Idee

Alchemia hermetyczna

Alchemia hermetyczna to alchemia uprawiana pod imieniem Hermesa Trismegistosa, a imię jest pożyczone: greckie traktaty, w których wykłada się filozofię Hermesa, z Corpus Hermeticum na czele, nie zawierają ani jednego przepisu. To alchemicy obrali Hermesa za założyciela swojej sztuki. Filozofowie, którzy pisali jako Hermes, o piecach nie pisali.

Nazwa „sztuka hermetyczna” zgłasza roszczenie do rodowodu, a rodowód da się sprawdzić. Ta strona idzie za nim ogniwo po ogniwie i przy każdym podaje datę, język i egzemplarz, który można otworzyć. Krótko mówiąc: imię Hermesa przypięli sztuce sami alchemicy, ludzie, którym potrzebny był starożytny założyciel, a każde stulecie po swojemu tłumaczyło, co znaczy „trzykroć wielki”.

Dwa rodzaje pism Hermesa

Walter Scott zaczął wstęp do swojego wydania Hermetica z 1924 roku od podziału pism przypisywanych Hermesowi na dwie grupy. Po jednej stronie postawił „greckie i łacińskie pisma zawierające nauki religijne lub filozoficzne przypisywane Hermesowi Trismegistosowi”, po drugiej „pisma o astrologii, magii, alchemii i pokrewnych odmianach pseudonauki”. O związku między nimi orzekł: „Obie grupy autorów zgadzały się w tym, że przypisywały swoje pisma Hermesowi, ale w niczym poza tym” (Scott 1924, t. I, s. 1; cytaty ze Scotta w naszym przekładzie).

Ton Scotta się zestarzał (na tej samej stronie nazwał drugą grupę „stertami śmieci”), ale co do treści podział się broni. Siedemnaście traktatów Corpus Hermeticum i łaciński Asclepius mówią o Bogu, kosmosie, umyśle i powrocie duszy. Żaden nie podaje procedury laboratoryjnej ani sposobu obróbki metali. Cokolwiek alchemia wzięła od Hermesa, nie był to przepis.

Inną sprawą jest wyrok Scotta o samych autorach. Garth Fowden (The Egyptian Hermes, Cambridge 1986) się z nim spierał: według opisu książki od wydawcy hermetyka techniczna i filozoficzna, „choć z pozoru tak różne, mogą być postrzegane jako aspekty jednej »drogi Hermesa«” (przekład nasz). Treść traktatów nie jest przedmiotem sporu; sporne jest, czy oba rodzaje autorów łączyło coś więcej niż imię.

Pytać więc trzeba nie o to, czy alchemia jest „hermetyczna”, lecz o to, kiedy i kto nadał jej tę nazwę. Tabela odpowiada na to w dziesięciu krokach, a dalsze sekcje omawiają każdy z nich.

Łańcuch z datami, tekst po tekście

Każdy wiersz podaje tekst, który wiąże alchemię z Hermesem: kiedy i w jakim języku to zrobił, co dokładnie przypisuje Hermesowi i gdzie go przeczytać. Każdą datę i każdy cytat sprawdziliśmy w wydaniach i skanach wymienionych u dołu strony; numery stron to numery wydrukowane w egzemplarzu z ostatniej kolumny. Cytaty łacińskie, greckie i francuskie zostawiamy w oryginale, a polskie przekłady wszystkich cytatów, także angielskich, są nasze.

Kto przeczyta trzecią kolumnę z góry na dół, zobaczy Hermesa w czterech kolejnych postaciach: mędrca, którego się cytuje, dawcy ukrytego tekstu, potrójnego króla Egiptu, a na końcu hasła w słowniku.

