Postaci

Hermes Trismegistos

To jeden z najczęściej cytowanych autorów w dziejach Zachodu, a nigdy nie żył. To nie demaskacja, tylko najciekawszy fakt o nim, który tłumaczy, jak działa cała tradycja.

Trzy życia Hermesa

Jako bóg: narodzony ze spotkania greckiego Hermesa i egipskiego Thota w Egipcie Ptolemeuszy, gdzie Grecy utożsamili swojego boga posłańca z Thotem, skrybą bogów z głową ibisa i wynalazcą pisma. Jako autor: wspólny głos Hermetików filozoficznych i technicznych, persona, która pozwoliła rozproszonym autorom ogłosić jedną starożytną mądrość. Jako pamięć: prorok Idris dla tradycji islamskiej, rówieśnik Mojżesza dla renesansowej Florencji, a w końcu, po przedatowaniu Casaubona w 1614 roku, maska zdjęta przez historię, pod którą kryła się ciekawsza prawda.

Co znaczy „Trismegistos”

Greckie trismegistos, „po trzykroć największy”. Tytuł wyrasta z egipskich przydomków Thota, które piętrzą słowo „wielki”: Thot „wielki, wielki”, a w późnej świątyni w Esna „wielki, wielki, wielki”. Copenhaver (1992) śledzi wczesną grecką postać tytułu w protokole rady kultu ibisa, obradującej pod Memfis w 172 roku p.n.e. Późniejsi autorzy dopisywali własne objaśnienia: bizantyńska encyklopedia zwana Sudą (X wiek) twierdzi, że nazwano go tak, bo chwalił Trójcę, co jest chrześcijańskim odczytaniem pogańskiego tytułu.

Co pisano pod jego imieniem

Dwie półki, według rozróżnienia, które upowszechnił Garth Fowden (1986). Hermetica techniczne: astrologia, alchemia, magia, medycyna, czyli większość tego, co krążyło pod jego imieniem. Hermetica filozoficzne: dialogi o Bogu, umyśle i o tym, jak człowiek dochodzi do poznania, spisane po grecku w rzymskim Egipcie mniej więcej między 100 a 300 rokiem n.e. Z nich przetrwało siedemnaście traktatów Corpus Hermeticum, łaciński Asklepiusz, wypisy zachowane przez Stobajosa i teksty znalezione w Nag Hammadi w 1945 roku. Tablica Szmaragdowa, źródło zdania stojącego za hasłem jak na górze, tak na dole, też nosi jego imię, ale pierwszy raz pojawia się po arabsku w VIII-IX wieku, w księdze, której autorem miał być Balinas, a Kybalion pożyczył sobie jego autorytet w 1908 roku. W XVII wieku „hermetyczny” mogło znaczyć po prostu „alchemiczny”: Musaeum Hermeticum (Frankfurt, 1625) to antologia traktatów alchemicznych bez żadnego starożytnego tekstu hermetycznego w środku.

Hermes w islamie: prorok Idris

Uczeni arabscy odziedziczyli Hermesa razem z grecką nauką i dali mu miejsce w historii świętej. Utożsamili go z Idrisem, prorokiem krótko wspomnianym w Koranie, i z biblijnym Henochem. To utożsamienie pochodzi od późniejszych uczonych, nie z samego Koranu. Astrolog Abu Maszar z IX wieku opowiadał o trzech Hermesach: jednym sprzed potopu, jednym w Babilonie i jednym w Egipcie; tę historię śledzi Kevin van Bladel w The Arabic Hermes (2009), a w całości opowiada ją nasz krok 02 Ścieżki.

Hermes w renesansie

W 1463 roku Marsilio Ficino na prośbę Kosmy Medyceusza przełożył Corpus Hermeticum na łacinę, zanim skończył Platona, bo Hermesa uważano za starszego i bliższego źródła wszelkiej mądrości (prisca theologia). W 1488 roku jego wizerunek wpuszczono w posadzkę katedry w Sienie z podpisem, że był rówieśnikiem Mojżesza. Pico, Bruno i Dee czytali go jako najstarszego z mędrców.

