co dopisano później, aż po dzisiejsze wiralowe filmiki i seriale. Życiorys Paracelsusa i autorstwo jego dzieł mają osobną stronę, do której link jest niżej. „Homunkulus” neurologów, mapa ciała na korze mózgowej, ma z homunculusem alchemików wspólną tylko nazwę; poświęcamy mu sekcję pod koniec.

Czym jest homunculus, a czym nie jest

W znaczeniu technicznym homunculus (po polsku także homunkulus) to człowiek zrobiony poza ciałem kobiety; to znaczenie ukształtowało się w XVI wieku w pismach krążących pod nazwiskiem Paracelsusa. W łacinie klasycznej homunculus znaczy po prostu „człowieczek” albo „człowiek mało znaczący”, zdrobnienie od homo (Lewis i Short, A Latin Dictionary, 1879, hasło „homunculus”, s. 860, Internet Archive). Jeśli więc pytasz, czym jest homunculus w mitologii, odpowiedź brzmi: do mitologii starożytnej nie należy. Nie znaleźliśmy ani słowa w tym znaczeniu, ani przepisu w żadnym greckim czy łacińskim tekście antycznym. Są wcześniejsze opowieści o istotach zrobionych sztuką i nie należy ich ze sobą mylić: człowieczek z wizji, rozumne zwierzęta z arabskiej księgi magii i woskowa figurka z magii obrazów.

Przed Paracelsusem: wizja i księga magii

Zosimos z Panopolis (około 300 roku n.e.) opowiada w traktacie „O cnocie” serię snów. W jednym z nich kapłan imieniem Ion, stojący na ołtarzu w kształcie misy, wyjaśnia, że został poćwiartowany i spalony, a Zosimos widzi, jak zamienia się w ἀνθρωπάριον, zniekształconego „człowieczka” (petit homme contrefait we francuskim przekładzie), który szarpie zębami własne ciało; w następnym śnie pojawia się inny człowieczek, siwy golibroda (Berthelot i Ruelle, Collection des anciens alchimistes grecs, t. II, tekst grecki, i t. III, przekład francuski, s. 117-119, Internet Archive). To postać z wizji, nie wytworzona istota: nikt go nie robi i nie ma wskazówek, jak go zrobić. O autorze i jego tekstach: Zosimos z Panopolis.

Najwyraźniejszym poprzednikiem technicznym jest Kitāb al-nawāmīs, arabska księga magicznych eksperymentów, fałszywie przypisywana Platonowi, która krążyła po łacinie jako Liber vaccae, „Księga krowy”. Według ustaleń zebranych przez Maaike van der Lugt oryginał powstał po Hunajnie ibn Ishaku, który przed 856 rokiem przełożył dzieło, do którego księga zdaje się odwoływać, a przed jej przytoczeniem w Kitāb al-tajmīʿ z korpusu dżabirańskiego, z początku X wieku. David Pingree przypisał ją autorowi z Harranu (hipoteza, której Van der Lugt nie uważa za dowiedzioną) i umieścił jej przekład łaciński w Hiszpanii, bo cytuje ją Picatrix, który tam powstał. Najstarszy rękopis łaciński pochodzi z końca XII albo początku XIII wieku (Van der Lugt, Traditio 64, 2009, s. 229-277, przypisy 9, 12 i 15, DOI).

Jej eksperymenty mają wytworzyć rozumne zwierzę z krowy, małpy czy innego zwierzęcia albo wyhodować pszczoły: tak streścił je w 1923 roku Lynn Thorndike, jak odnotowuje Van der Lugt. Wilhelm z Owernii przytaczał ją w latach 20. XIII wieku, żeby potępić jej mieszaniny: według niego księgę nazywano „prawami Platona”, bo szła przeciw prawom natury (De legibus, rozdz. 12, w transkrypcji Van der Lugt, przypis 99). Historyk William R. Newman uważa ją za pierwszy techniczny precedens homunculusa i sądzi, że Paracelsus bardzo prawdopodobnie ją znał (według streszczenia Mary Baine Campbell, Republics of Letters 1, nr 2; Newman, Promethean Ambitions, 2004, rozdz. 4).

