Teksty · Corpus Hermeticum X

Klucz
(Corpus Hermeticum X)

TL;DR

Corpus Hermeticum X, Klucz, to grecki dialog, w którym Hermes daje synowi, Tatowi, coś, co sam nazywa skrótem Mów ogólnych: Bóg jako Dobro, które chce, by wszystko było, oglądanie tego Dobra, wznoszenie się i upadek dusz, osłony, w których mieszka umysł, i człowiek jako śmiertelny bóg. Powtarza wcześniejszą naukę, zamiast ją rozstrzygać, a w jednej sprawie, czy dusze ludzkie przechodzą w zwierzęta, w §8 mówi „tak”, a w §19-20 „nie”.

Corpus Hermeticum X, Klucz (gr. Kleis), to hermetyczny dialog, w którym Hermes daje synowi, Tatowi, wyciąg z wcześniejszej nauki: Bóg jako Dobro, które chce, by wszystko było, oglądanie tego Dobra, wznoszenie się i upadek dusz, osłony, w których mieszka umysł, i człowiek jako śmiertelny bóg. To dziesiąty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum, podzielony na dwadzieścia pięć numerowanych paragrafów, a pierwsze zdania nazywają go skrótem (epitome) „Mów ogólnych” (genikoi logoi; u Tylak „wykłady ogólne”, 2021, s. 253) skierowanych do Tata. Ta deklaracja jest powodem, by go czytać: traktat, który streszcza inne traktaty, pokazuje, że ktoś już wtedy czytał je jako całość. Wyznacza też granicę, bo streszczenie powtarza, a nie rozstrzyga. Gdzie zebrana nauka ciągnie w dwie strony, Klucz zachowuje obie, a w jednej sprawie, czy dusze ludzkie przechodzą w zwierzęta, w §8 mówi „tak”, a w §19-20 „nie”.

Kto mówi i za co tekst się podaje

Mówi Hermes; Tat mu przerywa (§4-5, 7, 9, 10, 15, 16, 20, 23). Asklepios pojawia się tylko w pierwszym zdaniu, jako słuchacz „wczorajszej mowy”. U Meada: „Wczorajszą mowę (logos) poświęciłem tobie, Asklepiosie, więc [tylko] słusznie, bym dzisiejszą poświęcił Tatowi, tym bardziej że jest ona skrótem Mów ogólnych (Logoi), które do niego skierowano” (§1, Mead 1906, s. 141; przekład nasz z Meada, jak wszystkie cytaty z wydań angielskich na tej stronie). Hermes powołuje się na te mowy znowu w §7, a Tat na początku CH XIII, O odrodzeniu.

Jakie to były mowy, nie mówi żaden zachowany spis. Mead przyznał, że „nie mamy jak rozstrzygnąć”, czym była wczorajsza mowa, a słowa o „skrócie” uznał za glosę wydawcy zbioru mów do Asklepiosa i Tata, nie za część oryginału, bo traktat przypomina raczej pełny wykład niż wyciąg (1906, s. 158-160). Tak czy inaczej, autor pierwszych zdań przedstawił tekst jako klucz do zbioru, który już istniał, i dlatego przewodnik po traktatach uznaje go za dowód, że zbiór czytano razem.

Scott drukuje tytuł jako „Hermou tou Trismegistou Kleis”, Klucz Hermesa Trismegistosa (1924, t. I, s. 186), a łaciński przekład Marsilia Ficina, wydrukowany w 1471 roku, opatruje go nagłówkiem „Mercurii Trismegisti Clavis. Ad Tatium”. Mead za Reitzensteinem podał, że tytuł przejęły apokryficzne „Księgi Mojżesza” (1906, s. 158). Co klucz miał otwierać, traktat nigdzie nie mówi.

CH X paragraf po paragrafie, w trzech wydaniach

Tabela zestawia dwadzieścia pięć paragrafów wydania krytycznego A. D. Nocka i A.-J. Festugière’a (t. I, 1945), za którym idzie Copenhaver (1992), z dwiema angielskimi wersjami z domeny publicznej: Thrice-Greatest Hermes G.R.S. Meada (1906), który ma te same numery paragrafów, i Divine Pymander Johna Everarda (1650), gdzie traktat jest „The Fourth Book Called The Key” (Księgą czwartą, zwaną Kluczem), pociętą na 94 wersety według podziału samego Everarda. Ostatnia kolumna podaje starożytne wyimki i uwagi wydawców. Nagłówki są nasze; strony Meada i wersety Everarda sprawdziliśmy w pełnych tekstach i skanach.

