Postaci

Arnold z Villanovy (Arnau de Vilanova)

Arnold z Villanovy (po katalońsku Arnau de Vilanova; po łacinie Arnaldus de Villanova; po hiszpańsku Arnaldo de Vilanova; po angielsku często Arnald of Villanova; ok. 1240-1311) był lekarzem, który studiował i wykładał w Montpellier i służył królom Aragonii i papieżom. Od XIV wieku krążyło pod jego imieniem około dwudziestu traktatów alchemicznych i to z ich powodu tradycja postawiła go obok Hermesa wśród wielkich mistrzów sztuki. Specjaliści są dziś zgodni, że przypisywana mu działalność alchemiczna jest fałszywa (Arnau DB, „A false alchemist”). Ten portret rozdziela trzy rzeczy: co napisał, co mu przypisano i co o nim opowiadano.

Kim był Arnold z Villanovy? Udokumentowany lekarz

Arnold z Villanovy był lekarzem, który studiował i wykładał w Montpellier, służył Piotrowi III i Jakubowi II Aragońskim oraz papieżom Bonifacemu VIII i Klemensowi V i zmarł w czasie podróży morskiej w 1311 roku. Kalendarium cyfrowego korpusu Universitat Autònoma de Barcelona (Arnau DB) podaje, że urodził się około 1240 roku, prawdopodobnie w Walencji, z którą wiąże go wiele dokumentów. Przez stulecia Walencja, Katalonia, Langwedocja i Prowansja uważały go za swojego syna, a późniejsze źródło podaje, że urodził się w Villanueva de Jiloca w Aragonii; tę wiadomość Juan Antonio Paniagua w Diccionario Biográfico Español uznaje za wiarygodną. Zgody w tej sprawie nie ma (Arnau DB, „His origins”; DBE). Medycynę studiował w Montpellier około 1260-1270. Od 1281 roku był lekarzem Piotra III Aragońskiego, a w Barcelonie uczył się u Ramona Martí. W 1282 roku w Barcelonie przełożył z arabskiego na łacinę traktat Galena De rigore et tremore et iectigatione et spasmo. Wcześniej, zapewne w latach 70. XIII wieku i może w Walencji, przełożył na łacinę traktat o lekach prostych Abu-l-Salta (Albuzale), arabskiego uczonego o wszechstronnym dorobku, urodzonego w Denii (Arnau DB, „Translations and rewrites”; wydanie krytyczne w AVOMO XVII).

Około 1290-1300 wykładał medycynę w Montpellier; w 1297 roku został lekarzem Jakuba II. W latach 1299-1300 spierał się z teologami paryskimi o to, czy można wiedzieć, kiedy przyjdą Antychryst i koniec świata. W 1301 roku w Anagni Bonifacy VIII poprosił go, by nie pisał o teologii, choć z jego opieki lekarskiej był zadowolony; w 1309 roku Klemens V, którego lekarzem Arnold także był, zreformował za jego radą studia medyczne w Montpellier. Zmarł w 1311 roku w czasie podróży morskiej, u wybrzeży Genui, a w 1316 roku wyrok wydany w Tarragonie potępił kilka tez z jego pism duchowych (Arnau DB, „Timeline”).

Co Arnold z Villanovy naprawdę napisał?

Autentyczne pisma Arnolda dotyczą medycyny i teologii, i jedne, i drugie mają wydania krytyczne. Arnaldi de Villanova Opera Medica Omnia (AVOMO) ukazują się w Barcelonie od 1975 roku, kiedy M. R. McVaugh wydał Aphorismi de gradibus; inne tomy to między innymi Regimen sanitatis ad regem Aragonum (1996) i jego dwa przekłady z arabskiego. Opera Theologica Omnia (AVOThO) zbierają jego pisma teologiczne (Arnau DB, „Basic bibliography”). Jeden tom serii medycznej przeczy jednej z legend o nim: tom VII.1, wydany przez Sebastià Giralta w 2005 roku, to Epistola de reprobacione nigromantice ficcionis, frontalny atak na intelektualne podstawy nekromancji. Zalecał jednak przykładanie pieczęci astrologicznych do bolącego miejsca ciała, jak przy kamicy, na którą cierpiał Bonifacy VIII, na podstawie melotezji, nauki przypisującej każdą część ciała znakowi zodiaku; takie środki odgrywały jednak bardzo drugorzędną rolę w medycynie opartej na diecie i lekach złożonych (Arnau DB, „Natural magic and astrology”). Jeśli przychodzisz tu ze strony o Picatrix, nie znajdziesz u Arnolda podręcznika magii astralnej i nie mamy dowodu, że czytał tę księgę.

