Teksty · Corpus Hermeticum IV
Corpus Hermeticum IV: Krater, albo Monada
Corpus Hermeticum IV to krótki dialog, w którym Hermes mówi synowi, Tatowi, że Bóg dał rozum wszystkim, ale umysł (nous) złożył w wielkim kraterze i zesłał go na ziemię z heroldem, żeby ci, którzy zechcą, mogli się w nim zanurzyć i stać się „doskonali”. Ostatnie paragrafy przechodzą do Jednego, monady, korzenia wszelkiej liczby; od niej traktat ma drugi tytuł.
Corpus Hermeticum IV to hermetyczny traktat o kraterze: rozum dostali wszyscy, ale umysł (nous) czeka w kraterze zesłanym na ziemię i otrzymują go tylko ci, którzy się w nim zanurzą. To czwarty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum, podzielony na jedenaście numerowanych paragrafów. Grecki tytuł brzmi „Hermesa do Tata: Krater, albo Monada” i liczą się obie jego połowy: pierwsza należy do obrazu krateru (paragrafy 3-6), druga do końcowego wywodu o Jednym jako korzeniu wszelkiej liczby (paragrafy 10-11).
Kto mówi i jak traktat numerują wydania
Mówią tylko dwaj. Hermes naucza; Tat, jego syn i uczeń, odzywa się cztery razy, trzema krótkimi pytaniami i jedną prośbą o zanurzenie, i za każdym razem popycha lekcję dalej. Nie ma tu wizji ani objawiającego Umysłu, jak w Poimandresie (CH I) czy w CH XI: pracuje nauczyciel, a krater jest opowieścią, którą snuje. Numery na tej stronie pochodzą z wydania krytycznego A. D. Nocka i A.-J. Festugière’a (Paryż, 1945), za którym idzie Copenhaver (1992). Starsze książki numerują traktat inaczej: G.R.S. Mead (1906) daje mu nagłówek „IV. (V.) The Cup or Monad”, a angielski Boski Pymander Johna Everarda (The Divine Pymander, 1650) drukuje go jako „The Twelfth Book: His Crater or Monas”, czyli Księgę dwunastą, pociętą na 52 własne krótkie wersety. Jedenaście paragrafów Meada pokrywa się z paragrafami Nocka i Festugière’a, numery wersetów Everarda już nie, dlatego przy ważnych zdaniach niżej podajemy jedne i drugie. Części traktatu krążyły też poza Corpus: Mead odnotowuje, że antologista Stobajos (V wiek) przepisał z niego dwa ustępy, o „ciele” twórcy z §1 i o Jednym z §10, pod zwykłym nagłówkiem „Hermesa” (zob. Fragmenty Stobajosa).
CH IV paragraf po paragrafie
Tabela grupuje jedenaście paragrafów w sześć części. Nagłówki części są nasze, numery i treść należą do tekstu. Przekład Meada z domeny publicznej (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 85-91) dzieli tekst na te same paragrafy, więc można go czytać równolegle za darmo.
| Paragrafy | Co się dzieje |
|---|---|
| §1-2 · Twórca i człowiek | Rzemieślnik uczynił cały kosmos słowem (logos), nie rękami, i własną wolą. Tat ma o nim myśleć jako o kimś obecnym wszędzie, istniejącym zawsze, jednym i jedynym. Kosmos jest jego ciałem: nie da się go dotknąć, zobaczyć ani zmierzyć, nie jest ogniem, wodą, powietrzem ani tchnieniem, a przecież wszystko to z niego pochodzi (§1). Człowieka zesłał na dół jako ozdobę (kosmos) boskiego ciała, śmiertelną istotę żywą, która zdobi nieśmiertelną. Rozumem i umysłem człowiek przewyższa inne istoty żywe, a nawet kosmos, staje się widzem dzieł Boga, podziwia je i poznaje ich twórcę (§2). |
| §3-4 · Rozum dla wszystkich, umysł jako nagroda | Bóg rozdzielił rozum między wszystkich ludzi, ale umysłu już nie, i nie z zazdrości, bo zazdrość nie przychodzi z góry; rodzi się na dole, w duszach, którym brak umysłu. Czemu więc nie dał umysłu wszystkim? Bo chciał go postawić pośrodku, przed duszami, jak nagrodę (§3). Gdzie? Napełnił umysłem wielki krater, zesłał go z heroldem i kazał mu ogłosić ludzkim sercom: zanurz się w tym kraterze, jeśli możesz, jeśli wierzysz, że wzniesiesz się do tego, kto go zesłał, jeśli wiesz, po co powstałeś. Ci, którzy usłuchali i zanurzyli się w umyśle, zyskali udział w poznaniu (gnosis) i stali się ludźmi doskonałymi; ci, którzy przeoczyli wezwanie, mają rozum, ale nie umysł, i nie wiedzą, po co ani przez kogo zostali stworzeni (§4). |
