Teksty · Corpus Hermeticum · Konkordancja

Konkordancja Corpus Hermeticum
(Boski Pymander, Mead, Scott, Copenhaver)

Boski Pymander Johna Everarda (The Divine Pymander, 1650) to pierwsze czternaście traktatów Corpus Hermeticum po angielsku, w porządku Patriziego, a nie zwykłym, i trzy wyimki ze Stobajosa, więc jego „Księga czwarta” to tekst, który G.R.S. Mead tytułuje „X. (XI.)”, a współczesny przypis nazywa „CH X”. Żeby to zobaczyć, potrzeba konkordancji, bo przez cztery stulecia wydawcy numerowali siedemnaście greckich traktatów na różne sposoby. Drukowano je bez numerów (łaciński przekład Marsilia Ficina, 1471; grecki tekst Turnèbe’a, 1554), z rozdziałem XV, który do zbioru nie należy (Flussas, 1574), w nowym porządku (Patrizi, 1591; za nim idzie Everard), z dwoma numerami przy każdym (Mead, 1906) i z dwoma traktatami przeciętymi na pół (Scott, 1924). Księga 4 Everarda to Klucz, a „Book 4” w The Way of Hermes (Salaman i współpracownicy, 1999) to Krater. Tabele niżej zestawiają numeracje traktat po traktacie, a dla Poimandresa paragraf po paragrafie. Każdy numer strony sprawdziliśmy w skanie, a u Copenhavera w spisie treści wydawcy. Cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie; tytuły i nagłówki, po których szuka się miejsca w skanie, zostawiamy także w oryginale.

Nazwa w tytule Everarda jest starsza od Everarda. Ficino wziął nagłówek pierwszego traktatu na tytuł całej księgi; Turnèbe i Flussas go zachowali, Patrizi zostawił tę nazwę tylko pierwszemu traktatowi, a Parthey (1854) wrócił do dawnego zwyczaju (Walter Scott, Hermetica I, 1924, s. 17). „Pymander” może więc znaczyć traktat I albo wszystkie siedemnaście, a numer, który po nim pada, zależy od wydania.

Siedemnaście traktatów we wszystkich numeracjach

Pierwsza kolumna podaje numer używany dziś. Scott opisał kompromis, z którego się wziął: Flussas i Parthey dla I-XIV, Flussas i Reitzenstein (1904) dla XVI, sam Reitzenstein dla XVII i XVIII (1924, I, s. 19). Trzymają się go Nock i Festugière (1945) oraz przekłady z ich tekstu, jak Copenhaver (1992), a po polsku Aneta Tylak (2021). The Way of Hermes zapisuje te numery cyframi arabskimi, jako „Book 1”, „Book 4” (sprawdzone we fragmencie udostępnionym przez wydawcę dla ksiąg 1, 4, 5 i 6). Ficino i Turnèbe drukują I-XIV w tym porządku, ale bez numerów (Scott, s. 18-19). Numery ksiąg Everarda odtwarzają porządek Patriziego (Scott, s. 43 przyp. 3), a pierwszą stronę każdej księgi podajemy za spisem treści Everarda. Pierwszy numer Meada to numer zwykły, drugi, w nawiasie, to liczenie Reitzensteina, objaśnione niżej; każdy wpis Meada prowadzi do tej strony jego tomu II w skanie. U Scotta podajemy stronę, na której zaczyna się tekst grecki; angielski stoi naprzeciw. Wydanie Nocka i Festugière’a podajemy tylko z tomem, bo jego stron nie sprawdziliśmy w egzemplarzu.

