Teksty

Definicje Hermesa Trismegistosa dla Asklepiusza

Definicje Hermesa Trismegistosa dla Asklepiusza to niewielka księga sentencji, a Jean-Pierre Mahé, który wydał je w 1982 roku, dowodził, że są starsze od traktatów Corpus Hermeticum, które przyniosły sławę Hermesowi Trismegistosowi. To poważna i sporna teza, a mało kto może ją sprawdzić z prostego powodu: nie istnieje angielski przekład w domenie publicznej. Internet cytuje to, co może darmowo skopiować; Definicje nigdy nie weszły do tej ekonomii.

Co wiemy o Definicjach na pewno?

Wszystko, co o Definicjach pewne, pochodzi ze średniowiecznych odpisów i współczesnych wydań, i wszystko to da się datować: rękopisy ormiańskie od XIII wieku, greckie wyimki w rękopisie z przełomu XIII i XIV wieku oraz wydania Mahégo z 1982 i 2019 roku. Karta podaje każdy kluczowy fakt, dowód i jego status.

Sprawdzono 2 listopada 2026, każde źródło pod odnośnikiem w karcie albo na liście źródeł niżej.

Czy Definicje to najstarszy tekst hermetyczny?

Tylko w rekonstrukcji Jeana-Pierre’a Mahégo, i to jedynie wśród pism filozoficznych: żaden odpis Definicji starszy niż XIII wiek nie przetrwał, a ich wczesna data opiera się na paralelach z innymi tekstami. W 1976 roku Mahé dowodził, na podstawie liczby paraleli z innymi tekstami hermetycznymi, że przekład ormiański wiernie oddaje grecki utwór co najmniej tak stary jak pozostałe Hermetica, i zauważył, że kilka jego definicji jest wplecionych w traktaty Corpus Hermeticum. W wydaniu z 1982 roku i w haśle dla Encyclopedia of Religion (1987) poszedł dalej: sentencja 9.4 jest źródłem Corpus Hermeticum I.18, traktatu, który datował przed wypędzeniem Żydów z Egiptu po powstaniu z lat 115-117, bo pobrzmiewa w nim liturgia żydowska; Definicje pochodzą więc najpóźniej z I wieku n.e., a mogą być starsze.

Recenzując tom z 1982 roku, Daniel A. Bertrand (1985) uznał starożytność tekstu za daleką od pewności, mimo porównania Gillesa Quispela, na które powołuje się Mahé, i przypuszczał, że Mahé jako faktyczny odkrywca tekstu ormiańskiego przecenił jego znaczenie. Nawet wczesna data Mahégo nie czyniłaby zresztą Definicji najstarszym pismem pod imieniem Hermesa: w tym samym haśle przytacza on pogląd André-Jeana Festugière’a, że astrologia hermetyczna zaczyna się w III albo II wieku p.n.e. Źródła pozwalają na mniej: Definicje mogą przechowywać jedną z najwcześniejszych warstw filozoficznej nauki hermetycznej i tak traktuje je ta strona.

Co zawierają Definicje?

Definicje to dziesięć rozdziałów krótkich twierdzeń (zdania, nie dialogi), w których Hermes przekazuje Asklepiuszowi skondensowaną naukę o Bogu, kosmosie, umyśle i człowieku: te same zagadnienia, które późniejsze dialogi rozwijają obszernie. Nie należy ich mylić z traktatem Corpus Hermeticum XVI, czyli Definicjami Asklepiusza dla króla Ammona: tam Asklepiusz pisze do króla, tu Hermes naucza Asklepiusza. Mahé (1982) zbudował na nich teorię pisarstwa hermetycznego: podstawową jednostką jest sentencja, grecka gnômê, a sentencje zestawiane obok siebie, łączone w łańcuchy, komentowane, przemieniane w mity albo wplatane w modlitwy wyrosły w traktaty Corpus Hermeticum i Asclepiusa; samą formę wywodził z egipskich pouczeń, które „ojciec” przekazuje „synowi”. Jeśli ma rację, tradycja dosłownie zaczyna się jako lista definicji; to myśl, którą warto trzymać obok wielkich wizji nous w innych częściach korpusu. Tekst ormiański ma też jedenastą część, którą Mahé uznaje za interpolację zaczerpniętą z Nemezjusza (ok. 390 n.e.).