Pod koniec XV wieku Giovanni Pico della Mirandola zaprzeczył, że jest to dzieło Platona. W księdze I Disputationes adversus astrologiam divinatricem Pico umieszcza ją wśród ksiąg fałszywie przypisywanych wielkim autorom: „księgi Platona o krowie”, które przekazują sobie magowie, pełne „przeklętych snów i zmyśleń” (libros Platonis de uacca [...] execrabilibus somniis figmentisque refertos; Opera omnia, Bazylea, 1557, s. 419, Internet Archive; przekład nasz).

Późne średniowiecze przypisało ten wyczyn konkretnemu lekarzowi. Kastylijski teolog Alonso de Madrigal, zwany el Tostado (1400-1455), opowiada, jak Arnold z Villanovy (Arnau de Vilanova) stworzył w naczyniu sztucznego człowieka i nie odważył się go dokończyć, ze strachu, że zostanie uznany za uzurpatora Bożej mocy (Arnau DB, „El mito de Arnau de Vilanova”). To legenda i tak właśnie przedstawia ją baza danych Autonomicznego Uniwersytetu Barcelony; zob. Arnold z Villanovy.

Trzy homunculusy w pismach Paracelsusa

Korpus paracelsjański zawiera nie jednego homunculusa, lecz kilka. Amadeo Murase, opierając się na ustaleniu Williama R. Newmana, ujmuje to tak: obok alchemicznego homunculusa z De natura rerum, tekstu pseudoparacelsjańskiego, jest drugi w De homunculis et monstris i trzeci, „podobny do golema”, w Vom langen Leben i w Liber de imaginibus; wersja alchemiczna szybko wzięła górę, choć na początku ta druga była wśród paracelsystów niemal równie popularna (Murase, Ambix 67, 2020, s. 47-61, DOI; streszczenie w OpenAlex).

Homunculus z wosku. W Vom langen Leben („O długim życiu”, według Sudhoffa około 1526-1527), które Theatrum Paracelsicum zalicza do dzieł autentycznych (rekord De longa vita), Paracelsus zastanawia się, jak chronić długie życie przed czarami, i proponuje przekierować szkodę na figurę:

ich mach ein homunculum ex cera [...], leg das an sein ort. nun also alles das, so wider mich incantativisch gebraucht wird, wird verbracht in dem bilt

„Robię homunculusa z wosku [...] i kładę go na jego miejscu. Tak oto wszystko, czego używa się przeciw mnie zaklęciami, przechodzi na ten obraz.”

(Sudhoff, Sämtliche Werke, I. Abt., t. 3, 1930, s. 243; Huser, t. 6, s. 135; tekst przepisany ze skanu, Internet Archive; przekład nasz.) Pomijamy dwa słowa, co do których odpisy się nie zgadzają. Ten homunculus z niczego się nie rodzi: to woskowy obraz, narzędzie magii obrazów, pokrewne Liber de imaginibus, którego rozdział 12 dzieli z Vom langen Leben tematy i słownictwo (Theatrum Paracelsicum, Liber de imaginibus).

Homunculus z końskiego brzucha, mimochodem. W łacińskim De vita longa (1526-1527), które Huser wydał jako przekład Johannesa Oporinusa, a Theatrum Paracelsicum zalicza do dzieł autentycznych (rekord De vita longa), autor wspomina homunculusa przy okazji kwintesencji pereł i nie chce się nad nim rozwodzić:

homunculus, quem necromantici alreonam, philosophi naturales mandragoram falso appellant [...]. origo quidem spermatis est; per maximam enim digestionem, quae in ventre equino fit, generatur homunculus

„Homunculus, którego nekromanci nazywają alreona, a filozofowie przyrody, błędnie, mandragorą [...]. Jego początkiem jest nasienie, rodzi się bowiem z bardzo wielkiego trawienia, które zachodzi w końskim brzuchu.”