Jaka była doktryna medyczna Arnolda z Villanovy?

Arnold był lekarzem galenistą: w tej tradycji większość chorób bierze się z zaburzenia równowagi czterech humorów, a lekarz musi tę równowagę przywrócić, najpierw trybem życia, potem lekami, a dopiero w ostateczności chirurgią. Same humory powstają w ciele z czterech jakości (ciepła, zimna, suchości i wilgoci). Według Arnau DB był w Montpellier głównym twórcą odnowy, którą przyniosły nieznane wcześniej na Zachodzie dzieła Galena i arabskiego galenizmu, tak zwanego „nowego Galena” (Arnau DB, „Galenism”). Jego najbardziej oryginalnym wkładem są Aphorismi de gradibus, napisane między 1295 a 1300 rokiem, o stopniach leków, czyli natężeniu ich jakości, i o tym, jak oddziałują na siebie ich składniki. Wbrew Awerroesowi Arnold bronił matematycznej metody al-Kindiego jako autentycznej wykładni Galena: żeby z leków prostych otrzymać lek złożony o danym stopniu, proporcja między ciepłem a zimnem rośnie geometrycznie, a stopień arytmetycznie. Aforyzmy pozostawały w użyciu w Montpellier przez pięćdziesiąt lat (Arnau DB, „Aphorisms”).

Dwa dzieła pokazują dwa krańce tej medycyny. Regimen sanitatis ad regem Aragonum (1305-1308 według Arnau DB; DBE umieszcza je latem 1308 roku) to zalecenia co do trybu życia dla Jakuba II, dopasowane do jego kompleksji: gdzie ulokować dwór, ruch, kąpiele, jedzenie, picie, sen i emocje, z rozdziałem o hemoroidach, na które cierpiał król. Dzięki prostemu stylowi był to jego najszerzej rozpowszechniony tekst: królowa Blanka kazała go przełożyć na kataloński, były też średniowieczne wersje hebrajskie i wersja hiszpańska z początku XVII wieku (Arnau DB, „Practical medicine”; DBE). Speculum medicinae (ok. 1308) zamyka natomiast jego drogę autora medycznego: idzie za układem Isagoge Johannitiusa, podręcznika wprowadzającego używanego w nauczaniu, i daje systematyczną syntezę teorii galenowskiej, od elementów ciała i działających na nie czynników zewnętrznych po zdrowie i chorobę, znaki używane w diagnozie, obszerną farmakologię i wpływ emocji (Arnau DB, „Theoretical medicine and natural philosophy”); jego wydaniem krytycznym jest tom XIII AVOMO, w opracowaniu M. R. McVaugha. W DBE Paniagua nazywa go „lekarzem scholastycznym”, człowiekiem uniwersyteckiej szkoły medycznej, i namawia, by porzucić obraz wędrownego znachora zbudowany na pismach apokryficznych, takich jak Breviarium practice czy Thesaurus pauperum. To ten sam problem przypisania, który na większą skalę stawia jego alchemia.

Jakie dzieła alchemiczne noszą jego imię?

Imię Arnolda nosi około dwudziestu traktatów alchemicznych, z Rosarius philosophorum na czele, i tworzą one jeden z dwóch największych średniowiecznych korpusów alchemicznych; drugi to korpus przypisany, również fałszywie, Rajmundowi Lullowi (Arnau DB, „Was Arnau de Vilanova an alchemist?”). Antoine Calvet, który w 2011 roku wydał najważniejsze z nich, liczy dwadzieścia tytułów (Arnau DB, „The pseudo-Arnaldian alchemical corpus”). Centralny jest Rosarius philosophorum: uczy, że do eliksiru można dojść tylko, naśladując naturę, czyli wracając do rtęciowo-siarkowej podstawy metali, i że eliksir służy zarówno do przemiany metali nieszlachetnych w szlachetne, jak i do zachowania zdrowia, jako lek uniwersalny. Inne to Flos florum, krążący w kilku wersjach (jedną z nich jest Semita semitae), Epistola o alchemii do króla Neapolu Roberta i De secretis naturae, dialog, w którym mistrz wyjaśnia Dzieło, porównując je do śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Spora część korpusu dotyczy medycyny (Arnau DB), co pomaga zrozumieć, dlaczego przylgnął on do imienia lekarza.