Paragrafy	Co się dzieje	Mead 1906	Everard 1650	Cytowane lub omawiane
§1 · Deklaracja	Wczorajsza mowa była dla Asklepiosa, dzisiejsza jest dla Tata, jako skrót Mów ogólnych. Bóg, Ojciec i Dobro mają jedną naturę, a raczej jedną energię.	s. 141-142	wersety 1-3	Mead uważa zdanie o „skrócie” za glosę wydawcy (s. 159-160)
§2-3 · Bóg chce, a nie wytwarza	Energią Boga jest jego wola, a jego istotą to, że chce, by wszystko było. Słońce, jak każdy rodzic, jest ojcem tylko dzięki woli Dobra. Hermes nie powie, że Bóg „wytwarza”, bo wytwórca czasem wytwarza, a czasem nie.	s. 142-143	wersety 4-10	Stobajos nie przepisał
§4-6 · Oglądanie Dobra	Znakiem Dobra jest to, że chce być poznane. Widok napełnia Tata; nie oślepia jak słońce, tylko wzmacnia oko umysłu. Niektórzy zasnęli w nim, wychodząc z ciała, „jak Uranos i Kronos, nasi przodkowie”. Poznanie Dobra to milczenie i odpoczynek wszystkich zmysłów; piękno Dobra wyciąga duszę przez ciało w górę i przemienia całego człowieka. Według tekstu Nocka i Festugière’a dusza, która je ujrzała, nie może zostać ubóstwiona w ludzkim ciele; Mead czyta odwrotnie: „możliwe” (zob. niżej).	s. 143-145	wersety 10-19	Laktancjusz (Div. inst. I.11) cytuje Hermesa, który wymienia Uranosa, Saturna i Merkurego wśród nielicznych o doskonałej wiedzy; Mead sądził, że chodzi o traktat zaginiony, nie o ten (s. 162-163)
§7-8 · Dusze się wznoszą i spadają z powrotem	Wszystkie dusze pochodzą z jednej duszy Wszechświata. Przemieniają się w górę: od stworzeń pełzających do wodnych, do lądowych, do ptaków, do ludzi, do dajmonów, do chóru bogów gwiazd stałych. Dusza, która w ciele ludzkim trwa w występku, „zawraca na drogę wiodącą do stworzeń pełzających”. Występkiem duszy jest niewiedza.	s. 145-146	wersety 20-27	Stobajos, Antologia I.49.48, „Hermesa, z [mów] do Tata”
§9-11 · Poznanie, zmysły, kosmos	Cnotą duszy jest poznanie (gnoza); kto poznał, już jest boski. Do Boga nie dochodzi się gadaniem; spór to walka z cieniem. Poznanie jest darem Boga i różni się od wrażenia zmysłowego. Kosmos jest piękny, ale nie dobry, bo jest materialny i podlega zmianie. Jest kulą, głową, poruszaną przez umysł.	s. 146-148	wersety 28-42	Stobajos nie przepisał
§12-13 · Osłony	Kosmos jest pierwszą istotą żywą, człowiek drugą i pierwszą wśród śmiertelnych, a więc istotą nie tylko niedobrą, ale złą. Potem kolejność nośników: umysł w rozumie, rozum w duszy, dusza w tchnieniu, tchnienie w ciele. Tchnienie biegnie żyłami i tętnicami; niektórzy sądzą, że duszą jest krew.	s. 148-150	wersety 43-48	Stobajos I.47.9, ten sam nagłówek
