Teksty · Corpus Hermeticum XIII
Corpus Hermeticum XIII:
O odrodzeniu
Corpus Hermeticum XIII to grecki dialog, w którym Hermes Trismegistos prowadzi swojego syna Tata przez duchowe odrodzenie: dziesięć mocy Boga wypędza dwanaście udręk, Tat widzi siebie we wszystkim, a Hermes uczy go tajnego hymnu i zobowiązuje do milczenia. Ze wszystkich traktatów zbioru ten najbardziej przypomina obrzęd.
Corpus Hermeticum XIII to grecki dialog, w którym Hermes Trismegistos prowadzi swojego syna Tata przez duchowe odrodzenie (palingenesia), a potem uczy go tajnego hymnu i zobowiązuje do milczenia. To trzynasty z siedemnastu traktatów Corpus Hermeticum, napisany jak cały zbiór w rzymskim Egipcie, i ten, który najmniej przypomina wykład, a najbardziej obrzęd. Tytuł w rękopisach nazywa go tajną mową na górze, o ponownych narodzinach i o obietnicy milczenia.
Kto mówi i jakie miejsce traktat zajmuje w zbiorze
Tylko dwa głosy: Hermes, nauczyciel, i Tat, jego syn i uczeń. Pierwszy odzywa się Tat, a jego słowa wiążą traktat z resztą zbioru. Przypomina Mowy ogólne (Genikoi logoi), w których Hermes powiedział, że nikt nie może zostać zbawiony przed odrodzeniem, i rozmowę, którą odbyli w drodze z góry (o tej lekcji niżej, w części „Sporne miejsca”). Traktat jest więc napisany jako dalszy ciąg: uczeń zna już teorię i teraz prosi o samą rzecz. W §15 dialog sięga jeszcze dalej wstecz, do objawienia Poimandresa (CH I): Hermes wstąpił do ósmej sfery, jak zapowiedział mu Poimandres.
Numeracja na tej stronie pochodzi z krytycznego wydania A.D. Nocka i A.-J. Festugière’a (Corpus Hermeticum, t. II, Paryż 1945), które dzieli traktat na 22 paragrafy. Tych samych numerów używają angielski przekład Briana Copenhavera (1992) i przekład G.R.S. Meada w domenie publicznej (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 219-233), który zatytułował traktat „Corpus Hermeticum XIII. (XIV.)”, bo starsze wydania liczyły go jako czternasty. Angielski przekład Johna Everarda z 1650 roku numeruje go jeszcze inaczej: to jego „siódma księga”, z własną numeracją wersetów.
Corpus Hermeticum XIII paragraf po paragrafie
Tabela łączy 22 paragrafy w dziewięć części. Nagłówki są nasze, wydarzenia pochodzą z tekstu.
| Paragrafy | Co się dzieje |
|---|---|
| §1 · Prośba Tata | Tat przypomina Hermesowi, że w Mowach ogólnych mówił zagadkami i powiedział, że nikt nie może zostać zbawiony przed odrodzeniem. Schodząc z góry, Tat poprosił o naukę o odrodzeniu, a Hermes obiecał mu ją na dzień, w którym Tat stanie się obcy światu. Tat mówi, że się przygotował, i pyta, z jakiego łona i z jakiego nasienia człowiek rodzi się na nowo. |
| §2 · Zagadki | Hermes odpowiada zagadkami: łonem jest mądrość, która pojmuje w milczeniu, nasieniem prawdziwe Dobro, siewcą wola Boga. Ten, kto się rodzi, jest bogiem, synem Boga, wszystkim we wszystkim, złożonym ze wszystkich mocy. Takiej rzeczy, mówi Hermes, się nie naucza; Bóg przywraca ją pamięci, kiedy zechce. |