Zosimos: gdzie stykają się oba rodzaje

Ta więź istnieje już u najwcześniejszego autora alchemicznego, którego umiemy zarazem datować i czytać w jego własnych słowach. Zosimos z Panopolis, który pisał w Egipcie około 300 roku, cytuje księgę Hermesa O naturach i podaje, że Hermes i Zoroaster uznali ród filozofów za wyższy od losu (Berthelot i Ruelle 1888, przekład francuski, s. 222). Stronę dalej stawia „le trois fois grand Platon” obok „le mille fois grand Hermès”: trzykroć wielkiego Platona obok tysiąckroć wielkiego Hermesa (s. 223).

W Rachunku ostatecznym idzie dalej. Radzi swojej korespondentce Teosebei: „καταδραμοῦσα ἐπὶ τὸν Ποιμένανδρα καὶ βαπτισθεῖσα τῷ κρατῆρι, ἀνάδραμε ἐπὶ τὸ γένος τὸ σόν” (tekst grecki, s. 245), czyli: zbiegnij do Poimenandresa, a ochrzczona w kraterze wróć biegiem w górę, do swojego rodu. Poimenandres to boski rozmówca z Poimandresa, traktatu, który dziś otwiera zbiór; krater to misa umysłu z traktatu czwartego. Scott uznał, że Zosimos „czytał Libellus I i Libellus IV”, i w tym samym zdaniu zastrzegł, że „nic nie świadczy o tym, by czytał je w Corpus”; sam zbiór mógł według niego powstać w dowolnym momencie między 300 a 1050 rokiem (1924, t. I, s. 29).

Francuski przekład Berthelota z 1888 roku zaciera ten ślad. Zdanie brzmi w nim: „descendant vers le Pasteur, et te plongeant dans la méditation” (s. 236), czyli: schodząc do Pasterza i pogrążając się w medytacji. Pasterz zostaje, misa zmienia się w medytację i nic już nie wskazuje na Corpus Hermeticum.

U Zosimosa po raz pierwszy, o ile sięgają świadectwa, stykają się oba rodzaje pism Hermesa, i w jego wypadku kierunek jest wyraźny: to alchemik sięgnął po Hermesa filozofów, którego traktaty prowadzą duszę, nie naczynia. Żaden traktat z Corpus ani Asclepius nie odwzajemnia się przepisem.

Arabska Tablica pochodzi od samego Hermesa

Po arabsku Hermes przestaje być mędrcem, którego się cytuje, i staje się źródłem sztuki. Tablica Szmaragdowa pojawia się po raz pierwszy na końcu Księgi tajemnicy stworzenia, kosmologii podpisanej imieniem „Balinas”, czyli arabską formą imienia Apoloniusza z Tiany (zob. Balinas). W opowieści ramowej narrator wchodzi do krypty pod posągiem Hermesa i zastaje tam starca na złotym tronie. Starzec trzyma tablicę z zielonego szmaragdu z napisem, że to sztuka natury, a przed nim leży księga z napisem, że to tajemnica stworzenia (wydanie Weisser, s. 7, w przekładzie Asla 2016, s. 444). Według księgi dawcą jest sam Hermes (Asl 2016, s. 443). Paul Kraus nazwał tych kilka wierszy „la clé du livre de Balînâs”, kluczem do księgi Balinasa: zawoalowanym językiem uczą one sporządzania eliksiru, czyli praktycznego zastosowania, o którym jawnie wyłożona w księdze teoria przyczyn nigdzie nie mówi wprost (Kraus 1942, s. 302).

W autorstwo zwątpiono niemal od razu. Ismailicki pisarz Abu Hatim ar-Razi (zm. w 322 roku hidżry, czyli 933 lub 934) zanotował, że jego współczesny i przeciwnik, filozof i lekarz Abu Bakr ar-Razi, powiedział mu, iż księga jest dziełem niedawnym, a jej autor żył za kalifa al-Ma’muna (813-833) i przybrał imię Balinasa. Kraus, który ogłosił ten fragment drukiem, uważał, że relacja zasługuje na uwagę (Kraus 1942, s. 274-275). Inni czytelnicy stawiali księgę wśród najwyższych autorytetów: Rutbat al-hakim, tom towarzyszący arabskiemu oryginałowi Picatrix, nazywa ją kanonem wiedzy i stawia obok ksiąg Arystotelesa jako autorytet w naukach przyrodniczych (Kraus 1942, s. 274, przypis).

