Postaci
Thot
Thot (egipski Dżehuti) był egipskim bogiem pisma i mądrości; Grecy utożsamili go z Hermesem najpóźniej w V wieku p.n.e., a jego tytuł „trzykroć wielki” dał imię Hermesowi Trismegistosowi. Już Herodot pisze, że martwe ibisy, święte ptaki Thota, zanosi się do „miasta Hermesa”, a demotyczny protokół posiedzenia rady kultu ibisa z 172 roku p.n.e. nazywa Thota „trzykroć wielkim”. „Szmaragdowe Tablice Thota-Atlantydy” to coś innego: amerykański tekst z 1939 roku.
Zanim pojawił się Hermes Trismegistos, był Thot (egipski Dżehuti), bóg z głową ibisa i paletą pisarza. To boski wynalazca pisma hieroglificznego, patron pisarzy, mierniczy czasu i osobisty sekretarz bogów. W scenie sądu z Księgi Umarłych (winieta do rozdziału 125), gdy serce waży się naprzeciw pióra Maat, Thot stoi przy wadze i zapisuje werdykt: „pisarz bogów” był opisem stanowiska, zanim stał się metaforą.
Co wiemy o Thocie na pewno?
Thot pojawia się w egipskich źródłach niemal każdego rodzaju, od Tekstów Piramid, najstarszych egipskich tekstów religijnych, po kres religii egipskiej w czasach rzymskich (Stadler, 2012). Karta podaje najważniejsze fakty, dowód na każdy z nich i jego status.
| Fakt | Status |
|---|---|
| Imię egipskie: Dżehuti (Ḏḥwtj) | Udokumentowane |
| Dowód: Stadler 2012, UCLA Encyclopedia of Egyptology: pochodzenie imienia pozostaje niewyjaśnione, może dlatego, że jest tak stare. | |
| Ośrodki kultu: Hermopolis Magna (egipskie Chmun, „Miasto Ośmiu”, dziś el-Ashmunein) w Górnym Egipcie i Hermopolis Parva w Dolnym Egipcie | Udokumentowane |
| Dowód: Stadler 2012; Global Egyptian Museum, hasła słownika Hermopolis i Ogdoad: świątynia Thota była najważniejszą świątynią Hermopolis. | |
| Postaci: ibis albo człowiek z głową ibisa oraz pawian | Udokumentowane |
| Dowód: Stadler 2012: w Tekstach Piramid imię Thota zapisuje się zwykle znakiem ibisa na sztandarze. Najstarszy możliwy wizerunek, bóg z głową ibisa na reliefie skalnym króla Chufu na Synaju, nie ma podpisu, więc ta identyfikacja jest prawdopodobna, ale niepewna. | |
| Przy ważeniu serca zapisuje wyrok | Udokumentowane |
| Dowód: Księga Umarłych, winieta do rozdziału 125 w papirusie Hunefera (British Museum EA 9901), reprodukowana u Stadlera (2012, ryc. 4); na napierśniku mumii z III-I wieku p.n.e. Thot siedzi na wadze jako pawian (Würzburg, Martin von Wagner Museum A 201). | |
| Grecy utożsamiają go z Hermesem | Udokumentowane, V wiek p.n.e. |
| Dowód: Herodot (ok. 484-430 p.n.e.), Dzieje 2.67: martwe ibisy zanosi się „do miasta Hermesa” (ἐς Ἑρμέω πόλιν), czyli do Hermopolis Thota. | |
| „Trzykroć wielki”: egipski tytuł, z którego wzięło się greckie trismegistos | Udokumentowane, II wiek p.n.e. |
| Dowód: Archiwum Hora z Sebennytos, związane z kultem ibisa w Północnej Sakkarze (Ray 1976): teksty demotyczne nazywają Thota „trzykroć wielkim”, w tym protokół posiedzenia rady kultu ibisa z 31 maja i 1 czerwca 172 p.n.e. (tekst 19). Greckie ostraka Hora z lat 168-164 p.n.e. mają formę „największy i największy bóg, wielki Hermes”, najwcześniejszą jednoznaczną postać grecką. | |