| §3-6 · Hermes jako dowód | Tat protestuje, że jest prawdziwym synem i należy mu się jasna odpowiedź. Hermes mówi o sobie: dzięki miłosierdziu Boga wyszedł z siebie w ciało nieśmiertelne i jest teraz zrodzony w umyśle; tego nie da się nauczyć ani zobaczyć oczami ciała (§3). Tat czuje, że odchodzi od zmysłów; sprawcą odrodzenia, mówi Hermes, jest syn Boga, jeden człowiek, z woli Boga (§4). Tat myśli, że widzi już wielkość Hermesa w jego zwykłej postaci; Hermes go poprawia, bo postać śmiertelna zmienia się każdego dnia (§5). Prawdziwe jest to, co niezmącone, bez barwy i kształtu, niezmienne, niezamknięte w żadnym ciele (§6). |
| §7 · Dwanaście udręk | Hermes podaje metodę w czterech krótkich poleceniach: wejdź w siebie, zechciej, odsuń od pracy zmysły ciała, oczyść się z nierozumnych udręk materii. Potem wymienia dwanaście udręk, od niewiedzy po złośliwość, i mówi, że za nimi idzie wiele innych. Opuszczają one, nie wszystkie naraz, człowieka, nad którym Bóg się zlitował, i to jest droga odrodzenia. |
| §8-10 · Dziesięć mocy | Hermes każe Tatowi zachować nabożne milczenie i przywołuje moce Boga jedną po drugiej; pierwsze siedem wypędza po jednej nazwanej udręce (zob. tabelę niżej). Gdy przyszły Dobro, Życie i Światło, żadna udręka ciemności się nie zbliża (§9). „Dziesięć” wypędza „dwanaście”: narodziny w umyśle są dopełnione i dzięki nim stajemy się bogami (§10). |
| §11-13 · Tat widzi | Tat widzi teraz nie oczami, lecz przez moce, i odnajduje siebie wszędzie: w niebie, na ziemi, w wodzie i w powietrzu, w zwierzętach i roślinach, przed łonem, w łonie i po łonie (§11). Zapytany, jak dziesięć może wypędzić dwanaście, Hermes wyjaśnia, że cielesny „namiot” jest zbudowany z kręgu zodiaku, z dwunastu żywiołów jednej natury, a dziesiątka, która rodzi dusze, zawiera jedynkę i jest przez nią zawarta (§12). Tat: widzi Wszystko i siebie w umyśle. Hermes określa odrodzenie jako to, że człowiek przestaje wyobrażać sobie rzeczy w trzech wymiarach ciała; potem w tekście brakuje kilku słów (§13). |
| §14-16 · Nowe ciało i oprawa hymnu | Ciało złożone z mocy nigdy się nie rozpada; ciało naturalne się rozpada (§14). Tat prosi o hymn, który Hermes usłyszał od mocy, gdy dotarł do ósmej sfery, jak zapowiedział Poimandres; Hermes mówi, że Poimandres nie dał mu nic ponad to, co zapisane (§15). Wskazówka: stań pod gołym niebem, o zachodzie słońca twarzą do wiatru południowego, o wschodzie twarzą na wschód, i milcz (§16). |
| §17-20 · Tajny hymn | Hymnôidia kryptê, tajny hymn. Hermes wzywa ziemię, otchłań i niebiosa, by się otworzyły, a drzewa i wiatry, by ucichły, gdy wysławia twórcę wszystkiego (§17). Potem wzywa własne moce, jedną po drugiej, by śpiewały przez niego (§18), składa swoją pochwałę jako „rozumną ofiarę” przez Słowo (§19) i kończy, znajdując spoczynek w woli Boga. Tat mówi, że umieścił hymn we własnym kosmosie; Hermes go poprawia: w kosmosie poznawanym umysłem (§20). |
| §21-22 · Ofiara Tata i przysięga | Tat układa własną krótką pochwałę; Hermes każe mu dodać „przez Słowo” (§21). Na koniec Hermes wraca do obietnicy z tytułu: Tat ma milczeć o tej cnocie i nikomu nie zdradzać, jak przekazano mu odrodzenie, żeby nie uznano ich za oszczerców. Poznał umysłem siebie i ich wspólnego Ojca (§22). |