| §5-6a · Dwa rodzaje ludzi | Ci bez umysłu mają zmysły jak zwierzęta, rządzą nimi porywczość i gniew, nie podziwiają niczego, co warte oglądania, i wierzą, że człowiek istnieje dla przyjemności ciała. Ci, którzy mają udział w darze, są, sądząc po ich czynach, raczej nieśmiertelni niż śmiertelni: ich umysł ogarnia to, co na ziemi, w niebie i ponad niebem, jeśli coś tam jest; widzą Dobro, swój pobyt tutaj uważają za nieszczęście i spieszą ku Jednemu i Jedynemu (§5). Na tym polega wiedza umysłu: na oglądaniu rzeczy boskich i rozumieniu Boga, bo krater jest boski (§6). |
| §6b-7 · Wybór | Tat prosi, żeby i jego zanurzyć. Hermes odpowiada, że jeśli najpierw nie znienawidzi swojego ciała, nie może pokochać siebie; kochając siebie, będzie miał umysł, a mając umysł, będzie miał poznanie. Rzeczy są podwójne, cielesne i bezcielesne, śmiertelne i boskie, a kto wybiera, musi wziąć jedno albo drugie, nigdy oba; gdy jedno słabnie, drugie pokazuje swoją moc (§6). Wybór lepszego czyni człowieka bogiem i jest czcią oddaną Bogu. Wybór gorszego gubi człowieka, ale Bogu nie szkodzi. Tacy ludzie są jak procesje, które przechodzą środkiem drogi: same nic nie zdziałają, tylko przeszkadzają innym; tak paradują przez świat, a prowadzą ich przyjemności ciała (§7). |
| §8-9 · Droga do Jednego | To, co pochodzi od Boga, już jest nasze; to, co zależy od nas, ma za tym iść bez zwłoki, bo przyczyną zła nie jest Bóg, tylko my, gdy przedkładamy zło nad dobro. Zobacz, przez ile ciał musimy przejść, przez ile chórów dajmonów, przez ile biegów gwiazd, żeby dotrzeć do Jednego. Dobra nie da się przebyć, nie ma ono granicy ani końca, a w sobie samym nie ma też początku, choć nam wydaje się, że zaczyna się od poznania (§8). Poznanie nie jest początkiem Dobra; daje nam początek poznawania go. Trudno porzucić to, co znajome, i zawrócić do tego, co dawne i pierwotne; rzeczy widzialne cieszą, a Dobro jest niewidzialne, bez kształtu i postaci, podobne tylko do siebie, a niepodobne do wszystkiego innego, bo to, co bezcielesne, nie może się ukazać ciału (§9). |
| §10-11 · Monada i obraz | Tu górę bierze drugi tytuł. Monada, Jedno, jest źródłem i korzeniem wszystkiego i jest we wszystkim jako źródło i korzeń; nic nie istnieje bez źródła, ale samo źródło pochodzi tylko z siebie. Jako źródło monada zawiera każdą liczbę i nie zawiera jej żadna, rodzi każdą liczbę i nie rodzi jej żadna (§10). Wszystko, co zrodzone, jest niedoskonałe, podzielne, może rosnąć i maleć; co rośnie, rośnie dzięki monadzie i upada, gdy nie może już jej pomieścić. Hermes kończy: oto obraz Boga, zarysowany na tyle, na ile się da; patrz na niego oczami serca, a poprowadzi cię w górę, bo ten widok przyciąga tych, którzy otworzą na niego oczy, tak jak magnes, jak mówią, przyciąga żelazo (§11). |
Dwa słowa z tej tabeli to już wybór tłumacza. „Zanurzyć się” oddaje greckie baptizein, które znaczy zanurzyć albo pogrążyć, a krater, który przekłady angielskie nazywają „bowl” albo „cup” (misa albo kielich), to duże naczynie, w którym Grecy mieszali wino z wodą przed podaniem. Żadne z tych słów nie rozstrzyga, co znaczy obraz, i od tego zaczyna się pierwszy ze sporów opisanych niżej.