Arnau DB podaje pięć powodów, by odmówić mu autorstwa: w jego dziełach medycznych alchemia pojawia się tylko powierzchownie; żaden tekst z jego czasów ani żaden spis jego książek sporządzony po jego śmierci nie wspomina o dziele alchemicznym; styl i metoda są inne; rękopisy jego dzieł medycznych i rękopisy traktatów alchemicznych tworzą odrębne tradycje; a badanie przekazu każdego traktatu stopniowo wykazywało, że jest apokryfem (Arnau DB, „A false alchemist”). Druk utrwalił to przypisanie: pierwsze wydanie jego Opera (Lyon, 1504) zawiera już Rosarius, Flos florum i Epistolę do króla Neapolu (MedCat, hasło wydania), a między 1504 a 1586 rokiem ukazało się osiem wydań zbiorowych z ponad sześćdziesięcioma dziełami (Arnau DB, „Arnau in the early modern press”). Dla samego Rosarius MedCat notuje 25 pełnych kopii rękopiśmiennych, 3 fragmenty i 20 wydań drukowanych z lat 1504-1748.

Tabela wymienia przekazy, które mogliśmy sprawdzić w katalogach. Gdzie nie udało się zweryfikować kopii cyfrowej albo jej licencji, mówimy to.

Czy Rosarius to ta sama książka co Rosarium?

Nie: to dwie różne książki o prawie tym samym tytule i łatwo je pomylić. Rosarius philosophorum przypisany Arnoldowi zaczyna się od słów „Iste namque liber” i krążył już w tradycji alchemicznej XIV wieku (G. Camilli, 1995). Rosarium philosophorum to inne dzieło: florilegium cytatów z autorytetów alchemicznych, wydrukowane we Frankfurcie w 1550 roku jako druga część tomu opisanego w tabeli, z serią drzeworytów przedstawiających króla i królową, którzy się łączą, umierają i odradzają; w 1946 roku Carl Gustav Jung oparł na tych drzeworytach Die Psychologie der Übertragung („Psychologię przeniesienia”), a to odczytanie należy do recepcji nowoczesnej (zob. Wielkie Dzieło). W tym tomie tradycję Arnolda reprezentuje część pierwsza, z Semita semitae. Krąży wydanie hiszpańskie pod tytułem El rosario de los filósofos: Rosarium Arnaldi (Índigo, ISBN 84-89768-06-4); jeśli z niego korzystasz, sprawdź, który z dwóch tekstów przekłada, bo dane rekordu, który przejrzeliśmy, tego nie wyjaśniają.

Dlaczego przypisano mu traktaty alchemiczne?

Historycy nie zgadzają się co do tego, dlaczego przypisano mu te traktaty; proponowane wyjaśnienia sięgają od jego farmakologii i proroctw po pomyłkę z imiennikiem. Tego, że korpus nie jest jego, prawie nikt już nie kwestionuje; pytanie brzmi, dlaczego trafił pod jego imię. Calvet i historyczka Michela Pereira wskazali kilka tropów: jego badania farmakologiczne, proroctwa o końcu czasów, centralne miejsce Chrystusa w jego pismach duchowych, opinię nekromanty i możliwą działalność alchemiczną ludzi z jego otoczenia. José Rodríguez Guerrero proponuje inne wyjaśnienie: pomyłkę z Oksytańczykiem o prawie identycznym imieniu, Perarnau albo Pedro Arnaldo de Vilanova, lekarzem, chirurgiem i alchemikiem z pierwszej połowy XIV wieku, który miałby napisać pierwszy rdzeń korpusu (Arnau DB, „A false alchemist”; Azogue 9). Co do tej hipotezy zgody nie ma.