Po łacinie: trzech Hermesów i ojciec „Hermogenes”

Łaciński Zachód, jeśli wierzyć samej księdze, poznał alchemię z tekstu, którego drukowana postać zaczyna się od Hermesa. Liber de compositione alchemiae to dialog, w którym pustelnik Morienus naucza „Calida”, czyli historycznego umajjadzkiego księcia Chalida ibn Jazida. Julius Ruska (1924) i Manfred Ullmann (1978) wykazali, że alchemia Chalida to legenda narosła w X wieku (Dapsens i Moureau 2021, s. 558-559). Na łacinę przełożył księgę Robert z Chester. Kolofon druku z Hanau podaje datę 11 lutego 1182 (s. 58). To rok ery hiszpańskiej, która wyprzedzała rachubę chrześcijańską o 38 lat, a więc 11 lutego 1144. Louis Karpinski, który przytacza kolofon, podaje rok 1144 i według ery hiszpańskiej odczytuje też inną datę Roberta, 1185 (1915, s. 30); Ahmad al-Hassan również podaje 11 lutego 1144 (2004, s. 213).

Przedmowa pod imieniem Roberta, obecna w części rękopisów i w wydaniach drukowanych, zaczyna się od genealogii, nie od chemii: „Legimus in historiis veterum autorum, tres fuisse philosophos, quorum unusquisque Hermes vocabatur”, czytamy w dziejach dawnych autorów, że było trzech filozofów i każdy z nich zwał się Hermes (s. 6). Pierwszym był Henoch, drugim Noe, trzecim Hermes, który panował w Egipcie po potopie: król, filozof i prorok, nazwany „Triplex” ze względu na potrójny zespół cnót, jakim obdarzył go Bóg, i pierwszy wynalazca wszystkich sztuk. Potem pada przyznanie: „quid sit Alchymia ... nondum fere nostra cognovit Latinitas”, nasz łaciński świat ledwie jeszcze wie, czym jest alchemia, a podaną dalej definicję przedmowa przypisuje Hermesowi i jego następcom (s. 7). Mowa Morienusa, późniejszy dodatek, którego nie ma w tekście arabskim ani w najstarszych rękopisach łacińskich (al-Hassan 2004, tekst autora w sieci), zaczyna się od tego samego patrona: „Omnes philosophiae partes, mens Hermetis divina plenarie attigit”, boski umysł Hermesa ogarnął w pełni wszystkie części filozofii, a Hermes pierwszy odkrył dzieło i je spisał (s. 9).

Nawet nota drukarza w wydaniu z 1593 roku przyznaje, że z tekstem jest kłopot. Według niej z dwóch bardzo starych egzemplarzy, na których oparto druk, jeden podawał nazwisko tłumacza, a drugi je pomijał, i obaj tłumacze znacznie się od siebie różnili; wydanie idzie za tekstem „Castrensis”, a odmiany drugiego przekładu notuje na marginesie (sig. A2). Księga, z której łacińscy czytelnicy poznali genealogię Hermesa, trafiła do druku w jednym z dwóch rozbieżnych przekładów łacińskich, a drugi przetrwał w nim tylko jako odmiany na marginesie.

W pierwszej połowie XIII wieku łacińskie Secretum secretorum, przekład pseudoarystotelesowskiego Sirr al-asrar pióra Filipa z Trypolisu, podało Tablicę jako proroctwo „pater noster Hermogenes qui triplex est in philosophia”, naszego ojca Hermogenesa, potrójnego w filozofii, i zamknęło ją słowami „propter hoc vocatur Hermogenes triplex in philosophia”, dlatego zwany jest Hermogenesem potrójnym w filozofii (Steele 1920, s. 115, 117). Wcześniej ta sama księga przytacza pogląd, że Henoch „fuit magnus Hermogenes”, był wielkim Hermogenesem (s. 99). Owo „trzy” w przydomku trzykroć wielkiego było pustym miejscem, które każdy tekst wypełniał po swojemu: trzy cnoty w przedmowie do Morienusa, trzy części filozofii w ostatnich wierszach samej Tablicy, a w komentarzu Hortulanusa minerał, roślina i zwierzę, wszystkie zawarte w jednym kamieniu, w merkuriuszu filozofów (De alchemia, 1541, s. 372).