(De vita longa, księga III, rozdz. 4, w: Sudhoff, t. 3, s. 274; Huser, t. 6, s. 176; przekład nasz.) Aparat krytyczny Sudhoffa do tego miejsca notuje warianty z pierwszego wydania z 1560 roku, przygotowanego przez Adama von Bodensteina, więc ten fragment był w druku już dwanaście lat przed De natura rerum. Tekst dodaje, że homunculus jest pod każdym względem podobny do osoby, od której pochodzi, i na tym poprzestaje: „jego zalety tu pominiemy”. Nie ma wskazówek, terminów ani karmienia.

Homunculus potworów. De homunculis, fragment Philosophia magna wydrukowany po raz pierwszy w wyciągu w 1567 roku, także figuruje w Theatrum Paracelsicum wśród dzieł autentycznych (rekord De homunculis). Według Sudhoffa traktuje o potworach zrodzonych z nienaturalnych połączeń (wstęp do t. 14, Internet Archive). To drugi z trzech rodzajów homunculusa, które rozróżnia Murase.

Przepis na homunculusa: De natura rerum, księga I

Słynny przepis na homunculusa pochodzi z księgi I De natura rerum, „o rodzeniu się rzeczy naturalnych” (Sudhoff, t. 11, 1928, s. 316-317, Internet Archive). Tekst pyta, czy sztuka i natura mogą sprawić, by człowiek urodził się poza ciałem kobiety, i odpowiada, że tak: nasienie mężczyzny zamyka się w kukurbicie (naczyniu w kształcie tykwy) i zostawia, by gniło przez czterdzieści dni w venter equinus, czyli w równomiernym cieple końskiego nawozu, aż zacznie się ruszać i będzie wyglądać jak przezroczysty człowiek; potem przez czterdzieści tygodni karmi się je „arkanum ludzkiej krwi” i wychodzi z tego pełne dziecko, tylko znacznie mniejsze. „To nazywamy homunculusem.” Tekst dodaje, że takie homunculusy, kiedy dorosną, zmieniają się w olbrzymów, karłów i inne niezwykłe istoty, które znają rzeczy ukryte. Strona Paracelsus i pseudo-Paracelsus przytacza ten fragment w oryginale i w przekładzie.

Sporne jest autorstwo. De natura rerum składa się z dziewięciu ksiąg i przedmowy dedykowanej niejakiemu Johannowi Winckelsteinerowi, datowanej w Villach w 1537 roku; księgi I-VII wydrukowano po raz pierwszy w 1572 roku w Metamorphosis przygotowanej przez Adama von Bodensteina (VD16 P 694, według Theatrum Paracelsicum). Karl Sudhoff, który wydał to dzieło w 1928 roku, już nie ufał tej dacie: Paracelsus zwykle podawał miesiąc i dzień, nie ma śladu, by wrócił do Villach przed 1538 rokiem, a poszukiwania Winckelsteinera we Fryburgu (w Szwajcarii) nic nie dały. Wniosek Sudhoffa: dzieło w zachowanej postaci nie wyszło spod pióra Paracelsusa (t. 11, przedmowa, s. XXXI-XXXIII, Internet Archive). Urs Leo Gantenbein, który wskazał rękopis z 1571 roku jako najwcześniejsze źródło, dochodzi do wniosku, że tekst ma co najmniej trzech autorów, że niektóre części są na pewno fałszerstwami i że tylko księgi o śmierci, wskrzeszeniu i sygnaturze rzeczy naturalnych są bardzo prawdopodobnie Paracelsusa; księgi I, tej z homunculusem, wśród nich nie ma (streszczenie jego artykułu w Ambix 67, 2020, s. 4-29, DOI). Hiro Hirai zauważa, że dzieło ukazało się akurat wtedy, gdy produkcja paracelsjańskich fałszerstw osiągała szczyt (streszczenie jego artykułu w Early Science and Medicine 24, 2019, DOI). „1537”, powtarzane na tylu stronach, to data dedykacji, nie książki.