Problem jest szerszy. Alchemia raz po raz chowała się za wielkimi nazwiskami: mitycznego Hermesa Trismegistosa, Arystotelesa, Rogera Bacona, Alberta Wielkiego, Rajmunda Lulla i także Arnolda (Arnau DB, „A false alchemist”). Rosarius abbreviatus z tabeli pokazuje to w miniaturze: ten sam krótki tekst występuje w rękopisach pod trzema różnymi autorami. To zabieg podobny, choć nie identyczny, do tego, który nadał starożytny autorytet traktatom Corpus Hermeticum, napisanym po grecku w rzymskim Egipcie i umieszczonym pod imieniem Hermesa, i widać go już w alchemii greckiej: Zosimos z Panopolis, pierwszy alchemik, którego znamy jako rzeczywistego, dającego się datować autora, przechowuje cytaty z autorów piszących pod cudzymi imionami, takich jak Pseudo-Demokryt. Różnica polega na tym, że Hermes był postacią legendarną, a Arnold prawdziwym lekarzem, niemal współczesnym przypisanym mu traktatom, i że jeśli hipoteza imiennika jest trafna, w jego przypadku doszło też do pomylenia imion. Jeszcze bardziej skrajny jest przypadek Nicolasa Flamela, paryskiego skryby zmarłego w 1418 roku: nie zachowało się żadne jego dzieło, a legendarny alchemik pochodzi z anonimowego rękopisu z końca XV wieku i z książki wydrukowanej w 1612 roku.

Gdzie Arnold z Villanovy spotyka Hermesa?

Arnold spotyka Hermesa tylko w późniejszej recepcji: związek nie biegnie przez historycznego lekarza, lecz przez przypisane mu teksty i ich czytelników. Jedno z najwyraźniejszych świadectw jest angielskie. W Opowieściach kanterberyjskich Chaucera, napisanych pod koniec XIV wieku, sługa kanonika powołuje się na Arnolda, a kilka wersów dalej na Hermesa:

Lo, thus seith Arnold of the Newe Toun,
As his Rosarie maketh mencioun; [...]
How that he, which that first seyde this thing,
Of philosophres fader was, Hermes;

„Oto tak mówi Arnold z Nowego Miasta, / jak wspomina jego Różaniec; [...] / jak ten, który pierwszy rzekł tę rzecz, / ojcem filozofów był, Hermes;”

(Chaucer, G 1428-1429 i 1433-1434, wyd. Skeat, 1900, sprawdzone z tekstem Project Gutenberg; przekład polski nasz.) Edgar H. Duncan dowodził w 1977 roku, że źródłem wersu 1431 nie jest Rosarius, który Chaucer wymienia, lecz De secretis naturae, również z korpusu pseudo-Arnolda, gdzie cytowany jest Hermes Trismegistos; Lindy Brady i Andrew Rabin wrócili do tej sprawy w 2018 roku. W tym odczytaniu tekst fałszywie przypisany Arnoldowi cytuje Hermesa, a Chaucer wkłada całość w usta Arnolda.

Ten związek widać też na miniaturze w Ordinall of Alchemy Thomasa Nortona (poemat pochodzi z 1477 roku; British Library datuje rękopis, Add. MS 10302, na około 1480-1490), która przedstawia czterech wielkich alchemików: Gebera, Arnolda, Rhazesa i Hermesa; w 1652 roku Elias Ashmole powtórzył ją w sztychu. W renesansie czytelników takich jak Marsilio Ficino i Korneliusz Agryppa przyciągała ezoteryczna i empiryczna strona części pism noszących imię Arnolda, a w drugiej połowie XVI wieku drukarnie bazylejskie wznowiły korpus alchemiczny razem z paracelsjanizmem; sam Paracelsus był pod wpływem pism przypisywanych Arnoldowi (Arnau DB, „Arnau in the early modern press”). Nie można natomiast twierdzić, że Arnold czytał teksty hermetyczne: nie znamy źródła, które by to pokazywało. W jego czasach krążył po łacinie Asclepius, ale nie znaleźliśmy miejsca, w którym go cytuje, a Corpus Hermeticum nie miał przekładu łacińskiego aż do przekładu Ficina z 1463 roku, półtora wieku po śmierci Arnolda. Po łacinie krążyła już też Tablica Szmaragdowa, która dotarła z arabskiego w XII i XIII wieku i miała stać się tekstem założycielskim zachodniej alchemii; nie znamy jednak źródła, które łączyłoby ją z Arnoldem.