§14-15 · Jedno źródło; dusza dziecka	Wszystko zależy od jednego źródła, a źródło od Jednego. Trzy: Bóg, kosmos, człowiek; kosmos jest synem Boga, człowiek dzieckiem kosmosu. Jedynym ocaleniem jest poznanie Boga, „Droga w górę, na Górę”. Dusza dziecka jest jeszcze piękna; gdy ciało rośnie, sprowadza zapomnienie, a zapomnienie staje się występkiem.	s. 150-151	wersety 49-55	Scott: §14a „prawdopodobnie nie napisał autor Libellus X” (1924, t. I, s. 197 przyp.)
§16-18 · Śmierć i ciało z ognia	W chwili śmierci osłony się zwijają: tchnienie w krew, dusza w tchnienie. Umysł, odarty z okryć, przyjmuje ciało z ognia i zostawia duszę na sąd. Tat się sprzeciwia; Hermes prosi słuchacza, by myślał razem z mówiącym, i wyjaśnia, że umysł nie może przebywać nagi w ziemskim ciele, które nie zniosłoby ognia.	s. 151-153	wersety 56-63	Stobajos I.48.3, z nagłówkiem „Hermesa”; Mead zauważa, że jako rozmówców podano Asklepiosa i Tata (s. 151 przyp.)
§19 · Żadnej ludzkiej duszy w zwierzęciu	Pobożna dusza staje się całkiem umysłem, gdy stoczy zmaganie pobożności: poznać Boga i nikogo nie skrzywdzić. Bezbożna dusza sama siebie karze i szuka innego ludzkiego ciała. Żadne inne ciało nie pomieści ludzkiej duszy; prawo Boga chroni ją przed zniewagą wejścia w zwierzę.	s. 153	wersety 64-67	Stobajos I.49.49; Scott: §19b-22a nie wyszły spod tej samej ręki (t. I, s. 201 przyp.)
§20-21 · Kara: umysł jako bicz	Najcięższą karą jest sama bezbożność, która pali jak ogień i szarpie jak dzikie zwierzę. Hermes przytacza krzyki karanej duszy. Wielkim błędem jest sądzić, że dusza staje się zwierzęciem. Umysł, który stał się dajmonem o ognistym ciele, wchodzi w najbardziej bezbożną duszę i chłoszcze ją jej własnymi grzechami; w duszę pobożną wchodzi i prowadzi ją do światła poznania.	s. 154-155	wersety 68-74	Scott przenosi jedno zdanie z §21 do §19 (1924, t. I, s. 200-201)
§22-23 · Wspólnota dusz	Módl się o dobry umysł; dusza może przejść w stan lepszy, nigdy w gorszy. Istnieje wspólnota dusz: bogowie troszczą się o ludzi, ludzie o zwierzęta, Bóg o wszystko. Promienie Boga to energie, promienie kosmosu to natury, promienie człowieka to sztuki i nauki. Umysł jest Dobrym Dajmonem; błogosławiona dusza, która jest go pełna.	s. 155-156	wersety 75-85	Stobajos I.47.8, od wspólnoty dusz (§22b) do końca; Mead zauważa, że znów jako rozmówca występuje Asklepios (s. 156 przyp.)
§24-25 · Ponad bogami	Dusza bez umysłu „nie może ani mówić, ani działać”; Mead wywodzi ten wers od poety Teognisa (s. 156 przyp.). Umysł opuszcza duszę ociężałą, a kogoś takiego nie należy nazywać człowiekiem. Prawdziwy człowiek stoi wyżej niż bogowie, a co najmniej im dorównuje: żaden bóg nie schodzi na ziemię, a człowiek wspina się do nieba i mierzy je, nie opuszczając ziemi. Dlatego człowiek na ziemi jest śmiertelnym bogiem, a bóg w niebie nieśmiertelnym człowiekiem.	s. 156-158	wersety 86-94	Koniec wyimka Stobajosa I.47.8