| Demotyczna Księga Thota: dialog o wiedzy pisarskiej i świątynnej | Tekst udokumentowany; jego odczytanie jest sporne |
| Dowód: Ponad czterdzieści papirusów z okresu grecko-rzymskiego, dziś w Berlinie, Kopenhadze, Florencji, New Haven, Paryżu i Wiedniu (Jasnow i Zauzich 2005). Wydawcy widzą w nauczycielu Thota, a w tekście poprzednika Hermetica; Joachim Quack (2007) czyta go jako wtajemniczenie w zawód pisarza, w którym żaden z rozmówców nie jest Thotem (Stadler 2012; Burns 2021). | |
| Ofiarowano mu miliony zmumifikowanych ibisów | Udokumentowane; liczby są szacunkowe |
| Dowód: Około 1,75 miliona w Sakkarze i około czterech milionów w Tuna el-Gebel, a według datowania radiowęglowego najwięcej takich ofiar składano w latach 450-250 p.n.e. (Wasef i współautorzy, PLOS ONE, 2019); Tuna el-Gebel była nekropolią Hermopolis od Okresu Późnego po czasy rzymskie (Stadler 2012). | |
| „Thot-Atlantyda” i jego szmaragdowe tablice | Późniejszy wymysł, XX wiek |
| Dowód: Najwcześniejszy datowany zapis, jaki znaleźliśmy, to amerykański Catalog of Copyright Entries: „Emerald-tablets of Thoth-the-Atlantean” Doreala, z datą 20 września 1939; dwie tablice „wcześniej niedrukowane” doszły w 1948 roku. Atlantydzkie pochodzenie opiera się wyłącznie na przedmowie samego Doreala. | |
Sprawdzono 1 listopada 2026, każde źródło pod linkiem w karcie albo na liście źródeł poniżej.
Thot, Hermes, Hermes Trismegistos: kto jest kim?
Thot to bóg egipski, Hermes to grecki bóg, z którym utożsamili go Grecy w Egipcie, a Hermes Trismegistos, „Hermes trzykroć wielki”, to imię, które połączyło obu i później należało do legendarnego mędrca.
| Imię | Kto to jest i co łączy go z Thotem |
|---|---|
| Thot (Dżehuti) | Egipski bóg pisma i mądrości, bóg księżyca, pisarz i wezyr bogów Pierwowzór: w tekstach egipskich od Tekstów Piramid do czasów rzymskich |
| Hermes | Grecki bóg, syn Zeusa i Mai, posłaniec bogów (hymn homerycki do Hermesa) Utożsamiony z Thotem najpóźniej w V wieku p.n.e.: Herodot nazywa miasto Thota „miastem Hermesa” |
| Hermes Trismegistos | „Hermes trzykroć wielki”: Thot pod greckim imieniem, z egipskim tytułem; od czasów rzymskich mędrzec, któremu przypisano pisma hermetyczne Demotyczne „trzykroć wielki” już w 172 p.n.e.; greckie „największy i największy bóg, wielki Hermes” w latach 168-164 p.n.e. (archiwum Hora) |
| „Thot-Atlantyda” | Postać z tekstu Maurice’a Doreala; według tego tekstu rządził Egiptem od około 50 000 do 36 000 roku p.n.e. Brak w źródłach starożytnych; tekst pochodzi z 1939 roku |
Gdzie czczono Thota?
Głównym ośrodkiem kultu Thota było Chemenu (Chmun) w 15. nomie Górnego Egiptu, miasto, które Grecy nazwali Hermopolis, dziś el-Ashmunein; drugi ośrodek, Hermopolis Parva, leżał w Dolnym Egipcie (Stadler, 2012). W samej nazwie kryje się liczba: Chemenu znaczy „Miasto Ośmiu” (Global Egyptian Museum), od ośmiorga pierwotnych bogów tego miasta; ta ósemka to egipska Ogdoada (Stadler, 2012), a nie ósma sfera hermetycznego wstępowania.
Jak Grecy widzieli Thota?