Siedemnaście ksiąg Everarda i trzy, których nie ma w Corpus

Angielski przekład Everarda, wydany w Londynie w 1650 roku jako The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus, in XVII. Books, zapewnia na stronie tytułowej, że tekst przełożono „niegdyś z arabskiego na grecki, a stamtąd na łacinę i niderlandzki”. Scott ustalił, czym jest naprawdę: przekładem CH I-XIV i trzech wyimków ze Stobajosa, zrobionym z tekstu Patriziego, z traktatami w porządku, jaki nadał im Patrizi (1924, I, s. 43 przyp. 3). Mead brał go za przekład z łacińskiej wersji Ficina (1906, I, s. 12 przyp. 1); to zdanie powtarzały wcześniej nasze strony traktatów, a poprawkę opisuje lista poprawek. Patrizi wydrukował XVI-XVIII na końcu zbioru (nagłówki Meada mówią „Pat. at end”); siedemnaście ksiąg Everarda kończy się przed nimi.

Spis treści Everarda, „The Titles of every Book of Hermes Trismegistus”, wymienia trzy księgi, których nie ma w Corpus. Wszystkie trzy przetrwały w Antologii Stobajosa (zob. Fragmenty Stobajosa), a Mead drukuje każdą z nich wśród swoich wyimków ze Stobajosa:

• Księga 1, „His first Book” (s. 1-12), która zaczyna się od słów „Synu mój, spisz tę pierwszą księgę przez wzgląd na ludzkość i z pobożności wobec Boga”: to wyimek I Meada, „Of Piety and [True] Philosophy”, czyli „O pobożności i [prawdziwej] filozofii” (1906, III, s. 3), a na naszej stronie o Stobajosie SH 2B, po którym idzie 48 krótkich zasad SH 11. Mead odnotowuje, że Patrizi „wybrał go na Księgę I swojego zbioru” (s. 12).
• Księga 14, „Of Operation and Sense”, o działaniu i odczuwaniu (od s. 179): wyimek VIII Meada, „Of Energy and Feeling” (s. 34), czyli SH 4.
• Księga 15, „Of Truth to his son Tat”, o prawdzie, do syna Tata (od s. 191): wyimek III Meada, „Of Truth” (s. 17), czyli SH 2A.

Aneta Tylak, opisując polski Boski Pymander (Sandomierz, 2012), który Agata Staszewska przełożyła z Everarda, pisze, że zamiast XVI-XVIII są w nim trzy inne traktaty, z których dwa to fragmenty Stobajosa (Tylak 2021, s. 29 przyp. 73). Same teksty dają liczbę trzy: nagłówek Meada nad każdym z nich wskazuje jego miejsce u Stobajosa („Text: Stobæus, Phys., xxxv. 1”, „Stob., Phys., xxxv. 6”, „Stob., Flor., xi. 23”). Kto czyta Staszewską, ma przed sobą porządek Everarda i potrzebuje kolumny Everarda z tabeli wyżej.

W Internet Archive są skany dwóch bibliotecznych egzemplarzy druku z 1650 roku. W egzemplarzu Wellcome Collection po stronie 2 następuje od razu strona 15, więc brakuje w nim większości Księgi 1 i początku Poimandresa; egzemplarz sfilmowany dla Early English Books te strony ma.

Poimandres: wersety Everarda wobec 32 paragrafów

Everard podzielił każdą księgę na własne, numerowane wersety. Poimandres, jego Księga 2 (s. 13-35), ma ich 98; współczesne wydania dzielą traktat na 32 paragrafy (lekturę z przewodnikiem znajdziesz na stronie Czytamy Poimandresa). Mead numeruje je 1-32; grecki tekst Nocka, wydrukowany z polskim przekładem Tylak (2021, od s. 190), dzieli traktat tak samo, podobnie jak polski przekład Wincentego Myszora z tekstu Nocka (1977, od s. 208), a początek wersji Copenhavera (§§1-4, widziany w podglądzie wydawcy) ma te same granice. Wersety Everarda odczytaliśmy strona po stronie w egzemplarzu sfilmowanym dla Early English Books. Gdy paragraf zaczyna się w środku wersetu, tabela to zaznacza: §21 otwierają słowa Poimandresa, że Hermes dobrze zrozumiał, a Everard robi z nich pytanie na końcu wersetu 46, „Czy dobrze to zrozumiałeś?” („Hast thou understood this aright?”). Druk z 1650 roku dwa razy myli też numerację: werset 39 ma numer „29”, a trzy ostatnie wersety mają numery 97, 95 i 98.