Dziesięć mocy przeciw dwunastu udrękom
Streszczenia zwykle sprowadzają to do dziesięciu mocy przeciw dwunastu udrękom; tekst jest mniej uporządkowany. W §7 Hermes wymienia dwanaście udręk: niewiedzę, smutek, niepowściągliwość, żądzę, niesprawiedliwość, chciwość, oszustwo, zawiść, zdradę, gniew, lekkomyślność i złośliwość. W §8-9 przywołuje moce, ale tylko siedem z nich zostaje przypisanych z nazwy do konkretnej udręki:
| Nr | Przywołana moc (§8-9) | Udręka, którą wypędza (§7-9) |
|---|---|---|
| 1 | Poznanie Boga | Niewiedza |
| 2 | Radość | Smutek |
| 3 | Panowanie nad sobą | Niepowściągliwość |
| 4 | Wytrwałość | Żądza |
| 5 | Sprawiedliwość | Niesprawiedliwość |
| 6 | Dzielenie się (hojność) | Chciwość |
| 7 | Prawda | Oszustwo |
| 8-10 | Dobro, a z nim Życie i Światło | Zawiść odchodzi, gdy przychodzi Prawda; pozostałych (zdrady, gniewu, lekkomyślności, złośliwości) tekst już nie wymienia i uciekają wszystkie razem |
W §12 Hermes wyjaśnia, dlaczego dziesięć wystarcza. Dwanaście udręk to jedna natura o dwunastu twarzach, wzięta z zodiaku; nie da się ich nawet od siebie oddzielić (lekkomyślności nie można odłączyć od gniewu), więc odchodzą razem. A dziesięć to liczba, która rodzi dusze i zawiera jedynkę tak, jak jedynka zawiera dziesiątkę. Odrodzenie jest więc opisane jako wyjście spod władzy gwiazd nad jaźnią, uzasadnione językiem astrologii i liczb. Sama idea, jej paralele i spory wokół niej są na stronie Palingeneza; ta strona trzyma się tekstu.
Najważniejsze zdania z przekładu w domenie publicznej
Wszystkie cytaty niżej to nasz przekład z angielskiego przekładu Meada z 1906 roku, który jest w domenie publicznej; w nawiasach kwadratowych są uzupełnienia samego Meada. Numery paragrafów według Nocka i Festugière’a.
„Ilekroć widzę w sobie Prostą Wizję, zrodzoną z miłosierdzia Boga, przechodzę przez samego siebie w Ciało, które nigdy nie umrze. I nie jestem już tym, kim byłem wcześniej, lecz narodziłem się w Umyśle.” (CH XIII.3, Hermes, przekład nasz z Meada 1906)
„Wejdź w siebie, a przyjdzie; zechciej, a stanie się; odsuń od pracy zmysły ciała, a narodzi się twoja Boskość; oczyść się ze zwierzęcych udręk …” (CH XIII.7, Hermes, przekład nasz z Meada 1906)
„A gdy przychodzi Dziesiątka, mój synu, która wypędza Dwunastkę, Narodziny w zrozumieniu są dopełnione i przez te Narodziny stajemy się Bogami.” (CH XIII.10, Hermes, przekład nasz z Meada 1906)
„W niebie jestem, na ziemi, w wodzie, w powietrzu; jestem w zwierzętach, w roślinach; jestem w łonie, przed łonem, po łonie; jestem wszędzie.” (CH XIII.11, Tat, przekład nasz z Meada 1906)
„Ojcze, widzę Wszystko, widzę siebie w Umyśle.” (CH XIII.13, Tat, przekład nasz z Meada 1906)
„Umysł” Meada (Mind) oddaje grecki nous (zob. Nous); jego „Gnoza Boga” w §8 to pierwsza moc, ta, która wypędza niewiedzę (zob. Gnoza). Te same miejsca w polskim przekładzie z greki czytasz u Tylak (2021, s. 293-303) i u Myszora (1979, od s. 248).