Miejsca u Stobajosa podajemy według wydania Wachsmutha (1884), tak jak wylicza je Scott (1924, t. I, s. 186); Mead podaje te same pięć wyimków w starszej numeracji Gaisforda. Werset 10 Everarda obejmuje koniec §3 i początek §4, dlatego stoi w dwóch wierszach.

Najważniejsze zdania w przekładach z domeny publicznej

Cztery zdania z Meada (1906) i jedno z Everarda (1650), w naszym przekładzie, z numerem paragrafu i stroną (u Everarda także z wersetem). Nawiasy kwadratowe pochodzą od Meada.

„Bo gnoza Dobra jest świętym milczeniem i wytchnieniem dla każdego zmysłu.” (§5, Mead 1906, s. 144)

„Możliwe jest bowiem, synu, by dusza człowieka upodobniła się do Boga jeszcze wtedy, gdy jest w ciele, jeśli kontempluje Piękno Dobra.” (§6, s. 145)

Tak czyta Mead. Tekst grecki Nocka i Festugière’a ma w tym miejscu adynaton, „niemożliwe” (wydrukowany za Nockiem u Tylak 2021, s. 254), i tak przekładają Scott: „nie może być, synu, by dusza stała się bogiem, póki przebywa w ludzkim ciele” (1924, t. I, s. 191), oraz Tylak: „Niemożliwe bowiem jest, synu, aby dusza, która zobaczyła piękno dobra, została ubóstwiona w ciele człowieka” (2021, s. 255). Polski czytelnik znajdzie więc u Tylak zdanie odwrotne niż u Meada.

„Składniki człowieka mają więc takie nośniki: umysł w rozumie (logos), rozum w duszy, dusza w tchnieniu, [a] tchnienie w ciele.” (§13, s. 149)

„Zmaganie pobożności to poznać Boga i nikogo nie skrzywdzić.” (§19, s. 153)

„Dlatego musimy śmiało powiedzieć, że ziemski człowiek jest śmiertelnym Bogiem, a niebiański Bóg nieśmiertelnym Człowiekiem.” (§25, Everard 1650, Księga 4, werset 93, s. 60; skan)

U Meada to samo zdanie brzmi: „człowiek na ziemi jest bogiem podległym śmierci, a bóg w niebie człowiekiem od śmierci wolnym” (s. 158).

Co powtarza

Większość tematów Klucza ma swoje miejsce gdzie indziej w Corpus, a przypisy Meada wskazują kilka z nich. Potrójne imię „Bóg, Ojciec i Dobro” przypomina CH II, gdzie Bóg nazywa się Dobrem i Ojcem (przypis do §1). Występek jako bezbożność powtarza CH XII §3, gdzie bezbożność jest wielką chorobą duszy (przypis do §8). Kosmos piękny, ale nie dobry, to pesymizm CH VI, Że dobro jest w samym Bogu. Dobry Dajmon z §23 to autorytet cytowany w CH XII, a łańcuch, który schodzi od Boga przez wieczność do kosmosu, czasu i stawania się, przebiega przez CH XI, następny traktat.

W streszczeniu to nie wada. Kłopot zaczyna się tam, gdzie źródła się nie zgadzają, bo Klucz stawia ich twierdzenia obok siebie i nie mówi, które obowiązuje.

Czego nie rozstrzyga

Czy dusze ludzkie stają się zwierzętami? W §7-8 dusze wspinają się po drabinie od stworzeń pełzających do bogów, a dusza, która w ciele ludzkim trwa w występku, „pędząc z powrotem, zawraca na drogę wiodącą do stworzeń pełzających. Taki jest wyrok na duszę występną” (Mead, s. 146). W §19 żadna ludzka dusza nie może wpaść w ciało zwierzęcia, a w §20 Hermes nazywa przekonanie, że dusza, „wychodząc z ciała, zmienia się w zwierzę”, wielkim błędem, który dzielą „wielu” i Tat (s. 154). Mead (1906, s. 166-167) dostrzegł tu „coś, co wygląda na wielką trudność”, i zaproponował pogodzenie: §8 mówi o duszy niewiedzącej, §19 o duszy, która ma Dobry Umysł, czyli o dwóch klasach dusz w ludzkich ciałach. Walter Scott (1924, t. I, s. 201, przypis) uznał natomiast, że §19b-22a „przeczy temu, co mówi się w innych miejscach Libellus X, i nie mógł tego napisać ten sam autor”. Tekst nie rozstrzyga, które odczytanie jest słuszne.

