Idee

Teurgia

Czy rytuał może to, czego nie może filozofia? Najbardziej wyrafinowaną odpowiedzią późnego antyku była theourgia, „boskie działanie”, praktyka rytualna nakierowana na zjednoczenie duszy z boskością.

Skąd pochodzi słowo

Słowo pojawia się po raz pierwszy w II wieku n.e. przy Julianie Teurgu, imieniu związanym z Wyroczniami chaldejskimi, zbiorem heksametrów, które późniejsi platonicy traktowali jak objawienie. Dodds formułuje to ostrożnie: Julian, który żył za Marka Aureliusza, jest najwcześniejszą osobą nazwaną theourgos tylko „o ile wiemy”, a za Bidezem Dodds uznał, że Julian zapewne ukuł ten tytuł, by odróżnić się od theologoi: oni „rozprawiali o bogach”, on zaś „oddziaływał” na nich (Dodds 1947, przedruk 1951, s. 283-284; w naszym przekładzie z angielskiego). W tym ujęciu greckie theourgia staje naprzeciw theologia: nie mówić o bogach, tylko wykonywać boskie dzieło.

Co właściwie robił teurg

Źródła opisują rytuał zbudowany na odpowiedniościach: inwokacje i hymny; synthemata, czyli symbola, kamienie, rośliny i imiona, które miały nosić podpis boga; modlitwę i oczyszczenia; a na samym końcu ożywianie posągów. Jamblich upiera się, że skutek pochodzi od bogów działających przez te znaki, a nie od woli praktykującego (De mysteriis II.11). Tym oddziela teurga od maga, który w jego opisie próbuje zmuszać. Na sugestię Porfiriusza, że wyższe byty działają, bo inwokacja z konieczności ściąga je ku nam, odpowiada, że bóg „stoi ponad koniecznością”, a obrzędy wznoszą się ku wyższym bytom przez upodobnienie i osiągają skutek „nie siłą” (III.18; w naszym przekładzie z angielskiego). Zasada odpowiedniości, na której opierają się te obrzędy, jest starsza od teurgii i do dzisiejszego czytelnika dociera przez Tablicę Szmaragdową, jako hasło jak na górze, tak na dole.

W źródłach

Najpełniej broni jej Odpowiedź Porfiriuszowi Jamblicha (przekazana jako De mysteriis; angielscy tłumacze datują ją na lata 280-305 n.e.), napisana pod maską egipskiego proroka Abamona. Przeciw sceptycyzmowi Porfiriusza Jamblich dowodzi, że rytuał działa przez boskie symbole (synthēmata) i boskie działanie: „to nie czysta myśl łączy teurgów z bogami” (De myst. II.11, s. 96 wyd. Partheya; w naszym przekładzie z angielskiego). W V wieku Proklos nazwał teurgię „mocą wyższą niż wszelka ludzka mądrość” (Teologia platońska I.25, 113.6-10 Saffrey-Westerink; w naszym przekładzie z angielskiej wersji Doddsa). Związek z hermetyzmem jest jawny: De mysteriis zaczyna się od Hermesa, „boga, który włada rozumną mową” (I.1), zapowiada rozstrzyganie pytań filozoficznych „na podstawie dawnych stel Hermesa” (I.2), a dalej stwierdza, że pisma „krążące pod imieniem Hermesa zawierają nauki hermetyczne” (VIII.4). Według hasła o Jamblichu w Stanford Encyclopedia of Philosophy (rewizja z 2023 roku, rozdz. 2.3) Jamblich uważał księgi hermetyczne za prawdziwe źródło filozofii greckiej.

Relacja z hermetyzmem, bez rozmycia

Filozoficzne Hermetica nie są podręcznikami teurgii; Corpus Hermeticum uczy przez dialog i wizję, nie przez obrzęd. Ale Asclepius (23-24, 37-38), ludzie „czyniący bogów” przez ściąganie duchów w posągi, dostarczył najsłynniejszego starożytnego opisu tego, co późniejsi czytelnicy upodobnili do teurgii. Badacze spierają się o to powiązanie. Bull (2018) ostrożnie wraca do idei Richarda Reitzensteina (1904), że Hermetica powstały w małej wspólnocie greckojęzycznych miłośników egipskiej mądrości i filozofii greckiej, prowadzonej przez egipskich kapłanów, która mogła potem rozrosnąć się w szereg dobrowolnych stowarzyszeń. De mysteriis ze swej strony przemawia głosem egipskiego kapłana, proroka Abamona; to zestawienie jest nasze, nie Bulla. Korshi Dosoo w recenzji tej książki (BMCR 2020.02.23) przypomina pogląd Festugière’a, że egipskie elementy są tam w dużej mierze ozdobą, co komplikuje tezę o kapłanach jako autorach.

Wyraźniej zmieniła się ocena samej teurgii. Dodds (1947) nazwał De mysteriis „manifestem irracjonalizmu”, a teurgię „magią użytą do celu religijnego” (przedruk 1951, s. 287 i 291). Przeciw takiemu odczytaniu Shaw (1995) dowodzi, że teurgia wynika z Jamblichowej nauki o duszy: skoro dusza zstępuje w ciało w całości, potrzebuje obrzędów, które włączają jej cielesne działania w boski porządek (wstęp), a zarzut irracjonalizmu mierzy neoplatoników dzisiejszą miarą, bo „nasze normy racjonalności nie są normami neoplatoników” (rozdz. 18 w wydaniu z 2014 roku; cytaty z Doddsa i Shawa w naszym przekładzie z angielskiego). To samo hasło w Stanford Encyclopedia of Philosophy (rozdz. 2.3) odnotowuje, że nowsze badania zakwestionowały tradycyjny obraz stanowiska Jamblicha jako irracjonalnego.