Dlaczego numery Meada wyprzedzają zwykłe o jeden

Mead opatruje traktaty II-XIV dwoma numerami, na przykład „Corpus Hermeticum X. (XI.)”, i tak samo cytuje je w przypisach („C. H., xiii. (xiv.)”). Pierwszy to numer zwykły. Drugi nie jest pomysłem Meada: te same numery w nawiasach, od II (III) do XIV (XV), tabela Scotta pokazuje w Poimandresie Reitzensteina z 1904 roku (Scott 1924, I, s. 19). Powód widać na stronie 58 tomu II: Mead stawia tam nagłówek „Corpus Hermeticum (II.) The General Sermon” (Mowa ogólna) i nie daje pod nim tekstu, bo zachował się tylko tytuł, a tekst „zniknął wraz z utratą składki lub składek, zanim egzemplarz wyjściowy trafił w ręce Psellosa”. Na stronie 69 Mead przypisuje ten pomysł Reitzensteinowi: przypuszczenie, że Mowa (II.) wypadła z egzemplarza wyjściowego, „wystarczy tylko przedstawić, jak to uczynił Reitzenstein, by przekonało”. Jeśli policzyć tę zaginioną mowę, każdy z traktatów II-XIV przesuwa się o jeden w górę; numery w nawiasach biegną wtedy bez luki aż do (XVI), (XVII) i (XVIII), czyli do trzech traktatów, którym Mead nie daje innego numeru.

„XI Meada” może więc oznaczać Klucz (jego numer w nawiasie) albo Umysł do Hermesa (numer zwykły). Nagłówki Meada wskazują też miejsce każdego tekstu greckiego w trzech starszych wydaniach. Nad Poimandresem stoi „R. 328-338; P. 1-18; Pat. 5b-8”: Poimandres Reitzensteina, wydanie Partheya z 1854 roku i karty weneckiego druku Patriziego z 1593 roku (P. i Pat. objaśnia t. II, s. 3 przyp. 1, a R. wykaz skrótów w t. I, s. vii).

Gdzie się podziała Księga XV

Pierwsze wydanie tekstu greckiego, Turnèbe’a (Paryż, 1554), umieściło po XIV trzy hermetyczne wyimki ze Stobajosa pod tym samym tytułem co I-XIV: wyimki II A i I Scotta, czyli SH 2A i SH 1 na naszej stronie o Stobajosie, oraz grecki tekst jednego ustępu łacińskiego Asclepiusa (Scott 1924, I, s. 34). XVI-XVIII szły dalej pod osobnym tytułem, Aesculapii definitiones, z XVI i XVII jako jednym tekstem i XVIII w dwóch częściach, tak jak w rękopisie, który Scott oznacza literą R (s. 18-19, 33). Flussas (Bordeaux, 1574), który pracował na tekście Turnèbe’a i nie korzystał z żadnego rękopisu, nazwał traktaty rozdziałami, a dołączone wyimki, razem z wyciągiem z Sudy, zamienił w „Caput XV”. Jego Caput XVI to nasz XVI; XVII i XVIII pominął (s. 34-35). Późniejsze wydania usunęły Caput XV, ale zachowały numery po nim, a Scott, uznając, że ten rozdział nigdy nie należał do Corpus, w ogóle nie wydrukował Libellus XV (s. 19-20).

Jeden tekst stoi po obu stronach tej luki. Wyimek o prawdzie (SH 2A) wchodzi w skład Caput XV Flussasa, a zarazem jest piętnastą księgą Everarda, który wziął go, razem z tytułem, od Patriziego (Mead 1906, III, s. 17).

