Teksty · Corpus Hermeticum XVII

Fragment o wizerunkach: Tat i król
(Corpus Hermeticum XVII)

TL;DR

Corpus Hermeticum XVII to zachowany koniec zaginionego dialogu. Nauczyciel, w wydanym tekście greckim Tat, pokazuje królowi, że odbicia w lustrach i formy w ciałach są bezcielesne, że świat noetyczny odbija się w zmysłowym i że dlatego należy czcić posągi bogów. Przekłady Meada (1906) i Scotta (1924) można bezpłatnie czytać w skanach, a polski przekład Anety Tylak (2021) w otwartym dostępie. Przekłady nie zgadzają się co do tego, kto mówi i skąd pochodzą formy w posągach.

Na tej stronie: czym jest · fragment część po części · mapa części · przekłady obok siebie · dlaczego czcić posągi · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum XVII

To nie traktat, tylko ostatnie linijki traktatu. W rękopisach idą bez przerwy po końcu CH XVI, Definicji Asklepiosa do króla Ammona, ale należą do innego dialogu. Jego początek i środek zaginęły, zapewne dlatego, że z rękopisu, od którego pochodzą wszystkie zachowane odpisy, wypadły karty (Scott, Hermetica, t. II, 1925, s. 457-458). Mead tłumaczył lukę tak samo: utratą jednej lub kilku składek (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 286). Mead, Scott i Reitzenstein drukują przed nim rząd gwiazdek, a tekst zaczyna się w połowie zdania.

Fragment nie ma tytułu. Richard Reitzenstein, którego wydanie z 1904 roku nadało mu numer XVII (zob. przewodnik po traktatach), zapisał go w spisie treści jako „Tats Lehre”, naukę Tata (Poimandres, spis treści; tekst na s. 354). Mead dodał tytuł w nawiasie kwadratowym, „[Of Asclepius to the King]”, czyli „Asklepiosa do króla” (t. II, s. 285); Walter Scott wydrukował tylko „Libellus XVII” (Hermetica, t. I, 1924, s. 273), a Brian Copenhaver „Corpus Hermeticum XVII” (Hermetica, 1992, s. 62).

Nauczyciel rozmawia z królem. Scott uważał, że królem jest „prawdopodobnie Ammon”, a nauczycielem Tat, syn Hermesa, który występuje tu jako jego następca, kiedy Hermes odszedł już do nieba. Taki pomysł, dowodził Scott, mógł się pojawić dopiero wtedy, gdy istniał już zbiór dialogów Hermesa z Tatem, więc tekst musi należeć do późnych pism hermetycznych i „powstał prawdopodobnie w III wieku n.e.” (t. II, s. 458; przekład nasz, jak wszystkie cytaty z angielskiego na tej stronie). Tekst nie podaje autora ani miejsca. Nie było go w łacińskim przekładzie Marsilia Ficina z 1471 roku, który „obejmuje tylko Corp. I-XIV” (Scott, t. I, s. 31), ani w angielskim przekładzie Johna Everarda z 1650 roku.

Fragment część po części

Cały tekst to trzynaście linijek greki w wydaniu Reitzensteina (s. 354, wiersze 11-23). Pięć części poniżej wydzieliliśmy sami, dla wygody odsyłaczy; wydania niczego w nim nie numerują. To parafrazy, cytaty są niżej.

1 · Odbicia w lustrach. Wywód już trwa. Nauczyciel mówi królowi, że jeśli się zastanowi, zobaczy, że nawet ciała mają bezcielesne odpowiedniki. Zapytany, co ma na myśli, wskazuje obrazy widoczne w lustrach: nie wydają się ciałami. Król przyznaje mu rację.

2 · Formy w ciałach. Są też inne rzeczy bezcielesne: formy (ideai), które ukazują się w ciałach istot żywych i w rzeczach nieożywionych. Król znowu przyznaje mu rację.

3 · Odbicia. Rzeczy bezcielesne odbijają się więc w ciałach, a świat noetyczny, poznawany umysłem, odbija się w świecie zmysłowym, poznawanym zmysłami. Grecki tekst dodaje kierunek odwrotny: ciała odbijają się w tym, co bezcielesne. Wydawcy spierają się, czy to zdanie należy do tekstu.

4 · Posągi. Dlatego, kończy nauczyciel, król powinien czcić posągi (agalmata), bo i one mają w sobie formy pochodzące ze świata noetycznego.