Jakie mity krążą o Arnoldzie z Villanovy i skąd się wzięły?

Opowieści o Arnoldzie, od robienia złota po homunculusa, pochodzą od późniejszych autorów i z tekstów, które nie są jego; jedynemu zarzutowi, który usłyszał za życia, nekromancji, sam zaprzeczył. Złoto. W połowie XIV wieku kanonista Giovanni d’Andrea twierdził, że Arnold zrobił pręty ze złota. Mistrz Lulla. Według legendy Lull zwrócił się ku alchemii po spotkaniu z Arnoldem; miniatura z drugiej połowy XV wieku w rękopisie z korpusu pseudo-Lulla we Florencji (BNC, ms. B.R. 52, k. 237v) przedstawia ich jako ucznia i mistrza. Homunculus. Teolog Alonso de Madrigal, zwany el Tostado (zm. 1455), opowiada, jak Arnold stworzył w naczyniu sztucznego człowieka i nie odważył się go dokończyć z obawy, że zostanie uznany za uzurpatora Bożej mocy. Dzieje tej postaci, od przepisu przypisywanego Paracelsusowi po Fausta Goethego, opowiada tekst Homunculus w alchemii. Nekromanta. Opinia nekromanty i czarownika ciągnęła się za nim za życia: sam jej zaprzeczył w Raonament d’Avinyó (1310), a akta procesu Bernata Deliciósa z 1319 roku zawierają podejrzenie, że Arnold był wspólnikiem rzekomego otrucia Benedykta XI przez samego Deliciósa, choć papież zmarł śmiercią naturalną w 1304 roku (wszystko według Arnau DB, „The myth of Arnau de Vilanova”). Jego traktat przeciw nekromancji, wspomniany wyżej, wskazuje w przeciwną stronę. Okowita. Teksty o alkoholu i winie, które krążą pod jego imieniem, też nie są na pewno jego: De aqua vitae simplici et composita, o medycznych zastosowaniach alkoholu, należy do korpusu pseudo-Arnolda, a De vinis jest wśród jego pism prawdopodobnie apokryficznych (Arnau DB, „The pseudo-Arnaldian alchemical corpus” i „Dubious writings”).

Jak czytać Arnolda z Villanovy?

Czytaj go w trzech warstwach, po kolei, i trzymaj je osobno. Fakt: dobrze udokumentowany lekarz i teolog, który pisał przeciw nekromancji i którego dzieło ma wydania krytyczne. Spór: dlaczego cudzy korpus alchemiczny trafił pod jego imię i czy stał za tym imiennik. Recepcja: Arnold alchemik, mistrz Lulla i towarzysz Hermesa, zrodzony z rękopisów, drukarzy i czytelników od XIV wieku. Wszystkie trzy warstwy to historia; tylko pierwsza to biografia. Zanim zacytujesz traktat „Arnolda z Villanovy”, sprawdź go w hasłach MedCat i w wydaniu Calveta i poddaj tej samej próbie co każde starożytne przypisanie.

Najważniejsze fakty

Imię	Arnold z Villanovy (po polsku); Arnau de Vilanova (po katalońsku); Arnaldus de Villanova (po łacinie); Arnaldo de Vilanova (po hiszpańsku); Arnald of Villanova (po angielsku)
Urodzony	Ok. 1240, prawdopodobnie w Walencji (Arnau DB); według późniejszego źródła w Villanueva de Jiloca (Aragonia)
Zmarł	1311, w czasie podróży morskiej, u wybrzeży Genui
Zawód	Lekarz i profesor w Montpellier; lekarz Piotra III i Jakuba II Aragońskich oraz papieży Bonifacego VIII i Klemensa V
Dzieło autentyczne	Medycyna (Opera Medica Omnia, od 1975) i teologia (Opera Theologica Omnia)
Korpus alchemiczny	Około dwudziestu przypisanych traktatów; według obecnego stanu badań żaden nie jest jego
Wydanie korpusu alchemicznego	Antoine Calvet, 2011: tylko główne traktaty (Textes et travaux de Chrysopœia, 11)

Uczciwe pytania

Kim był Arnold z Villanovy i czym się zajmował?