Druk utrwala nazwę (1541-1678)

W 1541 roku Johannes Petreius wydał w Norymberdze antologię, której karta tytułowa wymienia, po Geberze, Rogerze Baconie i innych, „Tabula Smaragdina de Alchemia, Hermetis Trismeg.” oraz „Hortulani philosophi, super Tabulam Smaragdinam Hermetis Commentarius”. Na stronie 363 Tablica stoi pod greckim nagłówkiem περὶ χημείας, o chemii, z dopiskiem „Incerto interprete”, tłumacz nieznany. Już pierwsze zdanie opowiada o znalezisku inaczej: „Verba secretorum Hermetis, quae scripta erant in tabula smaragdi, inter manus eius inventa, in obscuro antro, in quo humatum corpus eius repertum est”, słowa tajemnic Hermesa, spisane na tablicy ze szmaragdu, znalezione w jego dłoniach w ciemnej grocie, w której odkryto jego pogrzebane ciało.

Zestawmy to z ramą arabską. Tam krypta pod posągiem Hermesa i sam Hermes, starzec na złotym tronie, z którego rąk otrzymuje się tablicę i księgę; tu grota i jego pogrzebane ciało z tablicą w dłoniach. W ciągu mniej więcej siedmiu stuleci wędrówki opowieść o znalezisku przeniosła się spod posągu do grobu.

W 1625 roku słowo „hermetyczny” mogło już nazywać samą sztukę. Frankfurcki wydawca Lucas Jennis opublikował Musaeum Hermeticum, muzeum hermetyczne, którego tytuł zwraca się do „omnes sopho-spagyricae artis discipulos”, wszystkich uczniów sztuki sofo-spagirycznej. To zbiór łacińskich traktatów o kamieniu filozoficznym, bez ani jednego tekstu starożytnych pism Hermesa; nasza strona o Musaeum Hermeticum podaje skany druków z 1625, 1678 i 1749 roku, przy każdym z biblioteką i egzemplarzem. W poszerzonym wydaniu z 1678 roku jest też Novum lumen chymicum Michała Sędziwoja (1566-1636; w łacińskich drukach Sendivogius). Arthur Edward Waite, redaktor angielskiego przekładu z 1893 roku, uważał traktat za dzieło mistrza Sędziwoja, Aleksandra Setona. Po polsku tekst z 1604 roku wyszedł jako Traktat o kamieniu filozoficznym w przekładzie, ze wstępem i komentarzem Romana Bugaja (Warszawa: PWN, 1971); ten sam badacz opisał życie i pisma Sędziwoja w monografii z 1968 roku, a w 1991 roku wydał książkę Hermetyzm.

Co znaczyło „hermetyczny” w 1724 roku

Isaac Newton przepisał Tablicę po łacinie i napisał do niej „Commentarium”. Betty Jo Teeter Dobbs, głównie na podstawie charakteru pisma, datowała odpis na początek lat 80. XVII wieku, a komentarz na ten sam czas lub niewiele później. Przekład angielski z tych samych kart umieściła pod koniec lat 80. lub na początku lat 90. i uznała, że powstał z wersji francuskiej (Keynes MS 28, King’s College w Cambridge; katalog Newton Project, ALCH00017).

