Teksty · Corpus Hermeticum II

Do Asklepiosa: o ruchu i miejscu
(Corpus Hermeticum II)

Na tej stronie: czym jest · części traktatu · gdzie przekłady się różnią · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum II

To drugi z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum. Nie należy go mylić z Asclepiusem, długim łacińskim dialogiem, który nosi imię tego samego ucznia: CH II to kilka stron greckiego tekstu, a Asklepios jest w nim tylko słuchaczem.

Zagadką jest nagłówek traktatu w rękopisach. Brzmi on „Hermesa do Tata mowa ogólna” (logos katholikos; Scott, t. I, s. 134), choć uczniem jest Asklepios, a Tat w ogóle się nie pojawia. Scott, idąc za Reitzensteinem, wyjaśnił to uszkodzeniem zaginionego rękopisu, od którego pochodzą zachowane: po stronie zakończonej tytułem traktatu do Tata wyrwano karty, a z nimi zniknął cały ten traktat i początek naszego, więc osierocony tytuł znalazł się nad naszym tekstem (t. II, s. 75). Wyjaśnienie pochodzi od Reitzensteina (Poimandres, 1904, s. 193 według Scotta) i za nim przyjął je już Mead: zaginioną „Mowę ogólną” wydrukował jako pusty CH (II), ten dialog ponumerował II (III) i zatytułował po prostu „Do Asklepiosa” (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 58-59, 68-70).

Początku (§§1 do początku 4b w numeracji Scotta) nie ma w żadnym rękopisie Corpus; wszystkie zaczynają się w pół zdania. Przetrwał, bo Jan Stobajos przytoczył trzy ustępy dialogu w swojej Antologii z V wieku (1.18.2, 1.19.2 i 1.18.3): dwa pod nagłówkami, które wymieniają mowy Hermesa do Asklepiosa, trzeci pod nagłówkiem „w tej samej”. Przywrócił go renesansowy wydawca Francesco Patrizi, pierwszy, który zauważył, skąd Stobajos wziął te ustępy (Scott, t. I, s. 134; t. II, s. 75 przyp. 1). Pozostałe hermetyczne wyimki Stobajosa omawia strona Fragmenty Stobajosa.

Scott uznał naukę traktatu za „głównie platońską”, z jedną tezą Arystotelesa (dusza jako nieruchomy poruszyciel) i z argumentem wymierzonym w stoicką tezę o próżni poza kosmosem. Nie widział w nim „nic swoiście egipskiego” ani „śladu wpływu chrześcijańskiego” i przypuszczał, że traktat powstał między 100 a 250 rokiem n.e. (t. II, s. 76-77; cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie). Przewodnik po wszystkich siedemnastu traktatach opisuje go jako techniczny i grecko-filozoficzny.

Sześć części prostymi słowami

Numery paragrafów podajemy za Meadem (siedemnaście paragrafów); tak samo numeruje Copenhaver w początku tekstu udostępnionym przez Cambridge Core, a Scott dzieli niektóre paragrafy na a i b. To parafrazy; cytaty są w następnej części.

§§1-5 · Miejsce ruchu. Wszystko, co się porusza, porusza się w czymś i jest przez coś poruszane. Kosmos jest największym ciałem i porusza się, więc to, w czym się porusza, musi być od niego większe i mieć naturę przeciwną, czyli bezcielesną. To, co bezcielesne, jest albo czymś boskim, albo samym Bogiem. Hermes dowodzi potem, że tym miejscem nie jest sam Bóg; tekst §§4b-6a Scott nazywa „mocno zepsutym” (t. I, s. 135 przyp. 1).

§§6-9 · Co porusza rzeczy. Rzeczy poruszają się w tym, co stoi w miejscu, i to, co porusza, też stoi. Asklepios pyta, jak sfera gwiazd stałych może nieść planety. Hermes odpowiada, że ich ruchy biegną przeciw sobie, i wskazuje na Niedźwiedzice, które krążą wokół jednego punktu, oraz na pływaka, który utrzymuje się w miejscu wbrew prądowi. Ciała nigdy nie porusza ciało, tylko dusza albo coś innego bezcielesnego. Gdy człowiek podnosi kamień, jego dusza porusza oba ciała, więc to ona dźwiga ciężar: niesie naraz dwa ciała.

§§10-11 · Próżni nie ma. Asklepios podsuwa, że rzeczy poruszają się w pustej przestrzeni. Nic, co istnieje, nie jest puste, odpowiada Hermes; puste jest tylko to, czego nie ma. „Pusty” dzban jest pełen powietrza, więc trzeba go nazywać wydrążonym, a nie pustym.