Sporne miejsca
Pod górę czy z góry. W §1 tekst krytyczny ma epi tês tou orous katabaseôs, „przy schodzeniu z góry”. Tak czyta tekst Reitzensteina i tak brzmi tekst wydrukowany z przekładem Copenhavera w materiałach Christiana Bulla na seminarium w Princeton. Mead odszedł tu od Reitzensteina, poszedł za lekcją Partheya metabaseôs i przełożył „in Wending up the Mount” (wchodząc na Górę); Everard, który szedł za tekstem Patriziego, ma „at the going up to the Mountain” (przy wchodzeniu na Górę). Starsze tytuły angielskie, Everarda „The secret Sermon in the Mount of Regeneration, and the Profession of Silence” i Meada „The Secret Sermon on the Mountain”, wciąż służą jako zwyczajowe nazwy traktatu. Sam Mead dowodził, że góra jest symbolem, a nie miejscem. Oba polskie przekłady z greki mają zejście: „schodziliśmy z góry” (Tylak 2021, s. 293) i „podczas schodzenia z góry” (Myszor 1979, s. 248).
Luki w tekście. Mead zaznacza brakujące słowa w §5, §7, §9 i §13. Luka w §13 wypada zaraz po tym, jak Hermes określa odrodzenie, i Mead przypuszczał, że była tam mowa o milczeniu; każdy przekład, który w tym miejscu czyta się gładko, lukę wypełnił.
Czyje łono. W §1 Tat pyta, z jakiego łona i nasienia człowiek rodzi się na nowo. Mead zauważa, że lekcja Reitzensteina odnosiłaby to pytanie do odrodzenia samego Hermesa („from what womb thou com’st to birth”, z jakiego łona ty się narodziłeś); Mead zachował zwykłą lekcję.
Dziesięć przeciw dwunastu. Jak pokazuje tabela wyżej, tekst łączy w pary siedem mocy z siedmioma udrękami, a pozostałe udręki usuwają razem trzy ostatnie moce. Kto szuka symetrycznego układu jeden do jednego, musi go dopowiedzieć sam.
Obrzęd czy literatura. Czy CH XIII zapisuje obrzęd, który naprawdę odprawiano, pozostaje otwarte. Festugière czytał go jako mistykę literacką; Anna Van den Kerchove i Christian Bull widzą w nim odbicie rzeczywistej praktyki inicjacyjnej, a wspiera ich koptyjska Mowa o ósmej i dziewiątej, znaleziona w Nag Hammadi w 1945 roku. Tam także są nauczyciel i uczeń, hymn i milczenie, a tekst odsyła do Genikoi logoi, mów, których streszczeniem nazywa siebie traktat X, Klucz. Sam CH XIII podaje miejsce i porę hymnu (§16), ale poza słowami Hermesa nie daje żadnych wskazówek, jak przeprowadzić odrodzenie.
„Narodzić się na nowo”. Język nowych narodzin, syna Boga i „jednego człowieka” (§4) nasuwa porównanie z J 3. Standardowym opracowaniem tych paraleli jest monografia Williama C. Grese’a Corpus Hermeticum XIII and Early Christian Literature (Brill, 1979); zwykle tłumaczy się je wspólnym językiem religijnym epoki, a nie zapożyczeniem w którąkolwiek stronę.
Recepcja
1463 i 1471. Marsilio Ficino przełożył CH I-XIV na łacinę dla Kosmy Medyceusza w 1463 roku, więc XIII trafił do łacińskiej Europy razem z pierwszymi czternastoma traktatami; pierwszy druk ukazał się w Treviso w 1471 roku.
Lazzarelli. Lodovico Lazzarelli (1447-1500), tłumacz CH XVI-XVIII (zob. CH XVI), czytał odrodzenie z CH XIII jako sedno hermetycznego misterium; tak ocenia to Wouter Hanegraaff. W jego dialogu Crater Hermetis Lazzarelli występuje jako duchowy ojciec, który daje odrodzenie królowi Neapolu Ferrantemu i Giovanniemu Pontanowi. Jacques Lefèvre d’Étaples wydrukował ten dialog w Paryżu w 1505 roku obok łacińskiego Corpus Ficina, więc czytelnicy dostawali renesansowy dialog o odrodzeniu w jednym tomie z jego antycznym wzorem.