Najważniejsze zdania w przekładach z domeny publicznej
Cytujemy Meada (1906) z numerem paragrafu według Nocka i Festugière’a, a ostatnie zdanie z Everarda (1650; pisownia uwspółcześniona w transkrypcji, z której korzystaliśmy, oryginał jest w skanie z 1650 roku). Wszystkie cytaty podajemy w naszym przekładzie z Meada i Everarda.
„Rozum (Logos), o Tacie, rozdzielił On wprawdzie między wszystkich ludzi, ale Umysłu jeszcze nie.” (§3, Mead 1906, s. 86)
„Chciał, synu mój, ustawić go pośrodku dla dusz, jakby nagrodę.” (§3, Mead 1906, s. 86)
„Jeśli najpierw nie znienawidzisz swego Ciała, synu, nie możesz pokochać swego Ja.” (§6, Mead 1906, s. 88)
„Bo nie Bóg, lecz my jesteśmy przyczyną złych rzeczy, gdy przedkładamy je nad dobre.” (§8, Mead 1906, s. 89)
„Zanurz się i obmyj, ty, który możesz, w tym Kielichu albo Misie.” (§4, Everard 1650, Księga 12, werset 15)
Postaw ostatnie zdanie obok Meada, który to samo greckie zdanie oddaje „Ochrzcij się chrztem tego Kielicha” („Baptize thyself with this Cup’s baptism”), a problem przekładu widać od razu: Everard zanurza i obmywa („Dip and wash”), Mead chrzci, a greckie słowo znaczy po prostu zanurzyć. Oba polskie przekłady z greki, Wincentego Myszora (1978, s. 193) i Anety Tylak (2021, s. 221), mają tu „Zanurz się”.
Czego traktat nie mówi
Nigdzie nie mówi, dlaczego jedni słuchają herolda, a inni nie. Wybór jest sednem tekstu (umysł to nagroda, nie wyposażenie), ale tekst nie podaje, na czym się opiera: nie ma nauczyciela, praktyki ani znaku, po którym czytelnik poznałby, czy został zanurzony. Traktat nie opisuje też żadnej ceremonii. Jest krater, herold i obwieszczenie, wszystko wewnątrz opowieści Hermesa; nie ma wody, kapłana, miejsca ani dnia.
Sporne kwestie
Kąpiel czy napój? W kraterze miesza się wino i pije się z niego; baptizein znaczy zanurzyć albo nasączyć. Festugière (1938) dowodził, że autor stopił w jedno dwa obrzędy: sakramentalny napój z krateru i kąpiel inicjacyjną. David Pessoa de Lira (2014) czyta formę medialną w §4 („zanurzyli się w umyśle”) jako nasączenie, a nie obmycie, a Anna van den Kerchove (2012) dodaje, że serce nie zostaje oczyszczone, tylko nasiąka umysłem i staje się jego nowym naczyniem. W pismach hermetycznych to słowo jest rzadkie: poza CH IV pojawia się tylko w CH XII 2 i w jednym wyimku ze Stobajosa (Kerchove, za: César 2023). W CH XII 2 ma wydźwięk negatywny: dusza, wchodząc w ciało, pogrąża się w przyjemności i bólu, które w nim kipią (Mead 1906, s. 200).
Obrzęd czy obraz? Czy hermetycy naprawdę się zanurzali? Kerchove uznaje ślady rzeczywistego obrzędu w CH IV za minimalne, więc obrzęd, jeśli w ogóle stoi za tekstem, można zakładać tylko jako hipotezę; Garth Fowden przypuszczał, że herold (keryx) może być śladem słownictwa kultów misteryjnych. Mead (1906) czytał tę scenę jako duchowy chrzest całej natury i poszedł dalej, głośno zastanawiając się nad związkiem z Eucharystią i Graalem. Ten ostatni krok jest jego, nie tekstu.