Kto karze złych? W Poimandresie (CH I §23) Umysł odstępuje od złych i ustępuje miejsca mściwemu dajmonowi, który podsyca ogień i popycha duszę do kolejnych zbrodni (Mead, s. 14-15). W §21 Klucza mścicielem jest sam umysł: umysł „staje się dajmonem”, przyjmuje ogniste ciało, by pełnić służbę Boga, wchodzi w bezbożną duszę i chłoszcze ją jej grzechami. Potem Hermes oddziela ten „umysł w służbie” od Dobrego Umysłu (§23). Czy to poprawka do CH I, czy tylko inne słowa, traktat nie mówi.

Dlaczego jedne dusze mają umysł, a inne nie? §23-24 mówią wprost, że nie każda dusza ma Dobry Umysł i że umysł opuszcza duszę ociężałą, przywiązaną do ciała. CH IV czyni umysł darem podanym w kraterze tym, którzy go wybiorą; CH XII nazywa go wspólnym wszystkim, a jednak rządzącym tylko w niektórych. Klucz powtarza wynik i dodaje modlitwę, „módl się, byś miał umysł Dobry [Umysł]” (§22, s. 155), ale nie podaje powodu, dla którego jedna dusza jest pełna, a inna pusta.

Czy traktat jest jednolity? Scott sądził, że nie, z dwóch powodów: §14a „prawdopodobnie nie napisał autor Libellus X” (t. I, s. 197, przypis), a §19b-22a wyszły spod innej ręki. Mead (s. 159-160) uważał początek za glosę wydawcy. Obaj czytają tekst jako warstwowy; różnią się co do tego, gdzie leżą warstwy.

Na koniec: śmiertelny bóg

Traktat kończy się najśmielszym zdaniem. Człowieka bez umysłu nie należy nazywać człowiekiem (§24); prawdziwego człowieka mierzy się nie ze zwierzętami, lecz z bogami, i stoi on wyżej od nich, a co najmniej im dorównuje, bo żaden bóg nie opuszcza nieba, a człowiek wspina się w górę i mierzy niebo, „nawet nie opuszczając ziemi” (§25, s. 157). Stąd człowiek na ziemi jest śmiertelnym bogiem, a bóg w niebie nieśmiertelnym człowiekiem.

To powiedzenie ma bliźniaka. W CH XII §1 Hermes cytuje Dobrego Dajmona: „Bogowie są nieśmiertelnymi ludźmi, a ludzie śmiertelnymi bogami” (Mead, s. 199); Mead wywodził to od Heraklita. Klucz daje tej samej odwrotności inne uzasadnienie. W CH XII opiera się ona na tym, że umysł jest z substancji Boga; tutaj na tym, co robią ludzie, którzy wspinają się do nieba i je mierzą, podczas gdy bogowie nie mogą zejść. Jest też warunkowa: dotyczy człowieka, który ma umysł, a nie każdego, kto urodził się człowiekiem. Zacytowana w oderwaniu traci ten warunek.

Ostatnie zdanie wraca do ramy streszczenia: wszystko porządkuje się przez dwoje, kosmos i człowieka, ale za sprawą Jednego (§25).

Recepcja

Późna starożytność. Laktancjusz na początku IV wieku cytuje Hermesa, który wymienia Uranosa, Saturna i Merkurego wśród nielicznych, którzy mieli doskonałą wiedzę (Divinae institutiones I.11); §5 nazywa Uranosa i Kronosa przodkami, ale Mead dowodził, że Laktancjusz miał na myśli traktat zaginiony, bo w X Hermesa na tej liście nie ma (s. 162-163). Pewnym świadkiem jest Jan Stobajos, antologista z V wieku, który przepisał pięć ustępów Klucza do pierwszej księgi swojej Antologii: §7-8, 12-13, 16-18, 19 i 22b-25 (Scott 1924, t. I, s. 186; Mead 1906, s. 158-159). Trzy z nich (§7-8, 12-13 i 22b-25) mają nagłówek mówiący, że pochodzą z mów Hermesa do Tata, §16-18 po prostu „Hermesa”; w §16-18 i §22-25, jak zauważył Mead, Stobajos czyni rozmówcami Asklepiosa i Tata, co Mead uznał za pomyłkę. Streszczenie czytano więc już we fragmentach; o materiale hermetycznym, który przetrwał tylko u Stobajosa, zob. Fragmenty Stobajosa.