1650 i 1906. Divine Pymander Everarda wprowadził traktat do angielszczyzny jako „siódmą księgę”; przekład i komentarz Meada z 1906 roku udostępniły go szeroko teozofom i późniejszym czytelnikom ezoterycznym. Odrodzenie z tego traktatu bierze się czasem za reinkarnację; tekst na to nie pozwala: odrodzenie dokonuje się w tym życiu, a odrodzony Tat nadal rozmawia z ojcem.
Dziś. Od znaleziska w Nag Hammadi CH XIII czyta się razem z Mową o ósmej i dziewiątej jako świadectwo hermetycznej inicjacji albo jako jej literacki obraz; jest też tekstem centralnym dla tych, którzy czytają Corpus jako praktykę. Jak siedemnaście traktatów różni się w sprawie praktyki i zbawienia, pokazuje Corpus traktat po traktacie.
Przekłady do czytania
- G.R.S. Mead, 1906, Thrice-Greatest Hermes, t. II, s. 219-233, z komentarzem od s. 234. Po angielsku, w domenie publicznej, sprzed tekstu krytycznego; skan w Internet Archive.
- John Everard, 1650, The Divine Pymander, „The seventh book”. Po angielsku, w domenie publicznej, według tekstu i porządku Patriziego (Scott 1924, t. I, s. 43 przyp. 3); przydatny do historii recepcji, mniej do sensu greki; egzemplarz Wellcome Library w Internet Archive.
- Walter Scott, 1924, Hermetica, t. I, grecki i angielski. Wydany w 1924 roku, w Stanach Zjednoczonych w domenie publicznej; Scott przestawia i uzupełnia grekę na podstawie domysłów, więc służy do porównywania lekcji; skan w Internet Archive.
- Richard Reitzenstein, 1904, Poimandres, s. 339-348: tekst grecki, z którego pracował Mead; skan w Internet Archive.
- Brian P. Copenhaver, 1992, Hermetica (Cambridge University Press): naukowy standard po angielsku, oparty na wydaniu Nocka i Festugière’a, z przypisami. Chroniony prawem autorskim.
- Clement Salaman, Dorine van Oyen, William D. Wharton, Jean-Pierre Mahé, 1999, The Way of Hermes: przystępny na pierwszą lekturę. Chroniony prawem autorskim.
- Aneta Tylak, 2021, Bóg - świat - człowiek w traktatach Corpus Hermeticum na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego), s. 292-303: przekład polski z greki, według wydania Nocka, obok tekstu greckiego, pod tytułem „Tajemny wykład Hermesa Trismegistosa na górze do syna Tata: o powtórnych narodzinach i nakazie milczenia” (s. 293). Otwarty dostęp (CC BY-NC-ND 4.0); repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.
- Wincenty Myszor, 1979, „Corpus Hermeticum XIII: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 17/1, s. 245-256 (przekład od s. 248, pod tytułem „Tajemna mowa Hermesa Trzykroć Wielkiego do syna Tata (objawiona) na górze na temat odrodzenia i nakazu milczenia”): według tekstu Nocka, w trudnych miejscach porównany z przekładem francuskim Festugière’a. Oba polskie przekłady z greki mają w §1 schodzenie z góry; PDF w BazHum.
- Agata Staszewska, 2012, Boski Pymander (Sandomierz: Armoryka): polski przekład angielskiej wersji Everarda, nie greki; CH XIII to w nim Księga 7 (zob. konkordancję numeracji). Chroniony prawem autorskim.