Dwa problemy tekstu. W §4 w części rękopisów brakuje czasownika „ogłosić” (keryxai); David Pessoa de Lira (2022) dowodzi, że pominięcie jest lepiej poświadczone i zapewne pierwotne, a wtedy herold ma przekazać te słowa „ludzkim sercom” bez czasownika ogłaszania. W §1 zdanie o dobroci Boga wychodzi w naszych trzech przekładach na trzy sposoby: u Meada Bóg „poświęca to [Ciało] wyłącznie Sobie”, u Everarda poświęca „to imię wyłącznie sobie”, a w portugalskiej wersji Césara z 2023 roku, zrobionej z greckiego tekstu Nocka i Festugière’a, Bóg nie chce zatrzymać tej ofiary tylko dla siebie. Polskie przekłady z greki też się tu rozchodzą: u Myszora Bóg „nie ustanowił tego jako ofiary dla siebie” (1978, s. 192), u Tylak „nie tylko sobie samemu chciał to ofiarować” (2021, s. 221). Kto cytuje §1, powinien podać, czyj przekład cytuje.
Umysł dla wszystkich czy dla niektórych? CH IV uzależnia umysł od wyboru. CH XII, kilka traktatów dalej, mówi o umyśle jako o substancji samego Boga, a w CH I 22 Umysł przebywa przy pobożnych i nie ma go przy bezbożnych. Czy to sprzeczność, czy etapy jednej nauki, pozostaje sprawą otwartą; przewodnik po traktatach stawia te miejsca obok siebie. Przy uważnej lekturze CH XII zmniejsza ten rozziew: u ludzi umysł kieruje tylko niektórymi duszami (§3), a §1 nazywa bogami tylko „niektórych” ludzi.
Czy ciało trzeba znienawidzić? §6 mówi to bez ogródek. Mead dowodził, że „nienawiść” jest ćwiczeniem dla początkujących i nie należy jej brać dosłownie, a na poparcie wskazywał §8, gdzie przyczyną zła jest ludzki wybór, a nie ciało. Christian Bull (2018, s. 210, w streszczeniu Césara 2023) czyta traktaty odrzucające świat jako celowo dualistyczny etap nauki, który później koryguje odrodzenie z CH XIII (zob. Palingeneza).
Dlaczego „Monada”? Ostatnie dwa paragrafy przechodzą od krateru do arytmetyki: Jedno zawiera i rodzi każdą liczbę. César czyta to jako neopitagorejską teorię liczb. Mead uważał, że oba tytuły nazywają jedną rzecz: krater jest monadą, ciałem i obrazem Boga. To interpretacja, bo tekst ani razu nie łączy ich w jednym zdaniu.
Recepcja
Zosimos z Panopolis (ok. 300 n.e.) jest najwcześniejszym świadkiem spoza zbioru. W Rachunku ostatecznym każe Teosebei spieszyć do „Poimenandresa” i przyjąć chrzest w kraterze, wymieniając razem CH I i CH IV jako drogę, którą trzeba iść (zob. Zosimos z Panopolis). Mead (1906, s. 89, przyp. 1) dodaje, że Zosimos cytuje też porównanie z procesjami z §7.
Marsilio Ficino przełożył CH IV na łacinę razem z resztą traktatów I-XIV; skończył w 1463 roku, a druk wyszedł w 1471 roku jako Pimander. W tym przekładzie łaciński Zachód po raz pierwszy przeczytał o kraterze (zob. Marsilio Ficino).
Lodovico Lazzarelli wziął obraz z traktatu na tytuł własnego dialogu, Crater Hermetis (ok. 1493), chrześcijańsko-hermetycznego dzieła o odrodzeniu. Jacques Lefèvre d’Étaples wydrukował go w Paryżu w 1505 roku w jednym tomie z Pimandrem Ficina, więc czytelnicy tego wydania spotykali starożytny krater i jego renesansowego imiennika obok siebie (zob. Lodovico Lazzarelli).
Po angielsku wersja Everarda z 1650 roku dała traktatowi tytuł „His Crater or Monas”, a Mead w 1906 roku nazwał go „The Cup or Monad” i radził czytać go razem z CH XI, „The Mind to Hermes” (Umysł do Hermesa), który nazwał jego „ezoterycznym” odpowiednikiem: to, co Hermes mówi tu Tatowi, tam Umysł objawia Hermesowi (Mead 1906, s. 93). Nowsi badacze wrócili do traktatu głównie z pytaniem o chrzest: powstały przekłady z komentarzem i studia po portugalsku (Lira 2014; César 2023) oraz studium Kerchove o hermetycznym obrzędzie.