Renesans. Łaciński przekład CH I-XIV Ficina, wydrukowany w Treviso w 1471 roku jako Mercurii Trismegisti Liber de Potestate et Sapientia Dei (Scott 1924, t. I, s. 31), dzielił dzieło na czternaście części (Scott, t. I, s. 17, przypis). W egzemplarzu florenckim tego druku Klucz nie ma drukowanego numeru rozdziału i następuje po końcu traktatu o myśleniu i postrzeganiu. Tekst grecki pierwszy wydrukował Adrien Turnèbe w 1554 roku (Scott, t. I, s. 17). Francesco Patrizi ułożył traktaty na nowo w swojej Nova de universis philosophia (1591), a angielski przekład Everarda z 1650 roku idzie za jego tekstem i porządkiem (Scott, t. I, s. 43, przyp. 3); dlatego Klucz jest u Everarda Księgą 4, a nie 10.

Czasy nowsze. Mead nazwał go „jednym z najpiękniejszych traktatów, jakie nam się zachowały” (s. 160) i czytał go przez idee indyjskie i teozoficzne, czyli przez własną ramę, nie przez ramę tekstu. Scott (1924) przebudował go jako dzieło więcej niż jednego autora. Standardowym tekstem jest wydanie Nocka i Festugière’a (1945), standardowym przekładem angielskim Copenhaver (1992, s. 30-36). Jak cały zbiór, jest pseudepigrafem: greckim tekstem z czasów rzymskich, włożonym w usta Hermesa Trismegistosa.

Przekłady do czytania

Przekład	Gdzie jest CH X	Dostęp	Nasza uwaga
G.R.S. Mead, 1906	Thrice-Greatest Hermes, t. II, „X. (XI.) The Key”, s. 141-158 (tekst), 158-174 (komentarz)	Domena publiczna; skan w Internet Archive	Bezpłatny, pełny, te same numery paragrafów; pierwszy numer w nagłówku to dzisiejszy, ten w nawiasie to starsze liczenie
John Everard, 1650	The Divine Pymander, „The Fourth Book Called The Key”, wersety 1-94, s. 40-61	Domena publiczna; egzemplarz Wellcome Collection w Internet Archive	Do historii recepcji; kolejność ksiąg u Everarda idzie za Patrizim
Walter Scott, 1924	Hermetica, t. I, Libellus X, s. 186-205 (grecki i angielski)	Status prawny zależy od kraju; bezpłatny skan	Przestawia i poprawia tekst; przydatny dla listy wyimków Stobajosa, nie jako tekst
A. D. Nock i A.-J. Festugière, 1945	Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (grecki i francuski)	Chroniony prawem autorskim	Tekst krytyczny, za którym idą nasze numery paragrafów
Brian P. Copenhaver, 1992	Hermetica, CH X, s. 30-36, z przypisami (Cambridge Core)	Chroniony prawem autorskim	Naukowy standard po angielsku
Salaman, van Oyen, Wharton, 1999	The Way of Hermes	Chroniony prawem autorskim	Przystępny na pierwsze czytanie
Aneta Tylak, 2021	Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego): przekład z greckiego wszystkich traktatów, z tekstem greckim według wydania Nocka; CH X na s. 252-267 (tekst grecki na stronach parzystych, przekład na nieparzystych)	Otwarty dostęp, CC BY-NC-ND 4.0; repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego	Pełny przekład z greki, z przypisami; §6 czyta za Nockiem: „Niemożliwe” (s. 255)
Agata Staszewska, 2012	Boski Pymander (Sandomierz: Armoryka), przekład z angielskiego Everarda, w którym CH X to Księga 4 (zob. konkordancję numeracji)	Chroniony prawem autorskim	Przekład przekładu: do polskiej recepcji Everarda, nie jako tekst traktatu

Po polsku jest też Corpus hermeticum w przekładzie Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec: nakładem tłumacza, 2015). Według Tylak wydanie nie mówi, z jakiego tekstu tłumaczono, i zawiera wiele błędów (2021, s. 29); egzemplarza nie widzieliśmy, więc nie znamy jego układu.

Klucz lepiej czytać po traktatach, które zbiera. Jako pierwszy tekst daje wnioski bez argumentów; jako ostatni pokazuje, na co według starożytnego czytelnika składał się cały zbiór i gdzie się nie domykał.