5 · Do jutra. Król wstaje, nazywa nauczyciela „prorokiem”, mówi, że pora zająć się gośćmi, i obiecuje, że nazajutrz podejmą dalszą część rozmowy o bogach. Z tej dalszej części nic się nie zachowało.

Mapa części: gdzie znaleźć każdą linijkę

Strony sprawdziliśmy w skanach. Scott drukuje grekę na stronach parzystych, a przekład angielski na nieparzystych; Reitzenstein ma tylko grekę, całą na s. 354; Copenhaver ma całość na s. 62. W polskim przekładzie Anety Tylak (2021) tekst grecki jest na s. 318, a przekład na s. 319.

Część	Mead 1906 (t. II)	Scott 1924 (t. I), grecki; angielski
1 lustra	s. 285	s. 272; s. 273
2 formy	s. 286	s. 272; s. 273
3 odbicia	s. 286	s. 272; s. 273
4 posągi	s. 286	s. 272; s. 273
5 do jutra	s. 286	s. 274; s. 275

Gdzie przekłady się rozchodzą

Jak na tak krótki tekst, bezpłatne przekłady angielskie różnią się dość mocno. Poniżej cztery miejsca. Cytaty angielskie sprawdziliśmy w skanach i podajemy w naszym przekładzie; dla porównania dodajemy brzmienie polskiego przekładu Anety Tylak (2021) z greckiego tekstu Nocka.

1. Kto naucza (§1). W greckim tekście Reitzensteina król zwraca się do nauczyciela „Tacie”. Aparat krytyczny odnotowuje, że druga ręka w jednym z rękopisów, B, wpisała w to miejsce „Asklepiosie” i dodała imiona mówców (1904, s. 354). Przekład Meada podaje Asklepiosa, tak jak ta ręka, ale w przypisie Mead opisuje zmianę odwrotnie: według niego korektor zamienił Asklepiosa na Tata (t. II, s. 285 przyp. 2). Tabela mówców w przewodniku po traktatach odnotowuje obie lekcje.

Kingsford i Maitland 1885: „To prawda, Tacie, mówi król; masz zadziwiającą wyobraźnię.” (s. 107)
Mead 1906: „Tak jest, Asklepiosie; myślisz jak Bóg.” (s. 285)
Scott 1924: „Tak, Tacie, tak jest”, powiedział król (s. 273)
Tylak 2021: „Rzeczywiście tak jest, Tacie; rozumujesz w sposób godny boga” (s. 319)

W tych samych linijkach widać drugą różnicę: Scott skreślił komplement króla, bo jego zdaniem w spostrzeżeniu, że odbicie w lustrze nie jest ciałem, nie ma „nic szczególnie ‚boskiego’” (t. II, s. 459).

2. W jedną stronę czy w obie (§3). Grecki tekst mówi, że rzeczy bezcielesne odbijają się w ciałach, a ciała w rzeczach bezcielesnych. Scott zostawił tylko pierwszą część, a drugą ujął w nawias jako „dodatek bez sensu”, bo ciała nie mogą się odbijać w tym, co noetyczne, jak w lustrze (t. II, s. 460).

Kingsford i Maitland 1885: „świat zmysłowy i świat idealny odbijają się nawzajem” (s. 107)
Mead 1906: „odbicia rzeczy bezcielesnych w ciałach, a także ciał w rzeczach bezcielesnych” (s. 286)
Scott 1924: „kosmos noetyczny odbija się w kosmosie zmysłowym” (s. 273)
Tylak 2021: „Istnieją zatem odbicia rzeczy niecielesnych w ciałach, i ciał w rzeczach niecielesnych” (s. 319)

3. Formy z którego świata (§4). Rękopisy różnią się ostatnim słowem wywodu. O i R oraz pierwsze wydanie drukowane (Turnèbe, 1554) mają „zmysłowego”; druga ręka w B, a za nią Reitzenstein, ma „noetycznego” (Reitzenstein, s. 354; Scott, t. I, s. 273, aparat do wiersza 26, przypisuje tę lekcję po prostu rękopisowi B).

Kingsford i Maitland 1885: „one także są odbijającymi formami świata zmysłowego” (s. 107)
Mead 1906: „i one mają swoje formy jakby ze świata noetycznego” (s. 286)
Scott 1924: „formy, które pochodzą z kosmosu noetycznego” (s. 273)
Tylak 2021: „one również zawierają idee pochodzące ze świat[a] noetycznego” (s. 319)

Od tego miejsca zależy sam wywód. Przy „noetycznym” posąg jest ciałem, które niesie odbicie boskiego świata; ten powód, by go czcić, rozpisują przypisy Scotta (t. II, s. 460). Przy „zmysłowym”, w naszym odczytaniu, tekst tego powodu nie podaje, a polecenie opiera się tylko na odbiciu w obie strony z poprzedniego zdania.

