Teksty · Corpus Hermeticum XIV

Do Asklepiosa, o zdrowiu umysłu
(Corpus Hermeticum XIV)

Na tej stronie: czym jest · paragrafy · mapa paragrafów · przekłady obok siebie · zło i rdza · skąd te idee · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum XIV

To czternasty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum i, inaczej niż wszystkie poprzednie, list (Mead, Thrice-Greatest Hermes, II, 1906, s. 263-264). Hermes pisze do swojego ucznia Asklepiosa, którego nie było, gdy uczył syna, Tata. Tat był młody i dopiero zaczynał naukę, więc dostał wszystko szczegółowo; Asklepios, starszy i „obeznany z Naturą” (Mead, t. II, s. 258; cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie), dostaje najważniejsze punkty w skrócie. Dziesięć paragrafów listu dowodzi jednego: jest twórca i są rzeczy stworzone, a poza tym nie ma nic.

Nagłówek jest pozdrowieniem. Zamiast chairein, zwykłego w greckich listach „życzę radości”, Hermes życzy Asklepiosowi eu phronein, co Scott objaśnił jako „zdrowie umysłu, czyli mądrość” (Walter Scott, Hermetica, II, 1925, s. 420). Po angielsku ten zwrot nie ma ustalonego odpowiednika. Everard (1650) napisał „To Asclepius, to be truly wise”, czyli „być prawdziwie mądrym” (s. 207), Chambers (1882) „To be Rightly Wise”, „być słusznie mądrym” (s. 96), łacina Partheya (1854) recte sapere, Mead „good health of soul”, „dobrego zdrowia duszy”, z dopiskiem „Nie znam dokładnego znaczenia tego wyrażenia” (t. II, s. 257 i przyp. 1), a Scott „wishing him health of mind”, „życząc mu zdrowia umysłu” (Hermetica, I, 1924, s. 257). Po polsku Aneta Tylak, która przełożyła list z greki: „[z życzeniem], aby dobrze myślał” (2021, s. 305).

Różna jest też numeracja. Mead drukuje list jako XIV z XV w nawiasie (t. II, s. 257). Everard nazywa go „The Seventeenth Book”, Księgą siedemnastą, i kończy nim tom, bo przełożył tekst Francesca Patriziego w porządku Patriziego, w którym CH XIV idzie zaraz po VIII (Scott, t. I, s. 40, 43 przyp. 3). Ten sam porządek ma polski Boski Pymander, który Agata Staszewska przełożyła z Everarda (2012; zob. konkordancję numeracji). Łaciński przekład Marsilia Ficina z 1471 roku „zawiera tylko Corp. I-XIV” (Scott, t. I, s. 31), więc i tam jest to ostatni traktat. Tekst nie podaje autora ani daty; Scott uznał, że list powstał nie wcześniej niż w II wieku n.e., i raczej w III niż w II (t. II, s. 419-420).

Dziesięć paragrafów, prostymi słowami

Streszczenia parafrazują dziesięć paragrafów Meada, połączonych tam, gdzie tekst biegnie bez przerwy; cytaty są niżej. Scott zaczyna §4 od zdumienia, a §5 od czczej gadaniny, o jedno zdanie wcześniej niż Mead (Scott, t. I, s. 257, 259).

§1 · Dlaczego list. Tat chciał poznać naturę rzeczy i nie chciał czekać; był młody i początkujący, więc dostał wykład szczegółowy. Dla Asklepiosa Hermes wybiera najważniejsze punkty i spisuje je krótko.

§§2-3 · Od rzeczy stworzonych do twórcy. Wszystko, co widzimy, powstało i wciąż powstaje, a to, co powstaje, tworzy ktoś inny. Jest więc ktoś, kto tworzy, sam nigdy nie stworzony i starszy od wszystkiego, co stworzone. Jest jeden, ponad wszystkim, i tylko on jest naprawdę mądry. Wydania nie zgadzają się, czy tego twórcę można zobaczyć (punkt 1 niżej). Kto go poznał, powinien się zdumieć i uznać się za błogosławionego.