Sudhoff wysunął jednak przypuszczenie: Paracelsus, zmęczony suchym tonem, mógł około 1526-1527 roku napisać taką przedmowę i tekst po niej dla żartu, „łącznie z drwiną z homunculusa” (einschließlich des Homunkulus-Spottes), a inni przerobili je później (t. 11, s. XXXIII; przekład nasz). To jego hipoteza, nie fakt.

Zestawmy fakty: w 1560 roku w druku pojawia się przelotna wzmianka o homunculusie zrodzonym w końskim brzuchu, w tekście uznawanym za autentyczny; w 1572 roku pełny przepis, z terminami, karmieniem i nazwą, pojawia się w innym tekście, którego badacze nie przypisują Paracelsusowi. Nie wiemy, czy drugi tekst rozwinął pierwszy, i tego nie twierdzimy; wiemy natomiast, że motyw nie wziął się znikąd.

Teksty: autorstwo, daty i wydania

Autorstwo i daty:

Wydania i kopie cyfrowe:

Skany Sudhoffa w Internet Archive mają ostrzeżenie, że mogą być jeszcze chronione prawem autorskim (InC 1.0), dlatego cytujemy tylko krótkie zwroty, przepisane i przełożone przez nas.

Od alembiku do plemnika: Hartsoeker i preformizm

Pod koniec XVII wieku słowo przeszło z alchemii do nauki o rozmnażaniu. W 1694 roku Nicolaas Hartsoeker opisuje nasienie ludzi i czworonogów jako pełne „zwierzątek” w kształcie kijanek i wysuwa przypuszczenie, że każde „zwierzątko” w nasieniu kryje w miniaturze kompletne zwierzę swojego gatunku, które łączy się z jajem i w nim rośnie; gdybyśmy mogli zajrzeć pod jego skórę, pisze, „może zobaczylibyśmy je takim, jak pokazuje ta figura”, i rysuje dziecko zwinięte w główce plemnika (Essay de dioptrique, Paryż, 1694, art. 88-89, s. 227-230; rysunek na s. 230 egzemplarza Wellcome Library; przekład nasz). Ten rysunek reprodukuje się dziś jako „homunculus Hartsoekera”, ale Hartsoeker tego słowa nie używa, a figurę przedstawia jako domysł („peut-être”, „może”). Nie pokazuje istoty wytworzonej, lecz naturalne rodzenie tak, jak rozumiał je preformizm.

Homunculus w Fauście Goethego

Najdalej zawędrowała wersja literacka, Goethego. W akcie II drugiej części Fausta, w scenie „Laboratorium”, Wagner, dawny pomocnik Fausta, kończy właśnie eksperyment, kiedy wchodzi Mefistofeles, a Wagner oznajmia: „Es wird ein Mensch gemacht”, „Robi się tu człowieka” (przekład nasz). Wagner gardzi naturalnym rodzeniem i uważa, że wystarczy „skomponować” ludzką materię, mieszając setki substancji, zamknąć ją w kolbie i przedestylować; w kolbie pojawia się człowieczek, mówi i wita swojego „ojczulka”. Homunculus wyjaśnia, dlaczego nie może opuścić szkła:

Natürlichem genügt das Weltall kaum,
Was künstlich ist, verlangt geschloßnen Raum.

„Temu, co naturalne, ledwie starcza wszechświat; / to, co sztuczne, żąda zamkniętej przestrzeni.”