4. Co się czci (§4). Greckie słowo to agalmata, zwykła nazwa posągów bogów. Mead: „oddawaj cześć wizerunkom, królu” (s. 286); Kingsford i Maitland: „Czcij więc święte wizerunki” (s. 107); Scott mówi to wprost: „czcij posągi bogów” (s. 273). Tylak: „kłaniaj się posągom” (s. 319).

Dlaczego czcić posągi: wywód i jego tło

Fragment kończy się poleceniem, więc jego ostatnim tematem, jak wnioskował Scott, musiało być pytanie, czy ludzie powinni czcić posągi bogów. Pytanie to, pisał, postawiły przed poganami chrześcijańskie ataki na bałwochwalstwo, „zwłaszcza w III wieku”, choć Dion Chryzostom i Maksymos z Tyru rozważali je już wcześniej (t. II, s. 458). Scott przypuszczał, że autor mógł pisać w odpowiedzi na te ataki, tak jak fragmenty łacińskiego Asclepiusa o „tworzeniu bogów” bronią dawnych kultów; o posągach odsyła do rozdziałów 24a i 37 (t. II, s. 460).

Wywód sięga po narzędzia Platona. Platon w Sofiście podaje odbicia w lustrach jako przykład podobizny: obrazy w wodzie i w lustrach otwierają tam listę eidôla (Scott, t. II, s. 459, za 239d; Mead, t. II, s. 285 przyp. 1, przytacza inne miejsca). Scott czyta wywód tak: rzeczywistości noetycznych nie możemy zobaczyć, ale widzimy ich odbicia w rzeczach materialnych, więc ciała są lustrami tego, co noetyczne, a posąg kultowy, jako ciało, odbija żywą istotę boską (t. II, s. 459-460).

Scott zestawił z tym wywodem dwa podobne miejsca; oba streszczamy. Plutarch w traktacie O Izydzie i Ozyrysie 76 (382 A; 77 w numeracji Partheya, której używa Scott) broni egipskiego kultu zwierząt: zwierzęta są wyraźniejszymi, ukształtowanymi przez naturę lustrami boskości; przeciwstawienie ich posągom robionym ręką pochodzi od Scotta. Plotyn w Enneadach IV.3.11 pisze, że dawni mędrcy, którzy budowali świątynie i posągi, rozumieli, że wszystko, co zrobiono na podobieństwo duszy, może przyjąć jakąś jej cząstkę, tak jak lustro chwyta formę (Scott, t. II, s. 460-461).

Słowo, którym król nazywa nauczyciela, prophêtês, może znaczyć po prostu natchnionego nauczyciela. Scott zauważył, że był to też tytuł egipskich kapłanów pewnego stopnia, więc autor mógł widzieć w Tacie takiego kapłana (t. II, s. 461). Czasownik zamykający tekst, theologein, pokazuje, że cały zaginiony dialog był rozmową o bogach i że autor zamierzał napisać kolejne (t. II, s. 458).

Późniejsi czytelnicy wyczytali z tych linijek wiele. Mead łączył posągi z egipskim ka i widział w nich „prostą ścieżkę” między ziemią a niebem (t. II, s. 287). Anna Kingsford uważała, że fragment „napisano w duchu wesołości”, a Tat „przekomarza się z królem”, choć widziała w nim też ukryty sens okultystyczny (1885, s. 107 przyp.). Przewodnik serwisu jest ostrożniejszy: fragment jest „zbyt krótki, by cokolwiek udźwignąć”, a „niemal każde jego odczytanie pochodzi od czytelnika” (hasło XVII). Widać w nim natomiast, jak jeden późny autor hermetyczny podaje filozoficzny powód praktyki świątynnej.

Reitzenstein dowodził, że XVI i XVII należały do zbioru od początku, bo wymagał ich plan redaktora: w tym planie uczniowie Hermesa niosą jego naukę królowi Ammonowi (1904, s. 366).

Gdzie bezpłatnie przeczytać Corpus Hermeticum XVII

Bezpłatne skany są w Internet Archive; wydania Nocka i Festugière’a oraz Copenhavera są chronione prawem autorskim, a polski przekład Anety Tylak jest w otwartym dostępie. Linki sprawdziliśmy 4 listopada 2026; pełne dane podajemy w źródłach.