Dziewiętnaście dokumentów Scotta

Scott zachował zwykłe numery, ale XI i XII podzielił na dwa dokumenty każdy, przez co z siedemnastu zrobiło się dziewiętnaście; starą numerację, jak wyjaśnia, zostawił, żeby nie mylić odsyłaczy (1924, I, s. 19). Jego „XI. ii” zaczyna się na stronie 210 od §1b, przeniesionego tam z początku traktatu, i ciągnie się dalej od §6b; §1a zamyka teraz „XI. i”. Jego „XII. ii” zaczyna się na stronie 232 od §14b. W obrębie traktatów szedł przeważnie za podziałem Reitzensteina dla I, XIII i XVI-XVIII, a Partheya dla pozostałych, dodawał litery (3a, 3b) tam, gdzie chciał drobniejszego podziału, i tu i ówdzie przesuwał granicę (s. 20). Odsyłacz do Scotta wymaga więc jego litery, a przy XI i XII także numeru części.

Asclepius drukuje się z Corpus, choć do niego nie należy

Asclepius to osobny dialog, którego grecki oryginał zaginął; jak pisze Mead, „zachowała się dla nas tylko wersja łacińska” (1906, II, s. 307). Nie jest jednym z siedemnastu i nie ma numeru CH, ale wydania drukują go obok nich: Mead jako drugą część tomu II (od s. 307), Scott zaraz po XVIII (t. I, od s. 286), Nock i Festugière w tomie II, Copenhaver w tomie Hermetica na s. 67-92. Drugie wydanie Everarda (Londyn, 1657) dodało go jako „jego Księgę drugą, zwaną Asclepius, w piętnastu rozdziałach, z komentarzem” (strona tytułowa). Flussas pominął go celowo, bo podejrzewał, że łaciński tekst zepsuł Apulejusz (Scott 1924, I, s. 36).

Dwa inne tytuły prowadzą do tej samej pomyłki. CH XVI, Definicje Asklepiosa do króla Ammona, to grecki traktat Corpus. Definicje Hermesa Trismegistosa dla Asklepiosa to zupełnie inny zbiór sentencji, który dla The Way of Hermes przełożył Jean-Pierre Mahé.

Po polsku: który przekład, która numeracja

Polski czytelnik spotka w przekładach numerację zwykłą albo porządek ksiąg Everarda. Aneta Tylak (2021) przekłada wszystkie siedemnaście traktatów z tekstu Nocka i używa numerów zwykłych. Używa ich też Wincenty Myszor, który w latach 1977-1979 ogłosił w czasopiśmie Studia Theologica Varsaviensia przekład z komentarzem pięciu traktatów, również z tekstu Nocka: I (Poimandres), IV, VI i VII oraz XIII; Tylak stawia tę pracę najwyżej wśród polskich opracowań samego Corpus (2021, s. 28 i przyp. 70). Boski Pymander Staszewskiej idzie za porządkiem ksiąg Everarda, a do Poimandresa dołączono komentarz Meada (Tylak 2021, s. 29 przyp. 73 i 74). Katalog Biblioteki Narodowej podaje tytuł przełożonego dzieła, The Divine Pymander (1650), a za język oryginału uznaje arabski, tak jak strona tytułowa Everarda. W wydaniu Corpus hermeticum Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec, 2015) nie ma według Tylak nawet informacji, z jakiego tekstu tłumaczono (s. 29); jego numeracji nie widzieliśmy w egzemplarzu.

W szesnastowiecznym Krakowie słowo „Pymander” znaczyło jeszcze co innego. Hannibal Rosseli, franciszkanin z Kalabrii, profesor teologii i filozofii przy krakowskim klasztorze św. Bernardyna, wydawał w drukarni Łazarzowej komentarz Pymander Mercurii Trismegisti, którego księgi są tomami ułożonymi według tematów: księga IV, De Coelo, wyszła w 1584 roku, księga I, De SS. Trinitate, w 1585, a księga VI, De immortalitate animae, w 1590 roku już pod tytułem Asclepius (opisy w katalogu Biblioteki Narodowej; Tylak 2021, s. 28 przyp. 68). „Pymander, księga IV” u Rosselego nie jest więc ani traktatem IV, ani Księgą 4 Everarda.