Najważniejsze fakty
Miejsce w zbiorze	Dziesiąty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, między IX (O myśleniu i postrzeganiu) a XI (Umysł do Hermesa)
Tytuł grecki	Hermou tou Trismegistou Kleis (Klucz Hermesa Trismegistosa); u Ficina po łacinie: Clavis
Rozmówcy	Hermes i Tat; Asklepios wspomniany tylko jako słuchacz wczorajszej mowy
Za co się podaje	Za skrót (epitome) Mów ogólnych (genikoi logoi) skierowanych do Tata (§1)
Objętość	25 paragrafów (Nock-Festugière; te same numery u Meada 1906); Everard 1650: Księga 4, wersety 1-94
Świadek starożytny	Stobajos, pięć wyimków: §7-8, 12-13, 16-18, 19, 22b-25
Pierwszy raz po łacinie	Przekład Ficina, wydrukowany w Treviso w 1471 roku pod nagłówkiem „Mercurii Trismegisti Clavis. Ad Tatium”
Bezpłatne przekłady	Mead 1906, t. II, s. 141-158; Everard 1650, s. 40-61; po polsku Tylak 2021, s. 252-267, w otwartym dostępie

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum X, Klucz?

Hermes daje Tatowi wyciąg z wcześniejszej nauki: Bóg jako Dobro, które chce, by wszystko było; oglądanie Dobra, które przemienia duszę (czy może ją ubóstwić jeszcze w ciele, zależy od lekcji §6: Mead ma „możliwe”, tekst Nocka „niemożliwe”); wznoszenie się i upadek dusz; osłony umysłu, rozumu, duszy, tchnienia i ciała; karanie bezbożnej duszy przez umysł; człowiek jako śmiertelny bóg. Traktat nazywa sam siebie skrótem Mów ogólnych skierowanych do Tata.

Dlaczego nazywa się Klucz?

Tekst nigdzie nie objaśnia tytułu. Początek przedstawia go jako skrót innych mów, więc działa jak klucz do zbioru nauk, a łaciński przekład Ficina z 1471 roku nazywa go Clavis. Mead (1906) uważał zdanie o skrócie za glosę wydawcy i za Reitzensteinem podał, że tytuł przejęły apokryficzne Księgi Mojżesza.

Czy Corpus Hermeticum X uczy, że dusze ludzkie stają się zwierzętami?

Mówi jedno i drugie. W §8 dusza, która w ciele ludzkim trwa w występku, zawraca na drogę stworzeń pełzających; w §19-20 żadna ludzka dusza nie może wejść w zwierzę, a przekonanie, że wchodzi, traktat nazywa wielkim błędem. Mead (1906) godził oba miejsca, odróżniając dusze niewiedzące od dusz z Dobrym Umysłem; Scott (1924) uznał §19b-22a za dzieło innego autora.

Skąd pochodzi zdanie „człowiek na ziemi jest śmiertelnym bogiem”?

Z §25, ostatniego paragrafu: u Everarda (1650) ziemski człowiek jest śmiertelnym Bogiem, a niebiański Bóg nieśmiertelnym Człowiekiem; u Meada (1906) człowiek na ziemi jest bogiem podległym śmierci, a bóg w niebie człowiekiem od śmierci wolnym. Traktat odnosi to do człowieka, który ma umysł, nie do każdego. Podobne powiedzenie Dobrego Dajmona otwiera CH XII.

Gdzie bezpłatnie przeczytać CH X?

Po angielsku w Thrice-Greatest Hermes G.R.S. Meada, t. II (1906), s. 141-158, z tymi samymi 25 numerami paragrafów co wydania współczesne, oraz w Divine Pymander Johna Everarda (1650) jako Księgę 4, wersety 1-94, s. 40-61; oba skany są w Internet Archive, tak samo jak Hermetica Scotta, t. I (1924), z tekstem greckim i angielskim. Po polsku przekład z greki Anety Tylak (2021, s. 252-267) jest w otwartym dostępie w repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego. Naukowy standard, Hermetica Copenhavera (1992), jest chroniony prawem autorskim.

Zacytuj to