§4 · Trzy imiona. Można go nazwać Bogiem ze względu na moc, Twórcą ze względu na działanie, Ojcem ze względu na dobroć. Hermes każe Asklepiosowi porzucić gadatliwą, pustą mowę i trzymać się dwóch rzeczy: tego, co stworzone, i twórcy; między nimi nie ma nic i nie ma trzeciego.

§§5-6 · Dwie rzeczy, których nie da się rozdzielić. Wszystko, w górze czy w dole, boskie czy zmienne, jest jedną z tych dwóch. Żadna nie istnieje bez drugiej, tak jak nic nie da się oddzielić od samego siebie. Twórca prowadzi, stworzone idzie za nim, i razem są jednym.

§7 · Rdza na brązie. Rozmaitość rzeczy, dobrych i złych, nie umniejsza Boga. Jego jedyną chwałą jest to, że tworzy wszystko. Zło nie jest jego dziełem: przychodzi z trwaniem, jak śniedź (rdza brązu) na brązie albo brud na ciele. Dlatego Bóg stworzył zmianę, żeby oczyszczała to, co powstaje.

§§8-9 · Malarz. Jeden malarz potrafi namalować niebo, bogów, ziemię, morze, ludzi, zwierzęta i drzewa; czy Bóg nie potrafi stworzyć wszystkiego? Kto chwali Boga, a odmawia mu stworzenia wszystkiego, przypisuje mu pychę albo bezsilność, a to bezbożność. Jedyną „namiętnością” Boga jest Dobro, a w Dobru nie ma ani pychy, ani bezsilności.

§10 · Rolnik. Spójrz na rolnika, który tu sieje pszenicę, tam jęczmień, sadzi winorośl i jabłoń: wszystko to sieje ten sam człowiek. Tak Bóg sieje w niebie nieśmiertelność, na ziemi zmianę, a w całości życie i ruch.

Mapa paragrafów: trzy wydania obok siebie

Numery paragrafów według Meada. Everard ma 39 wersetów: przy nim podajemy wersety / strony, przy Meadzie (t. II) i Scotcie (t. I, angielski na stronach nieparzystych) same strony. Sprawdziliśmy je w skanach.

Gdzie przekłady się rozchodzą

W trzech miejscach bezpłatne przekłady angielskie mówią co innego (cytaty sprawdzone w skanach, po polsku w naszym przekładzie).

1. Czy twórcę można zobaczyć? (§3) Rękopis R i pierwsze wydanie Turnèbe’a, z których korzystał Scott, mówią, że Bóg tworzy rzeczy po to, by być niewidzialnym (Scott, t. I, s. 256, aparat). Patrizi wydrukował w zdaniu celowym „widzialnym”, inną lekcję (Chambers, 1882, s. 97 przyp. b), a Scott zmienił to słowo wszędzie, gdzie występuje: „Hermetysta nie mógł powiedzieć, że Bóg tworzy wszechświat po to, by uczynić siebie niewidzialnym” (t. II, s. 423). „Widzialny” ma też krytyczny tekst Nocka (1945), a za nim polski przekład Anety Tylak (2021, s. 304-305): kto czyta ją obok Meada, zobaczy więc sens odwrotny. Aparatu Nocka nie widzieliśmy, więc nie wiemy, czy idzie on za innymi rękopisami, czy za poprawką.

• Everard 1650: „jest niewidzialny; i z tej przyczyny je tworzy, aby był widzialny” (w. 10, s. 209)
• Mead 1906: „Z tej bowiem przyczyny tworzy, by nie można było Go zobaczyć” (s. 259)
• Scott 1924: „także Twórcę można zobaczyć; po to bowiem je tworzy, by można go było zobaczyć” (s. 257)
• Tylak 2021, za tekstem Nocka: „i dlatego właśnie tworzy, aby być widzialnym. Tworzy więc zawsze; a zatem jest widzialny” (s. 305)

2. Tworzenie jako ciało Boga (§7). Tekst grecki, także w cytacie u Cyryla, nazywa akt tworzenia niejako ciałem Boga (Scott, t. I, s. 260, aparat). Scottowi trudno było to przyjąć, bo ciałem Boga można by nazwać świat, ale raczej nie akt jego tworzenia, więc przeczytał w tym miejscu „byt” (t. II, s. 426).