Potoczna angielszczyzna rozstrzygnęła sprawę do 1724 roku. Universal Etymological English Dictionary Nathana Baileya definiuje „HERMETICK-ART” jednym słowem: „Chymistry”, czyli chemia. Następne hasło objaśnia „Hermetical-Philosophy” jako próbę wytłumaczenia wszystkich zjawisk i działań przyrody „trzema zasadami chemicznymi: solą, siarką i rtęcią”, a nieco dalej słownik wyjaśnia „Hermetical Seal”, pieczęć hermetyczną chemików: szyjkę szklanego naczynia rozgrzewa się, aż będzie bliska stopienia, i skręca rozgrzanymi szczypcami, tak by „najsubtelniejsze duchy nie mogły uciec”. Nic w tych definicjach nie pochodzi z Corpus Hermeticum. „Filozofia hermetyczna” oznaczała teraz teorię zasad chemicznych, a „hermetyczne zamknięcie” do dziś zachowuje ten laboratoryjny sens, także w polszczyźnie.

Zwrot do wewnątrz (1850)

W 1850 roku w Londynie ukazała się anonimowa książka A Suggestive Inquiry into the Hermetic Mystery, która znów połączyła oba rodzaje pism Hermesa. Na karcie tytułowej stoi zdanie z łacińskiego Asclepiusa, a więc z Hermesa filozofów, a wywód książki głosi, że prawdziwym laboratorium był sam alchemik: „Czyż więc nie uznamy w końcu, że człowiek jest prawdziwym laboratorium sztuki hermetycznej, jego życie przedmiotem, wielkim alembikiem, tym, co destyluje, i tym, co destylowane, a poznanie samego siebie korzeniem całej tradycji alchemicznej?” (s. 153, przekład nasz). Autorką była Mary Anne Atwood (1817-1910).

Wiele z tego, co dziś sprzedaje się jako „alchemię hermetyczną” (praca wewnętrzna, laboratorium własnego ja), idzie za tym odczytaniem, a nie za Zosimosem czy Tablicą. To odczytanie ma swoją datę, a historycy spierają się, jak daleko w przeszłość sięga. Lawrence Principe i William Newman (2001) wywiedli „duchową” interpretację alchemii z dziewiętnastowiecznego okultyzmu i nie znaleźli śladu, by większość alchemików pracowała nad czymkolwiek innym niż substancje materialne i cele materialne (w streszczeniu Zubera, 2017, s. 23). Mike Zuber (2017) prześledził potem węższą „alchemię duchową”, czyli dążenie do przemiany wewnętrznej, a zarazem fizycznie realnej, od czasów Jakoba Böhmego, około 1600 roku, do książki Atwood. W obu ujęciach wewnętrzne laboratorium jest nowożytnym odczytaniem etykiety, a nie odczytaniem Zosimosa czy Tablicy; strona o Wielkim Dziele opisuje stronę laboratoryjną.

Co ta nazwa znaczy, a czego nie

Znaczy patronat. Od Zosimosa po Baileya alchemicy, tłumacze i drukarze ogłaszali Hermesa autorytetem, założycielem lub patronem swojej sztuki, a to roszczenie okazało się na tyle mocne, że trafiło do słownika jako definicja.

Nie znaczy, że Corpus Hermeticum uczy alchemii. Podział Scotta z 1924 roku nadal opisuje ich treść, cokolwiek sądzić o jego wyroku na autorów, a najwcześniejsze poświadczone przejście w tym łańcuchu, lektura traktatów później oznaczonych jako I i IV przez Zosimosa, prowadzi od laboratorium do filozofii.

Nie znaczy też, że mamy do czynienia z jednym, ciągłym tekstem. Tablica jest poświadczona najpierw po arabsku, pod koniec VIII lub na początku IX wieku; opowieść o jej znalezieniu przeniosła się spod posągu do grobu, jej podpis „trzykroć wielki” objaśniano co najmniej na trzy sposoby, a jej łaciński nagłówek z 1541 roku sięga po grekę.