Jak cytować, żeby czytelnik każdego wydania trafił w to samo miejsce

Cytuj tekst, nie książkę: zwykły numer traktatu cyframi rzymskimi i paragraf arabskimi, a potem przekład i stronę, z których korzystasz, na przykład „CH I.26 (Mead 1906, II, s. 16; Everard 1650, Księga 2, w. 68)”. Czytelnik z innym przekładem znajdzie wtedy to miejsce bez twojego egzemplarza, z tego samego powodu, dla którego Biblię cytuje się rozdziałem i wersetem, a nie stroną. Gdy trafisz na gołą liczbę, zapytaj, czyja jest. Numery ksiąg Everarda zgadzają się ze zwykłymi tylko dla III, V i VI. Numer Meada w nawiasie jest od II do XIV o jeden wyższy od zwykłego. „XI. ii” albo „XII. i” to numeracja Scotta. A „Księga XV” to nie zaginiony traktat, tylko dodatek z wyimków u Flussasa albo księga Everarda o prawdzie. O tym, co mówi każdy traktat, przeczytasz na stronie Corpus Hermeticum, traktat po traktacie.

Najważniejsze fakty

Co zestawia	CH I-XIV i XVI-XVIII u Ficina 1471, Turnèbe’a 1554, Flussasa 1574, Everarda 1650, Meada 1906, Scotta 1924, Nocka i Festugière’a 1945 oraz Copenhavera 1992; Poimandres paragraf po paragrafie u Meada i Everarda
Numeracja zwykła	Flussas i Parthey dla I-XIV, Flussas i Reitzenstein dla XVI, Reitzenstein dla XVII-XVIII (Scott 1924, I, s. 19); trzymają się jej Nock-Festugière, Copenhaver i Tylak
Boski Pymander	Everard 1650 (po polsku Staszewska 2012): 17 ksiąg, CH I-XIV w porządku Patriziego i trzy wyimki ze Stobajosa (Księgi 1, 14, 15); bez XVI-XVIII. Księga 2 to CH I, Księga 4 to CH X
Dwa numery Meada	Zwykły, a po nim liczenie Reitzensteina (1904), o jeden wyższe dla II-XIV, bo zaginiona Mowa ogólna to (II) (Mead 1906, t. II, s. 58 i 69; Scott 1924, I, s. 19)
Brak XV	Caput XV Flussasa (1574) zawierał trzy wyimki ze Stobajosa i wyciąg z Sudy; późniejsze wydania go usunęły, a numery zostawiły
Podział Scotta	XI i XII po dwie części (XI.i, XI.ii; XII.i, XII.ii): dziewiętnaście dokumentów (1924, I, s. 19)
Asclepius	Osobny dialog zachowany po łacinie, bez numeru CH; drukują go z Corpus Mead, Scott, Nock i Festugière, Copenhaver oraz wydanie Everarda z 1657 roku
Za darmo w sieci	Mead 1906, t. II; Scott 1924, t. I; Everard 1650 (egzemplarzowi Wellcome brakuje s. 3-14, egzemplarz Early English Books je ma); po polsku Tylak 2021 i Myszor 1977-1979

Uczciwe pytania

Czy Boski Pymander to to samo co Corpus Hermeticum?

Nie całkiem. Boski Pymander Everarda (1650) przekłada CH I-XIV w porządku Patriziego i dodaje trzy teksty spoza Corpus: Księgi 1, 14 i 15, wszystkie zachowane przez Stobajosa. Mead (1906) drukuje je jako swoje wyimki I, VIII i III, a Scott (1924) nazywa je trzema wyimkami ze Stobajosa, natomiast Aneta Tylak (2021) liczy wśród nich dwa fragmenty Stobajosa. Z CH XVI-XVIII Everard nie ma nic.