Dlaczego grecki tekst przetrwał tylko po ormiańsku?

Definicje przetrwały, bo ormiańscy tłumacze przełożyli je, tak jak wiele greckich dzieł filozoficznych, a ormiańscy skrybowie dalej przepisywali ten przekład; grecki oryginał zaginął, poza wyimkami. Przekład jest bardzo dosłowny, w manierze tak zwanej szkoły hellenizującej. Mahé datuje go na drugą połowę VI wieku (1987), a Sen Arewszatian umieszczał go między końcem lat 450. a latami 480. (1973, według Aelity Dolukhanyan z 2016 roku). Najstarszy z sześciu rękopisów, na których oparto pierwsze wydanie, przepisał przed 1282 rokiem skryba Mchitar Ajriwaneci w klasztorze Geghard, w zbiorze, który zawiera też Isagogę Porfiriusza, Sztukę gramatyki Dionizjusza Traka i Definicje filozofii Dawida Niezwyciężonego.

Tekst ukazał się drukiem po raz pierwszy w Erywaniu w 1956 roku, w wydaniu Hakoba Manandiana z przekładem rosyjskim S. Arewszatiana. W 1957 roku omówił je Heinrich Dörrie, w 1976 roku ukazały się dwa przekłady francuskie, Mahégo i M. G. de Duranda, a wydanie krytyczne Mahégo z 1982 roku, oparte na najbardziej zachowawczej gałęzi rękopisów, wyraźnie różni się od tekstu Manandiana.

Grecki tekst wrócił inną drogą. W Oksfordzie, w rękopisie Bodleian Library Clarke 11 z przełomu XIII i XIV wieku, Joseph Paramelle rozpoznał antologię hermetyczną z wyimkami Definicji; wydał je razem z Mahém w latach 1990-1991, a Mahé (2020) zauważa, że ten rękopis jest starszy od wszystkich pełnych odpisów Corpus Hermeticum. Tekst ormiański pomaga też czytać grekę innych Hermetica: w 1981 roku Mahé dzięki jednej definicji odczytał zdanie z wyimku Stobajosa XIX 1 inaczej, niż zrekonstruował je Festugière. Ta sama zwięzła forma przetrwała po grecku także w innym wyimku zachowanym przez Stobajosa (SH 11): Hermes streszcza w nim Tatowi swoją naukę w czterdziestu ośmiu krótkich zasadach; Agata Sowińska („Vox Patrum”, 2022), idąc za Mahém, zestawia je z tymi definicjami (zob. Fragmenty Stobajosa).

Czy Definicje należą do Corpus Hermeticum albo do znaleziska z Nag Hammadi?

Nie: to osobne dzieło, które dzieli sentencje z Corpus Hermeticum, a w Nag Hammadi go nie znaleziono. Mahé opublikował Definicje w 1982 roku w québeckiej serii Bibliothèque copte de Nag Hammadi, w jednym tomie z koptyjskim fragmentem Mowy doskonałej z kodeksu VI (koptyjską wersją Asclepiusa 21-29), a w 2019 roku znów zestawił je z hermetycznymi tekstami kodeksu VI. Bertrand (1985) podkreślał, że Definicje są obce bibliotece z Nag Hammadi; łączy je z nią argument Mahégo o hermetycznych sentencjach, nie znalezisko.

Jak dziś przeczytać Definicje?