§12 · Tym miejscem jest umysł. Bezcielesne miejsce, w którym porusza się wszechświat, to umysł: cały, zamknięty w sobie, wolny od ciała, obejmujący i zachowujący wszystko. U Meada Dobro, Prawda i Światło są promieniami tego umysłu; Scott przestawia zdanie tak, że umysł i Prawda są promieniami „Światła archetypowego”, które uznaje za Dobro (Mead, s. 65-66; Scott, t. I, s. 141; t. II, s. 105).

§§13-16 · Bóg i Dobro. Bóg nie jest żadną z tych rzeczy. Nie jest umysłem, tylko przyczyną tego, że umysł istnieje, i tak samo przyczyną ducha i światła. Żaden inny bóg, żaden człowiek ani dajmon nie może być dobry. Bogów i niektórych ludzi nazywa się dobrymi z niewiedzy, a pozostali bogowie noszą to miano jako zaszczyt. Dobry z natury jest tylko Bóg. Należy go czcić „dwoma imionami”: Mead uzupełnia je jako „[Dobro i Ojciec]”, Scott czyta: Bóg i Dobro (Mead, s. 66; Scott, t. I, s. 143 przyp. 2). Nazywać dobrem cokolwiek innego albo nazywać Boga czymkolwiek innym niż dobro to bezbożność. Dobro daje wszystko i niczego nie bierze.

§17 · Ojciec i przestroga. Drugie imię Boga to Ojciec, bo ojciec tworzy. Dlatego płodzenie dzieci jest pobożnym obowiązkiem, a duszę człowieka, który umiera bezdzietny, dajmony karzą ciałem ani męskim, ani żeńskim. Nauka zamyka się jako „wprowadzenie do gnozy natury wszystkich rzeczy” (Mead, t. II, s. 68).

Gdzie przekłady się różnią

Cytaty sprawdziliśmy w skanach, a cytaty z Copenhavera w początku tekstu udostępnionym przez Cambridge Core. Podajemy je w naszym przekładzie, z oryginałem w nawiasie, bo różnice tkwią w angielskich słowach.

1. Miejsce czy przestrzeń (§3). Greckie słowo to topos.

• Everard 1650: „jakiegoż więc rodzaju musi być miejsce, w którym się porusza” (oryg. „what a kinde of place must it be, wherein it is moved”; w. 15)
• Mead 1906: „Jak wielka więc musi być przestrzeń, w której się porusza” (oryg. „Of what size, then, must be the space in which it’s moved”; s. 60)
• Copenhaver 1992: „Miejsce, w którym się porusza, jak wielkie musi więc być” (oryg. „The place in which it moves, then, how large must it be”; początek w Cambridge Core)

„Przestrzeń” (space) wybrał też Scott (t. I, s. 135), „miejsce” (place) Chambers (1882, s. 17), a po polsku Aneta Tylak: „Jak wielkie więc powinno być miejsce, w którym się porusza” (2021, s. 209). Wybór ma znaczenie, bo w §12 na pytanie, czym jest to bezcielesne miejsce, pada odpowiedź nous, umysł; przypisy Scotta nazywają je topos-nous (t. II, s. 103). Scott wywiódł to użycie z żydowskiego sposobu mówienia, w którym Boga albo jego Słowo można było nazwać „Miejscem”, jak u Filona, i uznał, że autor był „bezpośrednio albo pośrednio pod wpływem jakiegoś żydowskiego autorytetu” (t. II, s. 90-91).

2. Umysł i Rozum czy cały Umysł (§12). Rękopisy Corpus mają nous, logos, „umysł, rozum”; Stobajos ma nous holos, „cały umysł”, i za nim idzie Scott, który uważa logos za zepsute holos (t. I, s. 140, aparat krytyczny; t. II, s. 103).

• Everard 1650: „Umysł i Rozum” (oryg. „The Minde and Reason”; w. 58)
• Mead 1906: „To Umysł i Rozum (Logos), cały z całego” (oryg. „’Tis Mind and Reason (Logos), whole out of whole”; s. 65)
• Scott 1924: „To Umysł, cały i całkowicie obejmujący sam siebie” (oryg. „It is Mind, entire and wholly self-encompassing”; s. 141)

Tak samo ma grecki tekst Nocka, z którego przekłada Tylak: „Całym umysłem, obejmującym całkowicie samego siebie” (2021, s. 213).