Który traktat Corpus Hermeticum to Księga 4 Boskiego Pymandra?

CH X, Klucz. Boski Pymander Everarda (1650) idzie za porządkiem Patriziego, więc numery jego ksiąg zgadzają się ze zwykłymi tylko dla III, V i VI: Księga 2 to CH I (Poimandres), Księga 7 to CH XIII (O odrodzeniu), Księga 12 to CH IV (Krater), a Księga 17 to CH XIV. Ten sam porządek ma polski przekład Agaty Staszewskiej (2012).

Dlaczego nie ma Corpus Hermeticum XV?

Bo ten numer należał do dodatku. Flussas (1574) wydrukował po traktacie XIV trzy wyimki ze Stobajosa i wyciąg z Sudy jako Caput XV; późniejsze wydania ten rozdział usunęły, ale zostawiły XVI jako następny numer, a Scott (1924), uznając, że nigdy nie należał do Corpus, w ogóle nie wydrukował Libellus XV.

Dlaczego Mead pisze „Corpus Hermeticum X. (XI.)”?

Pierwszy numer jest zwykły, a ten w nawiasie to liczenie, którego Reitzenstein użył w Poimandresie (1904), jak pokazuje tabela Scotta (1924, I, s. 19): liczy ono zaginioną Mowę ogólną jako (II), a Mead przypisuje ten pomysł Reitzensteinowi (1906, II, s. 69). Dlatego numery Meada w nawiasach dla II-XIV są o jeden wyższe, a XVI-XVIII mają tylko numery w nawiasach, od (XVI) do (XVIII).

Czy Asclepius należy do Corpus Hermeticum?