Po angielsku istnieje jeden opublikowany przekład, samego Mahégo, w książce Clementa Salamana, Dorine van Oyen, Williama D. Whartona i Jeana-Pierre’a Mahégo The Way of Hermes (1999), łączącej czytelny Corpus Hermeticum z przekładem Definicji autorstwa Mahégo. Traktaty mają w niej zwykłe numery, zapisane jako „Book 1”, „Book 4” i tak dalej, więc jej Księga 4 to CH IV, a nie Księga 4 Boskiego Pymandra Everarda (CH X); konkordancja numeracji Corpus Hermeticum pozwala odróżnić te systemy. Książka jest chroniona prawem autorskim: nie ma legalnej darmowej kopii, a pirackich nie linkujemy. Ten jeden fakt tłumaczy niszowość tekstu lepiej niż jakikolwiek spisek: jeden z najwcześniejszych głosów tradycji stoi po prostu za księgarską ladą. Po francusku Definicje są w tomie Budé Mahégo z 2019 roku, z tekstem ormiańskim, paralelami greckimi i przypisami, a po polsku pojedyncze definicje, przełożone z francuskiej wersji Mahégo, przytacza Agata Sowińska („Vox Patrum”, 2022). Tak czy inaczej, Definicje to najostrzejszy sprawdzian tego, czy czytelnik chce hermetycznej historii, czy hermetycznego brandingu.

Najważniejsze fakty

Oryginał grecki	Zaginiony poza wyimkami; najpóźniej I wiek n.e. według Mahégo (1982), datowanie sporne
Przekład ormiański	Dosłowny; VI wiek (Mahé) albo V (Arewszatian); sześć rękopisów w Erywaniu, XIII-XVI wiek
Wyimki greckie	Oksford, Bodleian Library, rękopis Clarke 11 (przełom XIII i XIV wieku), wydane w latach 1990-1991
Pierwodruk	Erywań 1956 (Manandian, z przekładem rosyjskim)
Wydania	Mahé, Hermès en Haute-Égypte II (1982); Budé, Hermès Trismégiste V (2019)
Przekład angielski	Mahé, w The Way of Hermes (1999)
Forma	Sentencje (definicje) w dziesięciu rozdziałach i dopisana później jedenasta część

Uczciwe pytania

Czy Definicje Hermesa to najstarszy tekst hermetyczny?

Nie jest to ustalony fakt. Jean-Pierre Mahé (1982, 1987) datował zbiór najpóźniej na I wiek n.e. i zaliczał takie zbiory sentencji do najstarszych filozoficznych pism hermetycznych, a Daniel A. Bertrand (1985) uznał jego starożytność za daleką od pewności. Według datowania André-Jeana Festugière’a pisma astrologiczne pod imieniem Hermesa powstawały wcześniej, od III albo II wieku p.n.e.

Czy Definicje naprawdę są starsze niż Corpus Hermeticum?

Być może. Mahé dowodził, że sentencja 9.4 jest źródłem Corpus Hermeticum I.18, traktatu datowanego przez niego przed wypędzeniem Żydów z Egiptu po powstaniu z lat 115-117, więc Definicje byłyby wcześniejsze. Argument opiera się na paralelach, nie na starych odpisach: najstarszy rękopis ormiański powstał przed 1282 rokiem, a greckie wyimki zachowały się w rękopisie z przełomu XIII i XIV wieku.

Dlaczego grecki tekst przetrwał po ormiańsku?

Ormiańscy tłumacze przełożyli wiele greckich dzieł filozoficznych, ten bardzo dosłownie; grecki oryginał potem w większości zaginął, więc ormiańskie odpisy, sześć z nich w Matenadaranie w Erywaniu, stały się szalupą ratunkową tekstu. Mahé datuje przekład na VI wiek, Sen Arewszatian na V.

Czy istnieje darmowy przekład angielski?

Nie. Jedyny opublikowany przekład angielski, autorstwa Mahégo, znajduje się w The Way of Hermes (1999), książce chronionej prawem autorskim, i nie ma jego legalnej darmowej kopii. Ten brak, a nie żadne tuszowanie, tłumaczy, czemu strony z cytatami i popularne książki ezoteryczne niemal nigdy nie wspominają o Definicjach. Po francusku można sięgnąć do wydania Mahégo w serii Budé (2019).