• Everard 1650: tworzenie „jest niejako Ciałem Boga” (w. 25, s. 212)
• Mead 1906: „to jest niejako Ciało Boga: tworzenie [rzeczy]” (s. 261)
• Scott 1924: „tworzenie rzeczy jest, by tak rzec, samym bytem Boga” (s. 261)

3. Dwie czy cztery? (§10) Po przykładzie rolnika tekst grecki dodaje, że tych rzeczy jest niewiele, „wszystkich cztery”. Scott ujął to zdanie w nawias jako dopisek czytelnika i pominął je w przekładzie (t. II, s. 428); cytat u Cyryla Aleksandryjskiego urywa się przed nim (Parthey, 1854, s. 134, aparat).

• Everard 1650: „jest ich wszystkich tylko cztery, Bóg i Rodzenie, w których są wszystkie rzeczy” (w. 39, s. 215)
• Mead 1906: „wszystkich jest cztery: sam Bóg i Genesis, w którym jest wszystko, co jest” (s. 263)
• Scott 1924: „W tych bowiem dwóch, w Bogu i w świecie rzeczy stworzonych, zawiera się wszystko, co istnieje” (s. 263)
• Tylak 2021, za tekstem Nocka, który to zdanie zachowuje: „ich wszystkich bowiem jest cztery, [a ponadto] sam bóg i powstawanie” (s. 309)

Najwięcej waży punkt pierwszy. Według rękopisu R i Turnèbe’a Bóg, tworząc, ukrywa się; według Patriziego, Scotta i tekstu Nocka tworzenie jest sposobem, w jaki się ukazuje. Chambers, który zostawił „niewidzialnego”, objaśnił „cztery” z punktu 3 jako ziemię, powietrze, ogień i wodę (s. 99 przyp. 1); Scott uznał, że chodzi o nieśmiertelność, zmianę, życie i ruch, i dodał, że nie są to cztery odrębne rzeczy (t. II, s. 428).

Zło i rdza

Traktat stanowczo twierdzi, że Bóg nie tworzy zła: zło narasta na rzeczach, im dłużej trwają, a zmiana, czyli śmierć na ziemi, je usuwa. Scott tak rozwinął tę myśl: każda nowa istota żywa zaczyna „wolna od rdzy zła”, która zepsuła poprzednią (t. II, s. 427).

List nie rozstrzyga, skąd bierze się rdza. Scott wskazał tu napięcie: skoro Bóg wciąż tworzy, „kto, jeśli nie Bóg, tworzy «rdzę»?” Platonik obwiniłby nieład materii, ale, jak zauważył Scott, list w ogóle nie wspomina o materii (t. II, s. 426-427). Nasz przewodnik po siedemnastu traktatach wskazuje szersze ograniczenie: wywód od tworzenia do twórcy nie mówi o twórcy nic poza tym, że stworzył.

Skąd te idee

Scott widział w liście zarazem streszczenie i protest: przeciw „czczej gadaninie” nauczycieli z bardziej zawiłą teologią. Jego autor „uznaje tylko Boga i Kosmos i nie chce przyjąć istnienia żadnego bytu pośredniego” (t. II, s. 419, 425). To wykluczałoby Aiona z CH XI, Słowo z Poimandresa i „drugiego Boga” Numeniusza, choć Scott dodał, że nic nie pokazuje, którą naukę autor miał na myśli (t. II, s. 425).