Mead, 1906, t. II, s. 285-287, z komentarzem: skan otwarty na s. 285. Mówcą jest tu Asklepios.
Scott, 1924-1925, grecki i angielski, t. I, s. 272-275 (skan); przypisy, t. II, s. 457-461 (skan). Tekst poprawiony przez wydawcę; przypisy mówią, co zmieniono.
Kingsford i Maitland, 1885, The Virgin of the World, „Definitions of Asclepios”, część II, s. 107: skan. Swobodny przekład sprzed wydań krytycznych.
Reitzenstein, 1904, Poimandres, grecki z aparatem, s. 354: skan.
Nock i Festugière, 1945, t. II (Les Belles Lettres), krytyczny tekst grecki i przekład francuski: katalog BnF.
Copenhaver, 1992, Hermetica, s. 62: strona rozdziału w Cambridge Core. Mówcą jest Tat.
Po polsku: przekład z greckiego, z tekstem greckim według Nocka, w książce Anety Tylak Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 318-319 (grecki s. 318, polski s. 319), w otwartym dostępie w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego. Mówcą jest Tat.

Nie ma go w Divine Pymander Johna Everarda (1650): żadna z jego siedemnastu ksiąg nie zawiera tego fragmentu (egzemplarz Wellcome Collection). Nie ma go więc także w polskim Boskim Pymandrze w przekładzie Agaty Staszewskiej (Sandomierz: Armoryka, 2012), przełożonym z Everarda. Everard ma w miejscu XVI-XVIII trzy inne teksty (Tylak 2021, s. 29 przyp. 73).

Najważniejsze fakty
Miejsce	Szesnasty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum (traktatu XV nie ma), między XVI a XVIII; fragment, nie cały traktat
Tytuł	W rękopisach brak; Mead 1906: [Of Asclepius to the King]; Reitzenstein 1904: Tats Lehre
Mówcy	Nauczyciel i król: Tat u Reitzensteina, Scotta i Copenhavera; Asklepios u Meada. Król to prawdopodobnie Ammon (Scott)
Długość	13 linijek greki (Reitzenstein 1904, s. 354); Mead 1906, t. II, s. 285-286
Pojęcia	ideai, formy; agalmata, posągi bogów; świat noetyczny i zmysłowy
Data	Nieznana; Scott: prawdopodobnie III wiek n.e. (1925, t. II, s. 458)

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum XVII?

O posągach bogów. W kilku linijkach nauczyciel dowodzi, że rzeczy bezcielesne, takie jak odbicia w lustrach i formy widoczne w ciałach, odbijają się w ciałach, więc świat noetyczny ukazuje się w zmysłowym. Posąg także niesie formy ze świata noetycznego, dlatego król powinien czcić posągi. Reszta dialogu zaginęła.

Kto mówi w Corpus Hermeticum XVII, Tat czy Asklepios?

Tat: tak jest w tekście greckim wydanym przez Reitzensteina (1904), u Scotta (1924), u Copenhavera (1992) i w polskim przekładzie Tylak (2021). Druga ręka w jednym z rękopisów wpisała zamiast niego Asklepiosa; przekład Meada (1906) i jego tytuł „[Of Asclepius to the King]” podają Asklepiosa. Słuchaczem jest król, według Scotta prawdopodobnie Ammon.

Czy Corpus Hermeticum XVII broni kultu posągów?

Tak: kończy się poleceniem, by je czcić. Scott (1925) sądził, że autor mógł odpowiadać na chrześcijańskie ataki na bałwochwalstwo, które zwłaszcza w III wieku stawiały pogan przed tym pytaniem, i porównywał tekst z fragmentami łacińskiego Asclepiusa o tworzeniu bogów (t. II, s. 458-460).

Dlaczego Corpus Hermeticum XVII jest taki krótki?

Bo większość zaginęła. W rękopisach idzie bez przerwy po XVI; Scott (1925) i Mead (1906) tłumaczyli lukę kartami albo składkami, które wypadły z rękopisu, od którego pochodzą zachowane odpisy. Został tylko koniec dialogu.

Gdzie bezpłatnie przeczytać Corpus Hermeticum XVII?

W Thrice-Greatest Hermes Meada, t. II (1906), s. 285-286, w Hermetica Scotta, t. I (1924), s. 272-275, z przypisami w t. II, s. 457-461, oraz w The Virgin of the World Kingsford i Maitlanda (1885), s. 107; wszystkie są w skanach w Internet Archive. Po polsku przekład Anety Tylak (2021, s. 319) jest w otwartym dostępie. Divine Pymander Everarda (1650) go nie zawiera.

Zacytuj to