1614: koniec legendy

Isaac Casaubon pokazał, że greka Hermetików to greka cesarstwa rzymskiego, pełna słów i pojęć, których żaden Egipcjanin z czasów Mojżesza nie mógł użyć. Mędrzec rozpadł się na grupę późniejszych autorów. Teksty straciły wiek, a zachowały wpływ, dlatego wciąż się je czyta.

Dlaczego wciąż ma znaczenie

Każda epoka dostała takiego Hermesa, jakiego potrzebowała: autorytet dla późnoantycznych poszukiwaczy, licencję na renesansową magię, rodowód dla nowoczesnego okultyzmu. Dla nas to wzorcowy przypadek tego, jak naprawdę działają tradycje: nie przez nieprzerwane łańcuchy, tylko przez twórcze odnowienia pod pożyczonym imieniem. Każde twierdzenie w tym serwisie zaczyna się od pytania, którego uczy jego historia: kto to naprawdę napisał i kiedy?

Najważniejsze fakty

Imię	greckie Hermes Trismegistos, „po trzykroć największy Hermes”
Kim jest	persona literacka (Hermes + Thot), nie postać historyczna
Hermetica filozoficzne	po grecku, rzymski Egipt, ok. 100-300 n.e.
W islamie	utożsamiany z prorokiem Idrisem i z Henochem
Przedatowanie	1614, Isaac Casaubon
Święte zwierzę	ibis, godło tego serwisu

Uczciwe pytania

Czy Hermes Trismegistos istniał?

Nie. To persona literacka: greccy autorzy w rzymskim Egipcie pisali pod jego imieniem mniej więcej między 100 a 300 rokiem n.e. Ojcowie Kościoła, uczeni islamscy i filozofowie renesansu uważali go za prawdziwego starożytnego mędrca, dopóki Isaac Casaubon nie przedatował tekstów w 1614 roku.

Co znaczy Trismegistos?

„Po trzykroć największy”. Tytuł pochodzi od egipskich przydomków Thota, które powtarzają słowo „wielki”; Copenhaver (1992) śledzi wczesną grecką postać w radzie kultu ibisa pod Memfis w 172 roku p.n.e.

Czy Hermes Trismegistos to Thot?

Wyrósł z Thota. Grecy w Egipcie Ptolemeuszy utożsamili swojego boga Hermesa z Thotem, egipskim skrybą bogów; powstała z tego postać hellenistyczna stała się imiennym autorem Hermetików.

Co napisał Hermes Trismegistos?

Sam nic. Pod jego imieniem powstały Corpus Hermeticum, Asklepiusz, fragmenty u Stobajosa i teksty z Nag Hammadi (filozoficzne) oraz dzieła astrologiczne, alchemiczne i magiczne (techniczne). Tablica Szmaragdowa jest późniejsza i arabska, Kybalion pochodzi z 1908 roku.

Czy Hermes Trismegistos jest w Koranie?

Nie z imienia. Koran wspomina proroka Idrisa; późniejsi uczeni islamscy utożsamili Idrisa z Hermesem i z biblijnym Henochem.

Kiedy przestano wierzyć, że istniał?

W 1614 roku, gdy Isaac Casaubon pokazał, że greka Hermetików jest późnoantyczna, a nie pierwotna.

Co o nim czytać?

The Egyptian Hermes Fowdena (1986) i The Arabic Hermes van Bladela (2009) to dwa naukowe filary; Hermetica Copenhavera (1992) zawiera teksty.

Słuchaj i oglądaj

Źródła i dalsza lektura

• Fowden, The Egyptian Hermes (1986).
• van Bladel, The Arabic Hermes (2009).
• Copenhaver, Hermetica (1992), wstęp: przydomek i jego wczesne greckie poświadczenie.
• Casaubon, De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (1614).
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes (1906), full scan at the Internet Archive: public domain, pre-critical; see our Method note.