Przekłady do czytania
| Przekład | Gdzie jest CH IV | Dostęp | Nasza uwaga |
|---|---|---|---|
| G.R.S. Mead, 1906 | Thrice-Greatest Hermes, t. II, s. 85-91 (tekst), 92-98 (komentarz); nagłówek „IV. (V.)” | Domena publiczna; skan w Internet Archive | Bezpłatny i pełny; powstał przed krytycznym tekstem Nocka, a komentarz jest teozoficzny |
| John Everard, 1650 | The Divine Pymander, „The Twelfth Book: His Crater or Monas”, wersety 1-52 | Domena publiczna; egzemplarz Wellcome Library w Internet Archive | Do historii recepcji; Mead sądził, że Everard tłumaczył z łaciny Ficina, ale przekład idzie za tekstem i porządkiem Patriziego (Scott 1924) |
| Walter Scott, 1924 | Hermetica, t. I (grecki i angielski) | Status praw autorskich zależy od kraju; bezpłatny skan | Scott swobodnie przestawia i poprawia tekst; porównuj, ale nie cytuj go jako tekstu traktatu |
| Brian P. Copenhaver, 1992 | Hermetica, CH IV z przypisami (Cambridge Core) | Chroniony prawem autorskim | Naukowy standard po angielsku, na podstawie Nocka i Festugière’a |
| Salaman, van Oyen, Wharton, 1999 | The Way of Hermes | Chroniony prawem autorskim | Przystępny na pierwszą lekturę |
| Danillo Camelo César, 2023 | „Tradução comentada de Corpus Hermeticum IV”, Classica 36 | Otwarty dostęp; artykuł | Po portugalsku, z greckiego tekstu Nocka i Festugière’a, z uwagami do każdego omawianego tu spornego miejsca |
| Wincenty Myszor, 1978 | „Corpus Hermeticum IV: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 16/1 (1978), s. 189-196; przekład na s. 191-196, pod tytułem „Dialog Hermesa z Tatem czyli Krater albo Monada” | Bezpłatny PDF w BazHum | Po polsku, z greki, z tekstu Nocka; wstęp i przypisy porównują traktat z tekstami gnostyckimi, także z Nag Hammadi |
| Aneta Tylak, 2021 | Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego), s. 220-225: tekst grecki na stronach parzystych, przekład na nieparzystych | Otwarty dostęp (CC BY-NC-ND 4.0); Repozytorium UŁ | Po polsku, z greki, według wydania Nocka; pełny przekład wszystkich siedemnastu traktatów, z tekstem greckim obok i przypisami, do nauki po polsku |
| Agata Staszewska, 2012 | Boski Pymander (Sandomierz: Armoryka), w porządku Everarda, więc CH IV to Księga 12 (zob. konkordancja) | Chroniony prawem autorskim | Po polsku z angielskiego Everarda, nie z greki; przydatny do historii recepcji, nie do cytowania jako tekst traktatu |
Po polsku wyszedł też Corpus hermeticum w przekładzie Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec: nakładem tłumacza, 2015). Według Tylak wydanie nie mówi, z jakiego tekstu tłumaczono, i zawiera wiele błędów (2021, s. 29); egzemplarza nie widzieliśmy, więc nie podajemy, gdzie jest w nim CH IV.
Wszystkie znane nam przekłady całego Corpus, po angielsku, polsku i hiszpańsku, wymienia strona Corpus Hermeticum.
| Miejsce w zbiorze | Czwarty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum |
|---|---|
| Tytuł grecki | Hermesa do Tata: Krater, albo Monada |
| Mówią | Hermes i jego syn Tat |
| Długość | 11 paragrafów (Nock-Festugière) |
| Inne numeracje | Mead 1906: IV (V); Everard 1650: Księga 12, wersety 1-52 |
| Główny obraz | Krater pełen umysłu, zesłany z heroldem |
| Przekład za darmo | Mead 1906, t. II, s. 85-91; po polsku Tylak 2021, s. 221-225 (tekst grecki obok, s. 220-224), i Myszor 1978, s. 191-196 |
Uczciwe pytania
Czym jest krater w Corpus Hermeticum IV?