(Goethe, Faust. Der Tragödie zweiter Teil, akt II, „Laboratorium”, tekst w Project Gutenberg; przekład nasz.) Homunculus prowadzi Fausta i Mefistofelesa na Klasyczną Noc Walpurgii, do Grecji, i w końcu rozbija się w morzu o muszlowy tron Galatei. Spis treści pierwszego wydania podaje, że część druga została ukończona latem 1831 roku, ale Goethe nie chciał jej wydawać za życia: trzymał rękopis w szafie w swoim gabinecie i już wcześniej ustalił, że Eckermann opublikuje go po jego śmierci, która nastąpiła w marcu 1832 roku (Petra Lutz, „Faust II im Pappelholzschrank”, Klassik Stiftung Weimar, 2025). Wydrukowano ją jeszcze w tym samym roku jako tom 41 Ausgabe letzter Hand, wydania „ostatniej ręki” (Cotta; skan w Wikisource). Nazwisko Paracelsusa w tej scenie nie pada, a tym, co Goethe czytał o homunculusach, się tu nie zajmujemy. Tekst pokazuje natomiast echo XVI-wiecznego przepisu: człowieka zrobionego w zamkniętym naczyniu, bez matki, ręką uczonego.

Homunkulus Penfielda w neurologii, czyli coś innego

W neurologii to słowo oznacza „homunkulusa Penfielda”, ruchowego albo czuciowego: postać człowieczka o zniekształconych proporcjach, która pokazuje, jak duża część powierzchni kory mózgowej przypada na każdą część ciała. Pochodzi z prac neurochirurga Wildera Penfielda, który w 1937 roku razem z Edwinem Boldreyem opublikował w Brain badanie ze stymulacją elektryczną, w którym się pojawia (Brain 60, 1937, s. 389-443); o jego historii i ograniczeniach pisze G. D. Schott (Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 56, 1993, s. 329-333). Z homunculusem alchemików łączy go tylko łacińska nazwa: to mapa, nie stworzenie, i między nimi nie ma żadnego związku tekstowego.

Mity o homunculusie i skąd się biorą

• „Paracelsus stworzył homunculusa w 1537 roku.” Nie ma śladu żadnego eksperymentu: istnieje tekst, a przepis jest w książce wydrukowanej w 1572 roku, której badacze nie uważają za jego dzieło; 1537 to data dedykacji.
• „Rosyjski homunculus z filmiku jest prawdziwy.” W wiralowym filmiku użytkownik YouTube’a „Koney” wstrzykuje coś, co przedstawia jako swoje nasienie, do żółtka kurzego jaja i trzyma je w cieple przez czterdzieści dni. Serwis Chilango pisał o nim 7 czerwca 2016 roku, zastrzegając, że nie ma naukowych dowodów na to, że homunculusa da się stworzyć, i że to, co wychodzi, nie jest, ściśle biorąc, człowieczkiem. Nie jest to też przepis alchemiczny, w którym nie ma jaja: tylko nasienie w kukurbicie, karmione potem „arkanum ludzkiej krwi”.
• „Paracelsus nigdy nie mówił o homunculusach.” To też nieprawda: w Vom langen Leben mówi o homunculusie z wosku, a w De vita longa wspomina mimochodem homunculusa zrodzonego w końskim brzuchu.
• „Zosimos opisuje, jak zrobić homunculusa.” Opisuje człowieczka, który pojawia się we śnie; nikt go nie robi i nie ma przepisu.
• „Homunculus to starożytna mitologia.” Techniczne znaczenie słowa pochodzi z XVI wieku, a najstarszy precedens, na który wskazuje Newman, Liber vaccae, to arabska księga magii z IX-X wieku.
• „Hartsoeker zobaczył homunculusa pod mikroskopem.” Narysował to, co może dałoby się zobaczyć, i sam to zaznaczył.
• „To symbol hermetyczny.” Nie ma go w Corpus Hermeticum ani w Tablicy Szmaragdowej. Z hermetyzmem łączą go dwie drogi. Jedna to pośmiertna sława Paracelsusa: niemieckie wydanie Apocalypsis Hermetis z 1603 roku, tekstu, którego nie napisał, jako pierwsze nazywa go „Hermes Secundus” (Theatrum Paracelsicum). Druga to alchemia w ogóle, sąsiadka hermetyzmu, ale nie to samo (zob. Hermetyzm i jego sąsiedzi).