Grecy widzieli w Thocie własnego Hermesa. Osadnicy, rozpoznawszy w nim swojego boskiego posłańca, nazwali jego miasto Hermopolis, „miasto Hermesa”, a utożsamienie jest starsze niż Ptolemeusze: już w V wieku p.n.e. Herodot pisze, że martwe ibisy, święte ptaki Thota, zanosi się do „miasta Hermesa” (ἐς Ἑρμέω πόλιν, Dzieje 2.67). W Fajdrosie Platona (ok. 370-355 p.n.e.) Sokrates opowiada historię osadzoną w Egipcie. To mit Theutha: bóg, którego świętym ptakiem jest ibis, wynalazca liter, ofiarowuje pismo królowi Thamusowi jako lekarstwo na pamięć, a król odpowiada, że to lekarstwo nie na pamięć, tylko na przypominanie (274c-275b).
Skąd się wzięło imię Trismegistos?
Trismegistos, „trzykroć wielki”, to przekład egipskiego tytułu Thota. Teksty demotyczne kultu ibisa z Sakkary nazywają go „trzykroć wielkim”, a jeden z nich jest protokołem posiedzenia rady tego kultu z 31 maja i 1 czerwca 172 p.n.e.; greckie ostraka Hora z Sebennytos, spisane w latach 168-164 p.n.e., oddają ten tytuł jako „największy i największy bóg, wielki Hermes” i są, jak ustalili ich pierwsi wydawcy, najwcześniejszym jednoznacznym świadectwem formy greckiej (Ray, 1976). Krótsze „dwakroć wielki” jest starsze, z egipskimi przykładami sprzed okresu greckiego, a jednowyrazowe greckie trismegistos pojawiło się później. Ten przełożony tytuł, niesiony przez dwujęzycznych egipskich kapłanów, jest mostem od boga z głową ibisa do mędrca, któremu przypisano Corpus Hermeticum. Historię tę w całości opowiada krok 02 Ścieżki i karta Hermesa Trismegistosa.
Czy Księga Thota istnieje naprawdę?
Tak: demotyczny tekst, który jego współcześni wydawcy nazwali Księgą Thota, zachował się w ponad czterdziestu papirusach z okresu grecko-rzymskiego (Jasnow & Zauzich, 2005), według recenzji Kevina van Bladela (2006) z I i II wieku n.e. To dialog śmiertelnika zwanego „Tym, który kocha wiedzę” z boskim nauczycielem, „Tym, który chwali wiedzę”, o wiedzy pisarskiej i świątynnej. Wydawcy nazywają go w podtytule odpowiednikiem klasycznych Hermetica i uznają nauczyciela za Thota; Joachim Quack (2007) czyta tekst jako obrzęd wtajemniczenia w zawód pisarza, w którym uczeń rozmawia z co najmniej czterema postaciami i żadna z nich nie jest Thotem (Stadler, 2012). Wspólnej treści jest mało: Księga Thota pyta, czy zwierzęta mają rozum, i o to samo pyta hermetyczny wyimek zachowany tylko u Stobajosa (SH 4; zob. Fragmenty Stobajosa). D. M. Burns (2021), podobnie jak wcześniej Kevin van Bladel (2006), uważa tę zbieżność za prawdopodobnie przypadkową.
Czy Thot napisał Szmaragdowe Tablice?
Nie: „Szmaragdowe Tablice Thota-Atlantydy” to XX-wieczny amerykański tekst Maurice’a Doreala, który amerykański Catalog of Copyright Entries datuje na 20 września 1939 roku. Maurice Doreal (zm. 1963), czyli Claude Doggins pod imieniem religijnym, założył bractwo Brotherhood of the White Temple, które inwentarz zbiorów Biblioteki Uniwersytetu Kalifornijskiego w Santa Barbara opisuje jako teozoficzną organizację okultystyczną. W przedmowie Doreal pisze, że Thot, atlantydzki król-kapłan, rządził Egiptem od około 50 000 do 36 000 roku p.n.e. i zbudował Wielką Piramidę, że kapłani wywieźli później tablice do świątyni Majów na Jukatanie i że on sam przetłumaczył je w 1925 roku, zanim zwrócił je do piramidy. O tablicach wiadomo tylko z jego relacji; dwie kolejne, „wcześniej niedrukowane”, ukazały się w 1948 roku.