Krater to duże greckie naczynie do mieszania wina z wodą. W CH IV Bóg napełnia go umysłem (nous) i zsyła na ziemię z heroldem; dusze, które się w nim zanurzą, otrzymują umysł i poznanie, a reszta zachowuje tylko rozum.
Kto mówi w Corpus Hermeticum IV?
Hermes, który uczy swojego syna Tata. Tat odzywa się tylko cztery razy: trzy pytania i jedna prośba o zanurzenie. Nie ma wizji ani objawiającego Umysłu, inaczej niż w CH I (Poimandres) i CH XI.
Czy „chrzest” w CH IV to prawdziwy obrzęd?
Nie wiadomo. Czasownik znaczy zanurzyć albo nasączyć, a naczynie jest kraterem do wina, więc Festugière widział w jednym obrazie dwa stopione obrzędy; Kerchove uznaje ślady rzeczywistej ceremonii za minimalne. Sam tekst żadnej ceremonii nie opisuje.
Dlaczego traktat nazywa się też „Monada”?
Ostatnie dwa paragrafy dowodzą, że Jedno (monada) jest źródłem wszystkiego, zawiera i rodzi każdą liczbę, a samo nie jest zrodzone przez żadną, i że to jest obraz Boga. Czy krater i monada to jeden symbol, jak sądził Mead, to już interpretacja.
Gdzie przeczytać CH IV za darmo?
Po angielsku w Thrice-Greatest Hermes G.R.S. Meada, t. II (1906), s. 85-91, i w The Divine Pymander Johna Everarda (1650) jako Księgę 12; oba przekłady są w domenie publicznej i mają skany w Internet Archive; do nauki standardem jest Hermetica Copenhavera (1992). Po polsku: przekład Anety Tylak (2021, s. 221-225) w otwartym dostępie w Repozytorium UŁ i przekład Wincentego Myszora (1978) w BazHum.
Źródła i dalsza lektura
- A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945): tekst grecki CH IV i numeracja paragrafów 1-11. Na tym tekście opierają się przekłady polskie: Wincenty Myszor, „Corpus Hermeticum IV: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 16/1 (1978), s. 189-196 (przekład s. 191-196), oraz Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 220-225, rekord Biblioteki Narodowej 1000001055516.
- Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge UP, 1992), CH IV z przypisami.
- G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), s. 85-98: przekład, przypisy (Stobajos, Zosimos) i komentarz; skan w Internet Archive. Źródło cytatów z Meada, które podajemy w naszym przekładzie.
- John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus (Londyn: Robert White, 1650), „The Twelfth Book: His Crater or Monas”; przekład polski tej wersji: Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Armoryka, 2012), rekord Biblioteki Narodowej 2767742; skan w Internet Archive.
- Danillo Camelo César, „Tradução comentada de Corpus Hermeticum IV”, Classica 36 (2023): przekład portugalski z tekstu Nocka i Festugière’a (red. Ramelli, 2014), z poglądami Festugière’a (1938), Kerchove (2012), Liry (2022), Fowdena i Bulla streszczonymi w przypisach; otwarty dostęp.
- A.-J. Festugière, „Hermetica”, Harvard Theological Review 31.1 (1938), s. 1-20.
- Anna van den Kerchove, La voie d’Hermès: pratiques rituelles et traités hermétiques (Lejda: Brill, 2012).
- David Pessoa de Lira, „Inclusão ou omissão da lectio KERYXAI e suas implicações textuais no Corpus Hermeticum 4.3-6a”, Revista Philologus 83 (2022), s. 194-212.
- Christian H. Bull, The Tradition of Hermes Trismegistus (Lejda: Brill, 2018).
- Garth Fowden, The Egyptian Hermes: A Historical Approach to the Late Pagan Mind (Princeton UP, 1993, wydanie w miękkiej oprawie; wyd. I Cambridge UP, 1986), s. 149.
- David Pessoa de Lira, O batismo do coração no vaso do conhecimento: uma análise do Corpus Hermeticum IV.3-6a (Recife: Editora UFPE, 2014).
- Wouter J. Hanegraaff i Ruud M. Bouthoorn, Lodovico Lazzarelli (1447-1500): The Hermetic Writings and Related Documents (ACMRS, 2005).