Nie. To osobny dialog, zachowany po łacinie i bez numeru CH, choć Mead, Scott, Nock i Festugière oraz Copenhaver drukują go razem z Corpus, a wydanie Everarda z 1657 roku dodało go jako Księgę drugą Hermesa. CH XVI, Definicje Asklepiosa do króla Ammona, to inny tekst.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (tłum.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus, in XVII. Books (Londyn: Robert White dla Thomasa Brewstera i Gregory’ego Moule’a, 1650): spis treści „The Titles of every Book of Hermes Trismegistus” (numery ksiąg i pierwsze strony), Księga 1 s. 1-12, Księga 2 s. 13-35 (wersety odczytane strona po stronie), początki Ksiąg 9, 13, 14, 15 i 16; egzemplarz sfilmowany dla Early English Books i egzemplarz Wellcome Collection (brak s. 3-14), oba w Internet Archive, dostęp 31 października 2026.
• John Everard (tłum.), Hermes Mercurius Trismegistus, his Divine Pymander, in Seventeen Books. Together with his Second Book, Called Asclepius; Containing fifteen Chapters, with a Commentary (Londyn: J.S. dla Thomasa Brewstera, 1657), strona tytułowa; egzemplarz Glasgow University Library, sfilmowany, w Internet Archive.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II: Sermons (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906): nagłówki z oboma numerami i pierwsza strona każdego traktatu (s. 3-288), skróty P. i Pat. (s. 3 przyp. 1), „Corpus Hermeticum (II.) The General Sermon” (s. 58), przypuszczenie o zaginionej Mowie (II.) przypisane Reitzensteinowi (s. 69), paragrafy Poimandresa (s. 3-20), Asclepius (s. 307-390); skan w Internet Archive. Źródło cytatów z Meada, które podajemy w naszym przekładzie.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. III: Excerpts and Fragments (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906): wyimek I s. 3 i komentarz s. 12 (Księga I Patriziego), wyimek III s. 17, wyimek VIII s. 34; skan w Internet Archive.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. I: Prolegomena (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), s. vii (R. = Poimandres Reitzensteina), s. 12 i przyp. 1 (wydania Everarda; pogląd, że Everard przełożył łacinę Ficina); skan w Internet Archive.
• Walter Scott, Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924): s. 17 (nazwa Poemander), s. 18-20 (tabele numeracji; brak Libellus XV), s. 33-37 (Turnèbe 1554, Flussas 1574, Patrizi 1591 i 1593), s. 43 przyp. 3 (Everard idzie za tekstem i porządkiem Patriziego), s. 114-286 (libelli; XI.ii s. 210, XII.ii s. 232; Asclepius od s. 286); skan w Internet Archive.
• Richard Reitzenstein, Poimandres: Studien zur griechisch-ägyptischen und frühchristlichen Literatur (Lipsk: Teubner, 1904): tekst grecki CH I, XIII i XVI-XVIII, s. 328-360, cytowany w nagłówkach Meada; skan w Internet Archive.
• A. D. Nock (wyd.) i A.-J. Festugière (tłum.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII; t. II: Traités XIII-XVIII. Asclepius (Paryż: Les Belles Lettres, 1945); katalog BnF.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius (Cambridge: Cambridge University Press, 1992): strony rozdziałów ze spisu treści wydawcy (CH I s. 1-7 do CH XVIII s. 63-66, Asclepius s. 67-92), CH I §§1-4 w podglądzie; Cambridge Core.
• Clement Salaman, Dorine van Oyen, William D. Wharton i Jean-Pierre Mahé (tłum.), The Way of Hermes (Londyn: Duckworth, 1999; Rochester, Vermont: Inner Traditions, 2000): nagłówki „Book 1”, „Book 4”, „Book 5” i „Book 6” we fragmencie udostępnionym przez wydawcę.
• Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach Corpus Hermeticum na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021): s. 28 przyp. 68 (Rosseli) i przyp. 70 (przekłady Myszora), s. 29 przyp. 73 i 74 (Boski Pymander Staszewskiej) oraz uwaga o przekładzie Pietruszczaka, tekst grecki według Nocka z polskim przekładem, CH I od s. 190; otwarty dostęp w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.
• Wincenty Myszor, „Poimandres: wstęp, przekład, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 15/1 (1977), s. 205-216 (przekład z tekstu Nocka, §§1-32, od s. 208); „Corpus Hermeticum IV: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, 16/1 (1978), s. 189-196; „Corpus Hermeticum VI i VII: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, 16/2 (1978), s. 241-247; „Corpus Hermeticum XIII: wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, 17/1 (1979), s. 245-256; pliki PDF w BazHum: 1977, 1978/1, 1978/2, 1979.
• Hermes Mercurius Trismegistus, Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska, Święte Księgi, Święte Teksty 23 (Sandomierz: Wydawnictwo Armoryka, 2012), 130, [2] s., ISBN 9788362661756; opis w katalogu Biblioteki Narodowej (uwagi „Tyt. przekł.: The Divine Pymander, 1650” i „Oryg. arab.”), dostęp 31 października 2026.
• Hermes Trismegistos, Corpus hermeticum, tł. Henryk Pietruszczak (Zgorzelec: Henryk Pietruszczak, 2015), 175 s.; opis w katalogu Biblioteki Narodowej, dostęp 31 października 2026.
• Hannibal Rosseli (Annibale Rosselli), Pymander Mercurii Trismegisti cum commento (Kraków: Officina Typographica Lazari): lib. IV De Coelo (1584), lib. I De SS. Trinitate (1585), lib. II De Spiritu S. et angelis (1585), lib. III De ente, materia, forma et rebus metaphysicis (1586), lib. V De elementis et descriptione totius orbis (1586); Asclepius Mercurii Trismegisti cum commento, lib. VI De immortalitate animae, qui est primus Asclepii (1590); opisy w katalogu Biblioteki Narodowej: lib. IV, lib. I, lib. VI, dostęp 31 października 2026.
• Marsilio Ficino (tłum.), Mercurii Trismegisti Liber de potestate et sapientia Dei (Treviso: Gerardus de Lisa, 1471): CH I-XIV po łacinie; egzemplarz Biblioteca Nazionale Centrale di Firenze w Internet Archive.