Scott uważał, że autor musiał znać twórcę z Timajosa Platona; malarz, który tworzy „niebo, bogów, ziemię”, przypomina księgę X Państwa, 596 (Scott, t. II, s. 419, 427). Mead uznał naukę listu za niezwykle bliską CH XI, „Mind unto Hermes” (t. II, s. 265), a Scott stwierdził, że list ściśle idzie za częściami tamtego traktatu (t. II, s. 425). Dwie paralele są mniej oczywiste. Łańcuch „zdumieć się, a zdumiawszy się, uznać się za błogosławionego” (Mead, t. II, s. 259) przypomina powiedzenie zachowane u Klemensa i w papirusie z Oksyrynchos. Scott uznał to podobieństwo za zbyt bliskie, by było przypadkowe, przynajmniej jeśli przyjąć słowo, którym papirus uzupełniono z domysłu, choć nie zakładał, że jeden tekst przepisał drugi (t. II, s. 423-424). Sianie różnych nasion, niebieskich i ziemskich, przypomina Pawła w 1 Liście do Koryntian 15,37, może przez wspólne źródło (Scott, t. II, s. 427-428). Mead zestawił „Dobrego Rolnika” z magiczną inwokacją „Przyjdź do mnie, Dobry Rolniku, Dobry Dajmonie” i z pismami alchemicznymi, między innymi Zosimosa (t. II, s. 265); Scott cytuje tę inwokację z berlińskiego papirusu magicznego (t. II, s. 428).

Cyryl Aleksandryjski przytoczył tekst od końca §6 do §10, z kilkoma opuszczeniami, w swoim dziele przeciw Julianowi (Scott, t. I, s. 258, 260, aparat; Mead, t. II, s. 261 przyp. 1), więc w tych paragrafach lekcje Cyryla stoją obok lekcji rękopisów.

Gdzie bezpłatnie przeczytać Corpus Hermeticum XIV

Bezpłatne skany są w Internet Archive; wydania Nocka i Festugière’a oraz Copenhavera są chronione prawem autorskim, a z polskich przekładów bezpłatnie można czytać tylko przekład Anety Tylak. Cytuj ze skanów, nie z transkrypcji. Linki sprawdziliśmy 4 listopada 2026; strony podajemy w źródłach.

• Everard, 1650: egzemplarz Early English Books, egzemplarz Wellcome, transkrypcja (uwspółcześniona pisownia, Alchemy Web Site).
• Mead, 1906, t. II: skan otwarty na s. 257.
• Scott, 1924-1925, grecki i angielski: t. I, t. II, przypisy. Tekst poprawiony przez wydawcę; przypisy mówią, co zmieniono.
• Chambers, 1882: skan. Parthey, 1854, grecki i łaciński: skan.
• Nock i Festugière, 1945, krytyczny tekst grecki i przekład francuski: katalog BnF. Copenhaver, 1992: Cambridge Core.
• Po polsku: przekład z greckiego, z tekstem greckim według Nocka, w książce Anety Tylak Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), CH XIV s. 304-309 (grecki na stronach parzystych, polski na nieparzystych), w otwartym dostępie w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego. Drukiem ukazały się Boski Pymander w przekładzie Agaty Staszewskiej (Sandomierz: Armoryka, 2012), zrobionym z angielskiego Everarda, gdzie ten list to Księga 17 (opis w katalogu Biblioteki Narodowej), oraz Corpus hermeticum w przekładzie Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec, 2015; opis w katalogu Biblioteki Narodowej). O tym ostatnim Tylak pisze, że nie podaje, z jakiego tekstu tłumaczono, i wytyka w nim wiele błędów (2021, s. 29). Obu drukowanych wydań nie widzieliśmy w egzemplarzu.

Najważniejsze fakty

Miejsce	Czternasty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, po XIII (O odrodzeniu); traktatu XV nie ma; Everard 1650 numeruje go jako XVII, tak samo polski przekład Staszewskiej (2012)
Forma	List Hermesa do Asklepiosa; 10 paragrafów (Mead 1906, t. II, s. 257-263); Everard 1650: wersety 1-39, s. 207-215
Główne pojęcia	twórca i to, co stworzone (to poioun, to ginomenon); zmiana (metabolê) jako oczyszczenie
Data	Nieznana; Scott: nie wcześniej niż w II wieku n.e., raczej w III niż w II (1925, t. II, s. 419-420)
Sprawdzono	4 listopada 2026, w skanach wymienionych w źródłach

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum XIV?