W praktyce tabela daje dwa pytania do każdej książki, kursu czy filmu, który sprzedaje „alchemię hermetyczną”: który Hermes i które stulecie? Filozof z Corpus Hermeticum, autor Tablicy, potrójny król z przedmowy do Morienusa i wewnętrzne laboratorium z 1850 roku to cztery różne roszczenia. Roszczenie, które nie potrafi wskazać swojego wiersza w tabeli, dotyczy etykiety, a nie tekstów, i pytanie o datę najszybciej pokazuje, z którym przypadkiem mamy do czynienia.

Najważniejsze fakty

Co oznacza ta nazwa	Alchemię pod patronatem Hermesa Trismegistosa, uznawanego za jej założyciela
Corpus Hermeticum	W treści bez alchemii: Scott (1924, t. I, s. 1) oddziela filozoficzne pisma Hermesa od alchemicznych; Fowden (1986) widzi w obu jedną „drogę Hermesa”
Zosimos z Panopolis	Ok. 300 n.e.: cytuje Hermesa, a w Rachunku ostatecznym wskazuje na traktaty później oznaczone jako Corpus Hermeticum I i IV
Tablica Szmaragdowa	Po arabsku, na końcu Księgi Balinasa, koniec VIII lub początek IX wieku
Łaciński Morienus	Robert z Chester; kolofon: 11 lutego 1182 roku ery hiszpańskiej, czyli 1144
Tablica w druku	De alchemia, Norymberga 1541, s. 363-373, z komentarzem Hortulanusa
„Hermetick-Art” po angielsku	„Chymistry”, czyli chemia (Bailey, wyd. 2, Londyn 1724)
Zwrot do wewnątrz	Atwood, Londyn 1850: człowiek jako „prawdziwe laboratorium sztuki hermetycznej”
Po polsku	Michał Sędziwój, Traktat o kamieniu filozoficznym, przeł. Roman Bugaj (PWN, 1971); Roman Bugaj, Michał Sędziwój (1566-1636): życie i pisma (1968)

Uczciwe pytania

Czym jest alchemia hermetyczna?

To alchemia pisana lub uprawiana pod imieniem Hermesa Trismegistosa, którego alchemicy uznali za założyciela swojej sztuki. Związek poświadcza około 300 roku Zosimos z Panopolis, utrwaliły go arabska Tablica Szmaragdowa (koniec VIII lub początek IX wieku) i jej łacińskie wersje, a w 1724 roku słownik Baileya definiował „Hermetick-Art” jako „Chymistry”, czyli chemię.

Czy Corpus Hermeticum uczy alchemii?

Nie: jego traktaty mówią o Bogu, kosmosie, umyśle i duszy, a żaden nie podaje procedury laboratoryjnej. Walter Scott (1924, t. I, s. 1) pisał, że autorzy filozoficzni i alchemiczni „zgadzali się w tym, że przypisywali swoje pisma Hermesowi, ale w niczym poza tym” (przekład nasz); Garth Fowden (1986) podważył ten wyrok co do autorów, nie co do treści. Najwcześniejszy poświadczony kontakt to Zosimos, który około 300 roku w Rachunku ostatecznym wskazał traktaty później oznaczone jako I i IV jako drogę dla duszy.

Dlaczego alchemię nazywa się sztuką hermetyczną?

Bo alchemicy uczynili Hermesa wynalazcą swojej sztuki. Przedmowa do łacińskiego Morienusa (przekład z 1144 roku) nazywa Hermesa pierwszym wynalazcą wszystkich sztuk, a dodana później mowa czyni go pierwszym, który odkrył dzieło alchemiczne; Tablica Szmaragdowa krążyła jako jego tekst, a w 1625 roku frankfurcka antologia traktatów alchemicznych przyjęła tytuł Musaeum Hermeticum. Nazwa świadczy o roszczeniu do rodowodu, a nie o źródle.

Czy Hermes Trismegistos napisał Tablicę Szmaragdową?