Bawi się tym pomysłem także współczesna fikcja: w brytyjskiej komedii Small Prophets Mackenziego Crooka, która miała premierę w BBC w 2026 roku, a od 7 października 2026 roku jest w Apple TV, mężczyzna próbuje wyhodować homunculusy przepowiadające przyszłość według starego przepisu z deszczówką, końskim nawozem i alchemią (komunikat prasowy Apple, 28 sierpnia 2026).

Jak czytać historię homunculusa

Czytaj ją w trzech warstwach, w tej kolejności. Fakt: arabska księga magii; u Paracelsusa homunculus z wosku, wzmianka o końskim brzuchu i traktat o homunculusach i potworach; a w tekście znanym od 1571-1572 roku i wydrukowanym pod jego nazwiskiem pełny przepis. Spór: kto napisał De natura rerum, czy Liber de imaginibus jest Paracelsusa i ile homunculus zawdzięcza Liber vaccae. Recepcja: rysunek Hartsoekera, kolba Wagnera, wiralowe filmiki i serial, a obok tego wszystkiego, bez związku, mapa Penfielda. Homunculus należy do starego pytania alchemii, czy sztuka może dorównać naturze, które wraca też przy Wielkim Dziele.

Co czytać dalej

• Scena po angielsku: Goethe, Faust w przekładzie Bayarda Taylora, część druga, akt II, scena II, „Laboratory” (Wikisource).
• Rysunek Hartsoekera (1694) na s. 230 egzemplarza Wellcome Library, w domenie publicznej.
• Kto napisał co w korpusie Paracelsusa: strona Paracelsus i pseudo-Paracelsus, z tabelą najczęściej cytowanych dzieł i ich autorstwa.

Najważniejsze fakty

Nazwa	Homunculus (po polsku także homunkulus), z łacińskiego homunculus, „człowieczek”, zdrobnienie od homo
Czym jest	Maleńki człowiek zrobiony sztuką, bez matki, z nasienia
Przepis	De natura rerum, księga I (Sudhoff I/11, s. 316-317); dedykacja datowana na 1537 rok, pierwszy druk w 1572 roku; w zachowanej postaci nie Paracelsusa według Sudhoffa (1928), poza częściami prawdopodobnie autentycznymi według Gantenbeina (2020)
Autentyczny Paracelsus	Homunculus z wosku w Vom langen Leben (około 1526); wzmianka o homunculusie „in ventre equino” w De vita longa (druk 1560); De homunculis
Poprzednik techniczny	Kitāb al-nawāmīs, czyli Liber vaccae, arabska i pseudoplatońska, napisana między połową IX a początkiem X wieku; najstarszy rękopis łaciński z końca XII albo początku XIII wieku
Recepcja literacka	Goethe, Faust II, akt II, scena „Laboratorium” (wydany w 1832)
Nie mylić z	Homunkulusem korowym Penfielda i Boldreya (1937)

Uczciwe pytania

Czym jest homunculus w alchemii?

To maleńki sztuczny człowiek: według tekstu przypisywanego Paracelsusowi można go było zrobić z ludzkiego nasienia zamkniętego w naczyniu, trzymanego w cieple końskiego nawozu przez czterdzieści dni i karmionego potem „arkanum ludzkiej krwi”. Słowo to po łacinie „człowieczek”, zdrobnienie od homo. Nie jest to stworzenie z mitologii starożytnej: znaczenie techniczne ustaliło się w XVI wieku.