To krótki list Hermesa do Asklepiosa, który streszcza to, czego Hermes uczył Tata. Wszystko, co widzialne, zostało stworzone, więc istnieje twórca, którego nikt nie stworzył; twórca i to, co stworzone, to jedyne dwie rzeczy i nie mogą istnieć osobno. Bóg nazywa się Bogiem, Twórcą i Ojcem, a zło nie jest jego dziełem.

Kim są Asklepios i Tat w Corpus Hermeticum XIV?

To dwaj uczniowie Hermesa. Tat, jego syn, jest młody i początkujący, więc dostał wykład szczegółowy; Asklepios jest starszy i zna już naturę rzeczy, więc dostaje streszczenie (§1). Mead (1906) zauważył, że list należy do traktatów, w których występują obaj, jak CH X (t. II, s. 264).

Czy Corpus Hermeticum XIV mówi, że Bóg jest niewidzialny?

Rękopis R i wydanie Turnèbe’a mówią, że Bóg tworzy rzeczy po to, by być niewidzialnym, i tak przełożył go Mead (1906). Tekst Patriziego (według Chambersa, 1882) odwraca zdanie celowe: Bóg tworzy rzeczy po to, by można go było w nich zobaczyć, a wydanie Scotta (1924) wprowadza tę zmianę wszędzie; „widzialny” ma też tekst Nocka i polski przekład Anety Tylak (2021, s. 305). Scott dowodził, że hermetysta nie mógł mieć na myśli niewidzialności (t. II, s. 423).

Co Corpus Hermeticum XIV mówi o złu?

Że Bóg go nie tworzy. Zło narasta na rzeczach, gdy trwają, jak śniedź na brązie albo brud na ciele, a Bóg stworzył zmianę, także ziemską śmierć, jako oczyszczenie (§7). List nie wyjaśnia, skąd bierze się rdza; Scott (1925) zauważył, że nie mówi nic o materii (t. II, s. 427).

Gdzie bezpłatnie przeczytać Corpus Hermeticum XIV?

Thrice-Greatest Hermes Meada, t. II (1906), s. 257-263; The Divine Pymander Everarda (1650), Księga 17, s. 207-215; Chambers (1882), s. 96-99; Hermetica Scotta, t. I (1924), s. 256-263, po grecku i angielsku. Wszystkie są zeskanowane w Internet Archive, a Hermetica Copenhavera (1992), s. 55-57, jest chroniona prawem autorskim. Po polsku bezpłatnie jest przekład Anety Tylak (2021), s. 304-309, w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus, in XVII. Books (Londyn, 1650), „The Seventeenth Book”, wersety 1-39, s. 207-215; egzemplarz Early English Books i egzemplarz Wellcome w Internet Archive.
• Gustav Parthey (red.), Hermetis Trismegisti Poemander (Berlin, 1854), cap. 14, tekst grecki i łaciński, s. 128-134 (aparat s. 134: koniec cytatu u Cyryla); skan.
• John David Chambers (przeł.), The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus, Christian Neoplatonist (Edynburg, 1882), rozdział XIV, s. 96-99 (przypisy: s. 97 przyp. b, s. 99 przyp. 1); skan.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn, 1906), „Corpus Hermeticum XIV. (XV.)”, s. 257-263 (przypisy: s. 257 przyp. 1, s. 261 przyp. 1), komentarz s. 263-265; skan.
• Walter Scott (red. i przeł.), Hermetica, t. I (Oksford, 1924), s. 31 (Ficino), 40 i 43 przyp. 3 (porządek Patriziego, Everard), Libellus XIV: tekst grecki z aparatem s. 256, 258, 260, 262, przekład angielski s. 257, 259, 261, 263; skan.
• Walter Scott, Hermetica, t. II: Notes on the Corpus Hermeticum (Oksford, 1925), Libellus XIV, s. 418-428; strony dla poszczególnych twierdzeń podajemy w tekście; skan.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge, 1992), „Corpus Hermeticum XIV”, s. 55-57; Cambridge Core, s. 55-57 sprawdzone na stronie rozdziału 4 listopada 2026.
• A.D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. II: Traités XIII-XVIII. Asclepius (Paryż: Les Belles Lettres, 1945); katalog BnF.