Antropolog Jeb J. Card (2019) wskazuje wyraźne zapożyczenia z opowiadania „The Dunwich Horror” H. P. Lovecrafta i z „The Hounds of Tindalos” Franka Belknapa Longa. To także inny tekst niż średniowieczna Tablica Szmaragdowa, której najczęściej cytowane zdanie stało się hasłem jak na górze, tak na dole, choć według przedmowy Doreala ten sam Thot, odrodzony jako Hermes, napisał później pisma znane okultystom jako Szmaragdowe Tablice, dzieło dużo skromniejsze. Jak rozłożyć takie twierdzenie na datowane warstwy, pokazuje Provenance. Udokumentowany Thot (trzy tysiąclecia kultu, miliony zmumifikowanych ibisów w Sakkarze i Tuna el-Gebel, bóg pisma, który został autorem) żadnej Atlantydy nie potrzebuje.
W świecie arabskim tradycja Hermesa trwała dalej: Tablica Szmaragdowa, tekst noszący jego imię, zachowała się najpierw po arabsku, w księdze, której autorem miał być Balinas.
| Imię egipskie | Dżehuti (Ḏḥwtj); grecki Thōth |
|---|---|
| Centrum kultu | Chemenu (Chmun), u Greków Hermopolis Magna, dziś el-Ashmunein |
| Święte zwierzęta | Ibis i pawian |
| Rola | Bóg pisma i mądrości, bóg księżyca i wezyr bogów; pisarz przy ważeniu serca |
| Grecki odpowiednik | Hermes, utożsamiony z nim najpóźniej w V wieku p.n.e. (Herodot 2.67) |
| Epitet | „Trzykroć wielki”, po demotycku już w 172 p.n.e.: źródłosłów greckiego Trismegistos |
| Dlaczego jest ważny | Egipska połowa Hermesa Trismegistosa i całej tej tradycji |
Uczciwe pytania
Czy Thot to to samo co Hermes Trismegistos?
Nie to samo, ale źródło. Grecy w Egipcie utożsamili Thota ze swoim Hermesem najpóźniej w V wieku p.n.e. (Herodot, Dzieje 2.67), a egipski tytuł Thota „trzykroć wielki”, poświadczony po demotycku już w 172 roku p.n.e., stał się greckim Trismegistos. Hermes Trismegistos to grecko-egipska postać, która wyrosła z tego utożsamienia, a później uchodziła za autora ksiąg hermetycznych.
Czego bogiem był Thot?
Przede wszystkim pisma i mądrości. Źródła egipskie czynią go też bogiem księżyca, który odmierza czas, wezyrem i pisarzem bogów, protokolantem sądu nad zmarłymi, a w niektórych tekstach stwórcą i wojownikiem (Stadler 2012).
Dlaczego Thot ma głowę ibisa?
Bo ibis był jedną z dwóch jego świętych postaci; drugą był pawian. Sztuka egipska przedstawia go jako ibisa, człowieka z głową ibisa albo pawiana, a w Tekstach Piramid jego imię zapisuje się zwykle znakiem ibisa na sztandarze (Stadler 2012). Ofiarowano mu miliony zmumifikowanych ibisów: około 1,75 miliona w Sakkarze i około czterech milionów w Tuna el-Gebel (Wasef i współautorzy 2019).
Czy Thot napisał Szmaragdowe Tablice?
Nie. „Szmaragdowe Tablice Thota-Atlantydy” to XX-wieczny tekst Maurice’a Doreala; amerykański Catalog of Copyright Entries datuje go na 20 września 1939 roku, a dwie kolejne tablice doszły w 1948 roku. Atlantydzkie pochodzenie to twierdzenie samego Doreala, a sam tekst jest czymś innym niż średniowieczna Tablica Szmaragdowa.
Czy Księga Thota istnieje?