Jak zrobić homunculusa według przepisu?

Przepis z księgi I De natura rerum każe zamknąć nasienie w kukurbicie, zostawić je, by gniło przez czterdzieści dni w końskim nawozie, aż „zacznie się ruszać”, i karmić je przez czterdzieści tygodni „arkanum ludzkiej krwi”. To tekst z XVI wieku, znany od 1571-1572 roku, a nie relacja ze sprawdzonego eksperymentu: nie ma udokumentowanego przypadku, by komukolwiek się udało.

Czy Paracelsus stworzył homunculusa?

Nie ma dowodów na żaden taki eksperyment. Słynny przepis jest w książce wydrukowanej w 1572 roku, trzydzieści jeden lat po jego śmierci, której Karl Sudhoff nie uważał już za jego dzieło, a Urs Leo Gantenbein (2020) umieszcza poza częściami prawdopodobnie autentycznymi. W pismach uznawanych za autentyczne Paracelsus opisuje homunculusa z wosku, używanego przeciw czarom, i wspomina mimochodem homunculusa zrodzonego w końskim brzuchu, bez żadnego przepisu.

Czy filmik z „rosyjskim homunculusem” jest prawdziwy?

Nic na to nie wskazuje. W filmiku użytkownik YouTube’a wstrzykuje coś, co przedstawia jako swoje nasienie, do kurzego jaja i trzyma je w cieple przez czterdzieści dni; pisząc o nim w czerwcu 2016 roku, serwis Chilango zastrzegł, że nie ma naukowych dowodów na to, że homunculusa da się stworzyć. Nie trzyma się też przepisu alchemicznego, w którym nie ma jaja.

Czym jest homunculus w Fauście Goethego?

To człowieczek, którego Wagner, dawny pomocnik Fausta, tworzy w kolbie w scenie „Laboratorium” z aktu II części drugiej, wydanej w 1832 roku. Mówi zaraz po narodzinach, nie może opuścić szkła, prowadzi Fausta na Klasyczną Noc Walpurgii i w końcu rozbija się w morzu o muszlowy tron Galatei. W angielskim przekładzie Bayarda Taylora scena nosi tytuł „Laboratory”.

Co to ma wspólnego z homunkulusem Penfielda?

Tylko nazwę. Homunkulus Penfielda to rysunek zniekształconej postaci ludzkiej, który pokazuje, jak duża część kory mózgowej przypada na każdą część ciała; pochodzi z badań Wildera Penfielda i Edwina Boldreya opublikowanych w 1937 roku. To mapa neurologiczna, nie stworzenie alchemiczne.