Nic na to nie wskazuje. Jej najstarsza znana postać jest arabska, na końcu Księgi Balinasa (koniec VIII lub początek IX wieku), a Abu Hatim ar-Razi (zm. 933 lub 934) podaje we fragmencie ogłoszonym przez Krausa (1942, s. 274-275), że już Abu Bakr ar-Razi umieszczał autora księgi w czasach kalifa al-Ma’muna (813-833). Zmieniała się też opowieść o znalezisku: w wersji arabskiej tablicę i księgę otrzymuje się od samego Hermesa w krypcie pod jego posągiem, a w norymberskim druku z 1541 roku tablicę znaleziono w grocie z jego pogrzebanym ciałem.

Co „hermetyczne zamknięcie” ma wspólnego z alchemią?

Wywodzi się z „Hermetical Seal”, pieczęci hermetycznej chemików. Słownik Baileya z 1724 roku opisuje ją jako zamykanie szklanego naczynia: szyjkę rozgrzewa się, aż będzie bliska stopienia, i skręca rozgrzanymi szczypcami, tak by „najsubtelniejsze duchy nie mogły uciec” (przekład nasz). To pieczęć „Hermetick-Art”, a tę sztukę ten sam słownik definiuje jako „Chymistry”, czyli chemię; w Corpus Hermeticum nie ma o tej pieczęci ani słowa.