Pułapki

Recepcja okultystyczna, począwszy od Złotego Brzasku, używa słowa „teurgia” na oznaczenie magii ceremonialnej w ogóle i etykietuje cały pakiet jako „magię hermetyczną”, zlewając kategorie, które starożytni trzymali osobno. Schludny schemat „teurgia = biała magia, goecja = czarna magia” to również późniejsze uproszczenie, to nie jest rozróżnienie Jamblicha.

Dlaczego to ważne

W naszym odczytaniu teurgia to miejsce, gdzie późnoantyczna filozofia przyznała, że wiedzieć o boskości to nie to samo, co jej dosięgnąć, ta sama luka, którą hermetyczne odrodzenie atakuje z innej strony. Rozumienie obu jako sąsiadów, nie synonimów, to dobry test, czy współczesna książka o „magii hermetycznej” zna swoją historię.

Uczciwe pytania

Skąd pochodzi słowo teurgia?

Od greckiego theourgia, „boskie dzieło”, poświadczonego po raz pierwszy w II wieku n.e. przy Julianie Teurgu i Wyroczniach chaldejskich; Dodds za Bidezem uznał, że Julian zapewne ukuł tytuł theourgos, by odróżnić się od theologoi, czyli tych, którzy mówili o bogach.

Czym teurgia różni się od magii?

W ujęciu Jamblicha teurg do niczego nie zmusza: bogowie działają przez znaki rytualne, które sami ustanowili. Magia w jego obrazie próbuje wymusić skutek ludzką wolą. Współczesny okultyzm zaciera tę różnicę, a podział na białą i czarną magię jest jeszcze późniejszy.

Czy teurgia to praktyka hermetyczna?

Nie w ścisłym sensie. Teurgia należy do neoplatonizmu (Jamblich, Proklos). Filozoficzne Hermetica nie są podręcznikami teurgii, ale pasaże Asclepiusa o ożywianiu posągów opisują coś, co późniejsi czytelnicy upodobnili do teurgii, a Jamblich powoływał się jako na autorytet na dawne stele Hermesa i pisma krążące pod jego imieniem.

Czy teurgia to po prostu magia?

Jamblich powiedziałby, że nie: teurgia działa przez boskie symbole i boskie działanie, nie przez ludzką technikę, a celem jest zjednoczenie duszy z bogami. „Teurgia = biała magia kontra goecja = czarna magia” to późniejsze uproszczenie.

Czy neoplatonicy byli zgodni co do teurgii?

Nie, to był żywy spór. Plotyn i (ambiwalentnie) Porfiriusz utrzymywali, że w górę prowadzi sama filozofia; Jamblich, a po nim Proklos dowodzili, że rytuał jest konieczny, bo sama myśl nie przerzuci mostu do bogów.

Źródła i dalsza lektura

• Riccardo Chiaradonna, Adrien Lecerf, „Iamblichus”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (pierwsza publikacja 27 sierpnia 2019, istotna rewizja 7 listopada 2023), rozdz. 2.3 i 6.3.
• Jamblich, De mysteriis: tekst grecki (Édouard Des Places) z angielskim przekładem Emmy C. Clarke, Johna M. Dillona i Jacksona P. Hershbella, Iamblichus: De mysteriis, Writings from the Greco-Roman World 4 (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003); cytujemy według ksiąg i rozdziałów oraz stron wydania Gustava Partheya (Berlin 1857), które przekład zachowuje, a cytaty podajemy w naszym przekładzie z tej wersji angielskiej; PDF u wydawcy.
• E. R. Dodds, „Theurgy and its Relationship to Neoplatonism”, Journal of Roman Studies 37 (1947), s. 55-69, doi:10.2307/298455; przedruk z drobnymi zmianami jako dodatek II w The Greeks and the Irrational (Berkeley i Los Angeles: University of California Press, 1951), według tego wydania podajemy strony.
• Gregory Shaw, Theurgy and the Soul: The Neoplatonism of Iamblichus (University Park: Pennsylvania State University Press, 1995); wydanie drugie, poprawione (Kettering, OH: Angelico Press/Sophia Perennis, 2014), według którego sprawdzono wstęp i rozdział 18.
• Ruth Majercik, The Chaldean Oracles: Text, Translation and Commentary, Studies in Greek and Roman Religion 5 (Leiden: Brill, 1989).
• Christian H. Bull, The Tradition of Hermes Trismegistus: The Egyptian Priestly Figure as a Teacher of Hellenized Wisdom, Religions in the Graeco-Roman World 186 (Leiden: Brill, 2018); recenzja: Korshi Dosoo, Bryn Mawr Classical Review 2020.02.23.
• Proklos, Théologie platonicienne, wyd. i przeł. H. D. Saffrey i L. G. Westerink, t. 1-6 (Paryż: Les Belles Lettres, 1968-1997): I.25, s. 113, w. 6-10.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius (Cambridge: Cambridge University Press, 1992): Asclepius 23-24 i 37-38.
• Daria Szymańska-Kuta, „Z badań nad neoplatońską interpretacją rytuału teurgicznego (De mysteriis Jamblicha) - wokół zagadnienia działania”, Studia Religiologica 42 (2009), s. 51-65; online. Polskiego przekładu De mysteriis nie znaleźliśmy.
• Stanford Encyclopedia of Philosophy: Iamblichus.