Pełna lista przekładów, z ich podstawą i zakresem, jest na stronie Corpus Hermeticum. Cel hymnu, ósmą sferę, objaśnia strona Ogdoada i Enneada.
| Miejsce w zbiorze | Traktat XIII z siedemnastu w Corpus Hermeticum |
|---|---|
| Rozmówcy | Hermes Trismegistos i jego syn Tat |
| Długość | 22 paragrafy (Nock-Festugière); hymn w paragrafach 17-20 |
| Język i czas powstania | Grecki; rzymski Egipt, mniej więcej 100-300 n.e., jak reszta zbioru |
| Po łacinie | Marsilio Ficino, 1463; druk Treviso 1471 |
| Pierwszy przekład angielski | John Everard, The Divine Pymander (1650), jako siódma księga |
Uczciwe pytania
O czym jest Corpus Hermeticum XIII?
To dialog, w którym Hermes Trismegistos prowadzi swojego syna Tata przez duchowe odrodzenie: dziesięć mocy Boga wypędza dwanaście udręk, Tat widzi siebie we wszystkim, a Hermes uczy go tajnego hymnu i każe mu obiecać milczenie.
Kto mówi w CH XIII?
Tylko Hermes i jego syn Tat. Tat pyta, Hermes odpowiada i prowadzi; Poimandres, objawiający Umysł z CH I, jest wspomniany w paragrafie 15, ale nie zabiera głosu.
Czy odrodzenie w CH XIII to reinkarnacja?
Nie. To przemiana w tym życiu: Tat rodzi się na nowo „w umyśle”, wciąż w swoim ciele i wciąż w rozmowie z ojcem. O przechodzeniu duszy z ciała do ciała pisma hermetyczne mówią w innych miejscach, jako o osobnej nauce.
Dlaczego nazywa się go „Mową na górze”?
Rękopisy tytułują go tajną mową na górze. Tat wspomina rozmowę na górze; tekst krytyczny mówi, że w drodze z góry, a Mead (1906) i Everard (1650) poszli za lekcjami, według których wchodzili pod górę.
Gdzie przeczytać CH XIII za darmo?
Po angielsku: przekład Meada z 1906 roku (Thrice-Greatest Hermes, t. II, s. 219-233) i wersja Everarda z 1650 roku są w domenie publicznej i mają skany w Internet Archive. Po polsku: przekłady z greki Anety Tylak (2021) i Wincentego Myszora (1979) w otwartym dostępie. Do pracy naukowej: Copenhaver (1992).
Źródła i dalsza lektura
- A.D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. II: Traités XIII-XVIII. Asclepius (Paryż: Les Belles Lettres, 1945): tekst grecki i numeracja paragrafów CH XIII.
- Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge University Press, 1992), CH XIII z przypisami; Cambridge Core.
- G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), s. 219-233 (przekład), od s. 234 (komentarz); skan. Źródło cytatów z Meada, które podajemy w naszym przekładzie.
- John Everard, The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus (Londyn, 1650), siódma księga; skan. Po polsku z tej wersji: Hermes Mercurius Trismegistus, Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Wydawnictwo Armoryka, 2012), Księga 7; opis w katalogu Biblioteki Narodowej.
- R. Reitzenstein, Poimandres (Lipsk: Teubner, 1904), s. 339-348; skan.
- Walter Scott, Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924); skan.
- Clement Salaman, Dorine van Oyen, William D. Wharton, Jean-Pierre Mahé, The Way of Hermes (Londyn: Duckworth, 1999).
- William C. Grese, Corpus Hermeticum XIII and Early Christian Literature (Lejda: Brill, 1979).
- Christian H. Bull, „Hermetic Rituals? The Rebirth and the Visionary Ascent”, materiały na seminarium, Princeton, 18 maja (roku materiały nie podają): grecki tekst CH XIII.1, 3-4, 7-8, 12-13 z przekładem Copenhavera; PDF.
- Wouter J. Hanegraaff, „The Real Hermetic Tradition (Lodovico Lazzarelli and Giovanni da Correggio)” (blog, 24 października 2020); W.J. Hanegraaff i R.M. Bouthoorn, Lodovico Lazzarelli (1447-1500): The Hermetic Writings and Related Documents (Tempe, 2005).