Źródła i dalsza lektura

• Walter Scott (wyd. i tłum.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), wstęp, s. 1, 29; skan w Internet Archive (dostęp 31 października 2026).
• M. Berthelot i Ch.-Ém. Ruelle, Collection des anciens alchimistes grecs, 2e livraison: Les œuvres de Zosime, texte grec et traduction française (Paryż: Georges Steinheil, 1888): tekst grecki s. 245 (Final Count, czyli Rachunek ostateczny, §8); przekład francuski s. 221-223 (O przyrządach i piecach, rozdział o literze omega, §§1-5) i s. 236 (Rachunek ostateczny, §8); skan w Internet Archive (egzemplarz Uniwersytetu w Toronto, dostęp 31 października 2026).
• Paul Kraus, Jâbir ibn Hayyân: Contribution à l’histoire des idées scientifiques dans l’Islam, t. II: Jâbir et la science grecque (Kair, 1942; Mémoires de l’Institut d’Égypte 45), s. 274-275, 302-303; skan w Internet Archive.
• Mohammad Karimi Zanjani Asl, „Sirr al-khaliqa and its influence in the Arabic and Persianate world: ‘Awn b. al-Mundhir’s commentary and its unknown Persian translation”, Al-Qantara 37.2 (2016), s. 435-473, tu s. 443-444, z przekładem fragmentu wydania: Ursula Weisser (wyd.), Sirr al-khaliqa wa-san‘at al-tabi‘a (Aleppo, 1979), s. 7; doi:10.3989/alqantara.2016.015 (otwarty dostęp).
• De transfiguratione metallorum, et occulta, summaque antiquorum philosophorum medicina, libellus; Morieno Romano ... auctore (Hanau: Wilhelm Antonius, 1593), sig. A2 (nota drukarza), s. 6-9 (przedmowa pod imieniem Roberta z Chester, mowa Morienusa), s. 58 (kolofon); skan w Wellcome Collection (Public Domain Mark, dostęp 31 października 2026).
• Ahmad Y. al-Hassan, „The Arabic Original of Liber de compositione alchemiae: The Epistle of Maryânus, the Hermit and Philosopher, to Prince Khâlid ibn Yazîd”, Arabic Sciences and Philosophy 14.2 (2004), s. 213-231, tu s. 213; doi:10.1017/S0957423904000086, Cambridge Core; tekst autora w sieci: History of Science and Technology in Islam (bez paginacji).
• Louis Charles Karpinski, Robert of Chester’s Latin Translation of the Algebra of al-Khowarizmi (Nowy Jork: Macmillan, 1915), wstęp, s. 30 i przyp. 1 (kolofon Morienusa); skan w Internet Archive (egzemplarz University of Connecticut).
• Marion Dapsens i Sébastien Moureau, „The Four Signs of the Art: Edition and Translation of an Alchemical Epistle Attributed to Ḫālid b. Yazīd and its Latin Translation”, Arabica 68 (2021), s. 557-627, tu s. 558-559; kopia w repozytorium UCLouvain.
• Robert Steele (wyd.), Secretum secretorum cum glossis et notulis, Opera hactenus inedita Rogeri Baconi V (Oksford: Clarendon Press, 1920), s. 99, 115-117; transkrypcja w Arabic and Latin Corpus, red. Dag Nikolaus Hasse i in. (Würzburg). O Filipie z Trypolisu i dwóch przekładach łacińskich: U.S. National Library of Medicine, Islamic Medical Manuscripts, hasło o Sirr al-asrar (dostęp 31 października 2026).
• In hoc volumine De alchemia continentur haec (Norymberga: Johannes Petreius, 1541), karta tytułowa i s. 363-373 (Tablica i komentarz Hortulanusa); Bayerische Staatsbibliothek, Res/4 Alch. 28 (VD16 J 15), skan w MDZ (dostęp 31 października 2026).
• Musaeum Hermeticum omnes sopho-spagyricae artis discipulos fidelissime erudiens (Frankfurt: Lucas Jennis, 1625); SLUB Dresden, Chem.359,misc.1, SLUB Digitale Sammlungen (Public Domain Mark).
• The Newton Project, opis w katalogu ALCH00017: Isaac Newton, przekład i transkrypcja Tabula Smaragdina z notami, Keynes MS 28, King’s College w Cambridge, z datowaniem B. J. T. Dobbs (The Janus Faces of Genius, s. 271-277); Newton Project (dostęp 31 października 2026).
• N. Bailey, An Universal Etymological English Dictionary, wyd. 2, ze znacznymi uzupełnieniami (Londyn: E. Bell, J. Darby i in., 1724), hasła „Hermetick”, „Hermetick-Art”, „Hermetical-Philosophy”, „Hermetical Seal”; skan w Internet Archive.
• [Mary Anne Atwood], A Suggestive Inquiry into the Hermetic Mystery (Londyn: Trelawney Saunders, 1850), karta tytułowa i s. 153; skan w Internet Archive (egzemplarz Wellcome Library).
• O współczesnym sporze: Garth Fowden, The Egyptian Hermes: A Historical Approach to the Late Pagan Mind (Cambridge: Cambridge University Press, 1986; wydanie broszurowe Princeton University Press, 1993), cytat z opisu wydawcy, Princeton University Press (dostęp 1 listopada 2026); Mike A. Zuber, Spiritual Alchemy from the Age of Jacob Boehme to Mary Anne Atwood, 1600-1900, rozprawa doktorska (Uniwersytet Amsterdamski, 2017), streszczenie i s. 23, repozytorium UvA-DARE (otwarty dostęp), streszczający: Lawrence M. Principe i William R. Newman, „Some Problems with the Historiography of Alchemy”, w: William R. Newman i Anthony Grafton (red.), Secrets of Nature: Astrology and Alchemy in Early Modern Europe (Cambridge, MA: MIT Press, 2001), s. 385-431.
• Po polsku, według katalogu Biblioteki Narodowej (data.bn.org.pl, dostęp 1 listopada 2026): Roman Bugaj, Michał Sędziwój (1566-1636): życie i pisma (Wrocław, Warszawa, Kraków: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, 1968); Michał Sędziwój, Traktat o kamieniu filozoficznym, z łaciny przełożył, wstępem i komentarzem opatrzył Roman Bugaj, Biblioteka Problemów 164 (Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1971), oryginał: De lapide philosophorum tractatus duodecim (1604); Roman Bugaj, Hermetyzm (Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1991). Angielski przekład wydania Musaeum Hermeticum z 1678 roku pod redakcją A. E. Waite’a: The Hermetic Museum, Restored and Enlarged (Londyn, 1893), t. I, przedmowa do wydania angielskiego (o Sędziwoju i Setonie); skan w Internet Archive (egzemplarz University of Glasgow Library).