3. Ukarana dusza (§17).

• Everard 1650: „ciało, które nie ma natury ani mężczyzny, ani kobiety, co jest rzeczą przeklętą pod Słońcem” (oryg. „a Body that neither hath the nature of a man, nor of a woman, which is an accursed thing under the Sun”; w. 78)
• Mead 1906: „ciało bez natury mężczyzny i bez natury kobiety, rzecz przeklęta pod słońcem” (oryg. „a body with neither man’s nor woman’s nature, a thing accurst beneath the sun”; s. 68)
• Scott 1924: bezdzietność „jest rzeczą przeklętą w oczach Słońca”, a dusza trafia do „ciała, które nie jest ani ciałem mężczyzny, ani ciałem kobiety” (oryg. „is a thing accursed in the sight of the Sun”, „a body that is neither that of a man nor that of a woman”; s. 145)

Scott przeniósł zdanie o Słońcu, bo uważał, że przeklęta jest bezdzietność, a nie nowe ciało. Samo ciało odczytał jako zwierzęce: dusza wciela się w zwierzę (t. II, s. 109-110). Cały §17a uznał też za „prawdopodobnie dodany przez kogoś innego” (t. I, s. 145 przyp. 2). Tylak zostawia to zdanie przy ciele: „co jest rzeczą przeklętą pod słońcem” (2021, s. 215).

Scott sądził, że autor polemizuje z ludźmi, którym wygodniej było pozostać bezdzietnymi (t. II, s. 109). Ten ustęp wyraża starożytny pogląd religijny; relacjonujemy go, nie popieramy.

Ustęp o gwiazdach w §§6b-8a Scott uznał za wstawkę „kogoś, kto źle zrozumiał sens”, a przykład pływaka nazwał „absurdalnie nietrafnym” (t. I, s. 137 przyp. 1; t. II, s. 98). Mead drukuje oba jako część dialogu.

Gdzie czytać Corpus Hermeticum II

Pierwsze pięć pozycji to bezpłatne skany w Internet Archive, sprawdzone 4 listopada 2026; pozostałe są chronione prawem autorskim, poza polskim przekładem Tylak w otwartym dostępie (licencja CC BY-NC-ND 4.0).

• Everard, 1650. The Divine Pymander, „The Ninth Book. A Universal Sermon to Asclepius” (Księga dziewiąta, mowa powszechna do Asklepiosa), wersety 1-80, s. 103-116, z początkiem ze Stobajosa. Skan otwarty na s. 103; transkrypcja w Alchemy Web Site.
• Chambers, 1882. Rozdział II, „To Asclepius. Catholic Discourse”, s. 16-23. Skan.
• Mead, 1906. Thrice-Greatest Hermes, t. II, „To Asclepius”, s. 59-68, komentarz s. 68-74. Skan otwarty na s. 59; transkrypcja w Gnosis Archive.
• Scott, 1924-1925. Hermetica, t. I, Libellus II, tekst grecki i angielski, s. 134-145 (skan otwarty na s. 134); przypisy w t. II, s. 75-110 (skan otwarty na s. 75). Tekst mocno poprawiony przez wydawcę.
• Parthey, 1854. Hermetis Trismegisti Poemander, cap. 2, tekst grecki z wersją łacińską, s. 19-30. Skan.
• Nock i Festugière, 1945. Corpus Hermeticum, t. I: tekst grecki w wydaniu Nocka z francuskim przekładem Festugière’a.
• Copenhaver, 1992. Hermetica, „Corpus Hermeticum II”, s. 8-12. Cambridge Core.
• Litwa, 2018. Hermetica II: wyimki Stobajosa spoza Corpus, nie sam CH II.
• Löhr, 1997. Verherrlichung Gottes durch Philosophie, niemieckie studium CH II na tle starożytnej filozofii i religii, 412 s. (WUNT 97).
• Po polsku. Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź, 2021): przekład z greckiego, z tekstem Nocka obok, s. 208-215; traktat stoi tam bez tytułu (u Nocka Intercidit titulus, „tytuł zaginął”). Książka jest w otwartym dostępie w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego. Boski Pymander (Sandomierz, 2012) Agata Staszewska przełożyła z Everarda, a nie z greki, więc CH II jest w nim zapewne, jak u Everarda, Księgą 9 (zob. konkordancję numeracji); egzemplarza nie widzieliśmy. Wydanie Corpus hermeticum Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec, 2015) według Tylak nie podaje, z jakiego tekstu tłumaczono, a sam przekład ma wiele błędów (2021, s. 29).

Transkrypcje to sam tekst; cytuj ze skanów.

Najważniejsze fakty

Miejsce w zbiorze	Drugi z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, między I (Poimandres) a III (Mowa święta)
Nie mylić z	Łacińskim Asclepiusem, innym i znacznie dłuższym dialogiem
Tytuł	W rękopisach: „Hermesa do Tata mowa ogólna”, według wyjaśnienia Scotta tytuł zaginionego traktatu (1925, t. II, s. 75); Mead 1906: Do Asklepiosa
Początek	Zaginiony w rękopisach Corpus; znany ze Stobajosa, Antologia 1.18.2
Data	Nieznana; Scott przypuszczał lata 100-250 n.e. (1925, t. II, s. 77)
Sprawdzono	4 listopada 2026, w skanach wymienionych w źródłach

Uczciwe pytania

Czy Corpus Hermeticum II to to samo co Asclepius?