W pewnym sensie tak: demotyczny dialog, który współcześni wydawcy nazwali Księgą Thota, zachował się w ponad czterdziestu papirusach z okresu grecko-rzymskiego (Jasnow i Zauzich 2005), choć badacze spierają się, czy nauczycielem jest w nim Thot. Nie jest to ani zwój z filmu Mumia z 1932 roku, wzorowany według Jeba J. Carda (2019) prawdopodobnie na magicznej księdze z egipskiej opowieści o Setne Chaemuasecie, ani tablice Doreala.
Słuchaj i oglądaj
Źródła i dalsza lektura
- Martin A. Stadler, "Thoth," UCLA Encyclopedia of Egyptology (2012), eScholarship (dostęp 1 listopada 2026).
- Garth Fowden, The Egyptian Hermes (Cambridge UP, 1986).
- Richard Jasnow & Karl-Theodor Zauzich, The Ancient Egyptian Book of Thoth: A Demotic Discourse on Knowledge and Pendant to the Classical Hermetica, t. 1-2 (Wiesbaden: Harrassowitz, 2005), strona wydawcy (dostęp 1 listopada 2026).
- The Global Egyptian Museum, hasło słownika „Ogdoad” (dostęp 28 października 2026).
- The Global Egyptian Museum, hasło słownika „Hermopolis” (dostęp 1 listopada 2026).
- Herodot, Dzieje 2.67, przekład angielski A. D. Godleya (Loeb Classical Library, 1920), Perseus Digital Library (dostęp 29 października 2026).
- Platon, Fajdros 274c-275b, przekład angielski Harolda Northa Fowlera, Plato I, Loeb Classical Library 36 (Londyn: Heinemann, 1913).
- J. D. Ray, The Archive of Hor, Texts from Excavations 2 (Londyn: Egypt Exploration Society, 1976): tekst 19 i dodatek o tytułach Thota.
- Sally Wasef i współautorzy, „Mitogenomic diversity in Sacred Ibis Mummies sheds light on early Egyptian practices”, PLOS ONE 14(11): e0223964 (2019), doi:10.1371/journal.pone.0223964.
- Kevin van Bladel, recenzja: Jasnow i Zauzich, The Ancient Egyptian Book of Thoth, Bryn Mawr Classical Review 2006.05.19.
- D. M. Burns, „A New Volume of Perfect Words”, recenzja przekładu Litwy Hermetica II, Aries 21 (2021), s. 271-278, tu s. 277-278 (doi:10.1163/15700593-02102003).
- Joachim Friedrich Quack, „Die Initiation zum Schreiberberuf im Alten Ägypten”, Studien zur Altägyptischen Kultur 36 (2007), s. 249-295, oraz „Ein ägyptischer Dialog über die Schreibkunst und das arkane Wissen”, Archiv für Religionsgeschichte 9 (2007), s. 259-294 (repozytorium Uniwersytetu w Heidelbergu); cytowane za Stadlerem (2012) i Burnsem (2021).
- Library of Congress, Copyright Office, Catalog of Copyright Entries, New Series, Part 1, Group 2, t. 36 (1939), poz. 43954, „Emerald-tablets of Thoth-the-Atlantean”: skan w Internet Archive.
- Catalog of Copyright Entries, Third Series, Part 1B, t. 2 (1948), Doreal, „An interpretation of the emerald tablets; with the two tablets not printed previously”: skan w Internet Archive.
- UC Santa Barbara Library, Department of Special Research Collections, Brotherhood of the White Temple, Inc. collection (ARC Mss 57), inwentarz (dostęp 1 listopada 2026).
- Maurice Doreal, The Emerald Tablets of Thoth-the-Atlantean (Brotherhood of the White Temple, 1939), przedmowa; czytana w późniejszym przedruku.
- Jeb J. Card, „‘Older than brooding Egypt or the contemplative Sphinx’: Egypt and the Mythic Past in Alternative Egyptology and the Fiction of H. P. Lovecraft”, Journal of History and Cultures 10 (2019), s. 22-44, tu s. 26-27 (archiwalna kopia numeru).
- Hymn homerycki do Hermesa 1-3, przekład angielski Hugh G. Evelyn-White (1914), Project Gutenberg.