Czy Definicje należą do Corpus Hermeticum albo do kodeksów z Nag Hammadi?

Nie. Corpus Hermeticum XVI, czyli Definicje Asklepiusza dla króla Ammona, to inny tekst, a Definicji nie znaleziono w Nag Hammadi; Mahé wydał je w 1982 roku w jednym tomie z koptyjskim fragmentem Mowy doskonałej z kodeksu VI.

Źródła i dalsza lektura

• Jean-Pierre Mahé, Hermès en Haute-Égypte, t. 1-2 (Québec: Presses de l’Université Laval, 1978-1982); Definicje w t. 2, Le fragment du Discours parfait et les Définitions hermétiques arméniennes (NH VI, 8.8a) (1982), Bibliothèque copte de Nag Hammadi, Textes 7.
• Jean-Pierre Mahé (wyd. i przekł.), Hermès Trismégiste, t. 5, Paralipomènes: Codex VI de Nag Hammadi, Codex Clarkianus 11 Oxoniensis, Définitions hermétiques, Divers, Collection des Universités de France 546 (Paryż: Les Belles Lettres, 2019), strona wydawcy.
• Clement Salaman, Dorine van Oyen i William D. Wharton (Corpus Hermeticum) oraz Jean-Pierre Mahé (Definicje), The Way of Hermes (Londyn: Duckworth, 1999; Rochester, Vermont: Inner Traditions, 2000), opis katalogowy.
• Jean-Pierre Mahé, „Les Définitions d’Hermès Trismégiste à Asclépius (traduction de l’arménien)”, „Revue des sciences religieuses” 50 (1976), s. 193-214, Persée.
• M. G. de Durand, „Un traité hermétique conservé en arménien”, „Revue de l’histoire des religions” 190 (1976), s. 55-72, Persée.
• Jean-Pierre Mahé, „Stobaei Hermetica XIX, 1 et les définitions hermétiques arméniennes”, „Revue des Études Grecques” 94 (1981), s. 523-525, Persée.
• Daniel A. Bertrand, recenzja: Mahé, Hermès en Haute-Égypte II, „Revue d’histoire et de philosophie religieuses” 65 (1985), s. 327, Persée.
• Jean-Pierre Mahé, „Hermes Trismegistos”, przeł. Paul C. Duggan, w: Encyclopedia of Religion (1987; wyd. 2, 2005), Encyclopedia.com.
• Joseph Paramelle, Jean-Pierre Mahé, „Nouveaux parallèles grecs aux Définitions hermétiques arméniennes”, „Revue des Études Arméniennes” 22 (1990-1991), s. 115-134.
• Joseph Paramelle, Jean-Pierre Mahé, „Extraits hermétiques inédits dans un manuscrit d’Oxford”, „Revue des Études Grecques” 104 (1991), s. 109-139, Persée.
• IRHT, Pinakes: Oxford, Bodleian Library, Clarke 11 (diktyon 47766), opis rękopisu.
• M. David Litwa, Hermetica II (Cambridge University Press, 2018), Cambridge Core; wstęp ogólny we fragmencie udostępnionym przez wydawcę.
• Jean-Pierre Mahé, „Monumentum aere perennius: Hermès trismégiste, soixante-dix ans après l’édition Nock-Festugière”, „Comptes rendus de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres” 164 (2020), s. 153-168, Persée.
• Aelita Dolukhanyan, „The main theses of the Armenian translation of the Definitions by Hermes Trismegistus”, „Wisdom” 2 (7) (2016), s. 136-141, CyberLeninka.
• Agata Ewa Sowińska, „[Hermes Trismegistos] Stobaei Hermetica XI”, „Vox Patrum” 81 (2022), s. 233-280, DOI.
• Álvaro Basols Berges, recenzja: Jorge Cano Cuenca, Textos herméticos (Madryt: Alianza, 2024), „Cuadernos de Filología Clásica. Estudios griegos e indoeuropeos” 36 (2026), s. 367-372, DOI.