Nie. Asclepius to długi dialog zachowany po łacinie, a CH II to krótki grecki dialog z Corpus Hermeticum, w którym uczniem jest Asklepios. Scott (1925) zaliczał oba do serii dialogów Hermesa z Asklepiosem.

Dlaczego Corpus Hermeticum II nazywa się „mową ogólną”?

Rękopisy opatrują go nagłówkiem „Hermesa do Tata mowa ogólna”, ale Tat się w nim nie pojawia. Reitzenstein (1904) wyjaśnił, że z rękopisu, od którego pochodzą pozostałe, wypadły karty: zniknął z nimi traktat do Tata, a jego tytuł został nad tym dialogiem. Za nim Mead (1906) zatytułował dialog „Do Asklepiosa”, a Scott (1925) przyjął to samo wyjaśnienie.

O czym jest Corpus Hermeticum II?

O ruchu i miejscu. Wszystko, co się porusza, potrzebuje czegoś większego i bezcielesnego, w czym się porusza; dla kosmosu jest tym umysł. Bóg stoi ponad umysłem jako jego przyczyna i tylko jemu należą się imiona Dobro i Ojciec.

Czy Corpus Hermeticum II mówi, że bezdzietni są karani?

Ostatni paragraf traktatu mówi, że duszę człowieka, który umiera bezdzietny, dajmony karzą ciałem ani męskim, ani żeńskim. Scott (1924-1925) uważał, że ten paragraf dopisał prawdopodobnie ktoś inny, a ciało odczytywał jako zwierzęce. To starożytne twierdzenie religijne; relacjonujemy je, nie popieramy.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum II za darmo?

U Meada w Thrice-Greatest Hermes, t. II (1906), s. 59-68; u Everarda w The Divine Pymander (1650), Księga 9, s. 103-116; u Chambersa (1882), s. 16-23; w Hermetica Scotta, t. I (1924), s. 134-145, po grecku i angielsku. Wszystkie są zeskanowane w Internet Archive. Hermetica Copenhavera (1992), s. 8-12, są chronione prawem autorskim. Po polsku: przekład Anety Tylak (2021), s. 208-215, w otwartym dostępie w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus (Londyn: Brewster i Moule, 1650), „The Ninth Book”, wersety 1-80, s. 103-116; skan w Internet Archive.
• Gustav Parthey (red.), Hermetis Trismegisti Poemander (Berlin: Nicolai, 1854), cap. 2, s. 19-30; skan.
• John David Chambers (przeł.), The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus (Edynburg: T. & T. Clark, 1882), rozdział II, s. 16-23 („place” s. 17); skan.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn: Theosophical Publishing Society, 1906), CH (II) „The General Sermon” s. 58; CH II (III) „To Asclepius” s. 59-68; komentarz s. 68-74; skan.
• Walter Scott (red. i przeł.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), Libellus II, s. 134-145: tytuł z rękopisów i odsyłacze do Stobajosa s. 134, aparat krytyczny s. 140, §12 s. 141, przypisy s. 135 przyp. 1, s. 137 przyp. 1, s. 143 przyp. 2, s. 145 przyp. 2; skan.
• Walter Scott, Hermetica, t. II: Notes (Oksford: Clarendon Press, 1925), Libellus II, s. 75-110: zaginione karty, tytuł i Patrizi s. 75; treść, źródła, datowanie s. 75-77; topos s. 89-91; gwiazdy i pływak s. 97-98; nous holos i topos-nous s. 103; Światło archetypowe s. 105; §17a s. 109-110; skan.
• A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945); katalog BnF. Z tego tekstu przełożyła traktat Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 208-215 (tekst grecki i przekład), s. 29 (o wydaniach Staszewskiej i Pietruszczaka); otwarty dostęp, dostęp 4 listopada 2026.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), „Corpus Hermeticum II”, s. 8-12; Cambridge Core, początek przeczytany 4 listopada 2026.
• M. David Litwa, Hermetica II: The Excerpts of Stobaeus, Papyrus Fragments, and Ancient Testimonies (Cambridge: Cambridge University Press, 2018), General Introduction (fragment udostępniony przez wydawcę); Cambridge Core.
• Gebhard Löhr, Verherrlichung Gottes durch Philosophie: Der hermetische Traktat II im Rahmen der antiken Philosophie- und Religionsgeschichte, WUNT 97 (Tybinga: Mohr Siebeck, 1997); strona wydawcy. Przy tej stronie z książki nie korzystaliśmy.