Źródła i dalsza lektura

• Karl Sudhoff (red.), Theophrast von Hohenheim gen. Paracelsus, Sämtliche Werke, I. Abteilung, 14 t. (1922-1933): t. 3 (1930), Vom langen Leben, s. 221-245 (fragment o homunculusie z wosku: s. 243), De vita longa, s. 247-292 (księga III, rozdz. 4: s. 274) i fragmenty niemieckie, s. 293-308, Internet Archive; t. 11 (1928), przedmowa Sudhoffa (datowana na lipiec 1926), s. XXXI-XXXIII, i De natura rerum, s. 307-403, Internet Archive; t. 14 (1933), De homunculis, s. 325-336, Internet Archive; egzemplarze Wellcome Library (InC 1.0).
• Theatrum Paracelsicum, rekordy: De natura rerum, Liber de imaginibus, De longa vita (Vom langen Leben), De vita longa, De homunculis i Apocalypsis Hermetis (dostęp 30 i 31 października 2026).
• Amadeo Murase, „The Homunculus and the Paracelsian Liber de imaginibus”, Ambix 67, nr 1 (2020), s. 47-61, DOI 10.1080/00026980.2020.1720359; streszczenie w OpenAlex.
• Urs Leo Gantenbein, „Real or Fake? New Light on the Paracelsian De natura rerum”, Ambix 67, nr 1 (2020), s. 4-29, DOI 10.1080/00026980.2020.1720339; streszczenie autorskie w OpenAlex.
• Hiro Hirai, „Into the Forger’s Library: The Genesis of De natura rerum in Publication History”, Early Science and Medicine 24 (2019), s. 485-503, DOI 10.1163/15733823-02456p05; streszczenie w OpenAlex.
• Marcellin Berthelot i Charles-Émile Ruelle, Collection des anciens alchimistes grecs (Paryż: Steinheil, 1887-1888), t. II-III, Zosimos, „Sur la vertu”, lekcja I (przekład: t. III, s. 117-119), Internet Archive (domena publiczna).
• Maaike van der Lugt, „»Abominable mixtures«: the Liber vaccae in the medieval West, or the dangers and attractions of natural magic”, Traditio 64 (2009), s. 229-277, DOI 10.1017/S0362152900002312; początek artykułu i cytowane przypisy (2, 3, 9, 12, 15, 46, 67, 99 i 133) można przeczytać w Cambridge Core.
• Giovanni Pico della Mirandola, Disputationes adversus astrologiam divinatricem, księga I, w: Opera omnia (Bazylea: Heinrich Petri, 1557), s. 419, Internet Archive, egzemplarz Biblioteca Nazionale Centrale di Roma (Public Domain Mark).
• William R. Newman, Promethean Ambitions: Alchemy and the Quest to Perfect Nature (Chicago: University of Chicago Press, 2004), rozdz. 4, „Artificial Life and the Homunculus”, strona wydawcy.
• Mary Baine Campbell, „Artificial Men: Alchemy, Transubstantiation, and the Homunculus”, Republics of Letters 1, nr 2 (2010), Stanford.
• Arnau DB (Universitat Autònoma de Barcelona), „El mito de Arnau de Vilanova”, webs.uab.cat/arnau (dostęp 30 października 2026).
• Nicolaas Hartsoeker, Essay de dioptrique (Paryż, 1694), art. 88-91, s. 227-230 (rysunek: s. 230), Internet Archive, egzemplarz Wellcome Library (Public Domain Mark).
• Johann Wolfgang von Goethe, Faust. Der Tragödie zweiter Teil (1832), akt II, „Laboratorium”, tekst w Project Gutenberg, nr 2230 (domena publiczna); pierwsze wydanie: Goethe’s Werke. Vollständige Ausgabe letzter Hand, t. 41 (Stuttgart i Tybinga: Cotta, 1832), strona tytułowa i spis treści („Vollendet im Sommer 1831”) w skanie w Wikisource. Petra Lutz, „Faust II im Pappelholzschrank”, Klassisch modern (Klassik Stiftung Weimar), 2025, s. 8-13, PDF (kopia w Internet Archive). Po angielsku: Faust, przeł. Bayard Taylor, część druga, akt II, scena II, „Laboratory”, Wikisource.
• Wilder Penfield i Edwin Boldrey, „Somatic motor and sensory representation in the cerebral cortex of man as studied by electrical stimulation”, Brain 60 (1937), s. 389-443, DOI 10.1093/brain/60.4.389; G. D. Schott, „Penfield’s homunculus: a note on cerebral cartography”, Journal of Neurology, Neurosurgery and Psychiatry 56 (1993), s. 329-333, DOI 10.1136/jnnp.56.4.329.
• Charlton T. Lewis i Charles Short, A Latin Dictionary (Oksford: Clarendon Press, 1879), hasło „homunculus”, s. 860, Internet Archive.
• Chilango, „VIDEO: ruso crea una extraña criatura con su semen”, 7 czerwca 2016, chilango.com.
• Apple TV, „Apple TV to premiere season one of captivating comedy »Small Prophets« on Wednesday, October 7”, komunikat prasowy, 28 sierpnia 2026, apple.com.