Lekarzem urodzonym około 1240 roku, zmarłym w 1311. Studiował i wykładał w Montpellier, przekładał dzieła medyczne z arabskiego, leczył Piotra III i Jakuba II Aragońskich oraz papieży Bonifacego VIII i Klemensa V, a pisał też teologię i proroctwa, przez co popadł w konflikt z teologami paryskimi. Jego autentyczne dzieło ukazuje się w wydaniach krytycznych od 1975 roku.

Czy Arnold z Villanovy był alchemikiem?

Nie, według obecnego stanu badań. Przypisano mu około dwudziestu traktatów alchemicznych, ale żaden tekst z jego czasów ani żaden spis jego książek nie wspomina o dziele alchemicznym, a styl i rękopisy tych traktatów różnią się od stylu i rękopisów jego dzieł autentycznych. Sporne pozostaje to, dlaczego mu je przypisano.

Czy Arnold z Villanovy był nekromantą?

Miał taką opinię za życia i zaprzeczył jej w 1310 roku w Raonament d’Avinyó. Napisał też traktat przeciw nekromancji, Epistola de reprobacione nigromantice ficcionis, wydany w 2005 roku w krytycznym wydaniu jego dzieł medycznych.

Czy Arnold z Villanovy napisał Rosarium philosophorum?

Nie. Rosarium philosophorum to florilegium wydrukowane we Frankfurcie w 1550 roku, to z drzeworytami, z których korzystał Jung. Pod imieniem Arnolda krążył inny tekst, Rosarius philosophorum (ten, który zaczyna się od słów „Iste namque liber”), i według obecnego stanu badań on także nie jest jego.

Co łączy go z Hermesem Trismegistosem?

Bezpośrednio nic: nie znamy dowodu, że czytał teksty hermetyczne. Związek bierze się z recepcji. Traktat fałszywie mu przypisany cytuje Hermesa, Chaucer wymienia ich razem pod koniec XIV wieku, a angielska miniatura z około 1480-1490 roku przedstawia ich wśród czterech wielkich alchemików.

Źródła i dalsza lektura

• Arnau DB, cyfrowy korpus Arnolda z Villanovy (Universitat Autònoma de Barcelona), strony „His origins”, „Timeline”, „Translations and rewrites”, „Galenism”, „Aphorisms”, „Theoretical medicine and natural philosophy”, „Practical medicine”, „Was Arnau de Vilanova an alchemist?”, „A false alchemist”, „The pseudo-Arnaldian alchemical corpus”, „The myth of Arnau de Vilanova”, „Natural magic and astrology”, „Dubious writings”, „Arnau in the early modern press” i „Basic bibliography”: webs.uab.cat/arnau/en/ (wersja hiszpańska: dostęp 29 października 2026, wersja angielska: 12 listopada 2026; licencja CC BY-NC-ND).
• Juan Antonio Paniagua Arellano, „Arnau de Vilanova”, w: Diccionario Biográfico Español (Real Academia de la Historia), wersja online w Historia Hispánica (po hiszpańsku): historia-hispanica.rah.es/biografias/44963-arnau-de-vilanova (dostęp 29 października 2026).
• Arnaldi de Villanova Opera Medica Omnia (Barcelona, 1975-), zwłaszcza t. II, Aphorismi de gradibus, wyd. M. R. McVaugh (1975), t. X.1, Regimen sanitatis ad regem Aragonum, wyd. L. García-Ballester, M. R. McVaugh i P. Gil-Sotres (1996); t. XIII, Speculum medicine, wyd. M. R. McVaugh; t. XVII, Translatio libri Albuzale de medicinis simplicibus, wyd. A. Labarta, J. Martínez Gázquez, M. R. McVaugh, D. Jacquart i L. Cifuentes; oraz t. VII.1, Epistola de reprobacione nigromantice ficcionis (De improbatione maleficiorum), wyd. Sebastià Giralt (2005); katalog Edicions de la Universitat de Barcelona.
• Arnaldi de Villanova Opera Theologica Omnia, t. III (2004), IV (2007) i V (2014), wyd. J. Perarnau; t. XIV (2019), wyd. J. Mensa.
• Antoine Calvet, Les œuvres alchimiques attribuées à Arnaud de Villeneuve: grand œuvre, médecine et prophétie au Moyen-Âge, przedmowa Sebastià Giralta (Paryż i Mediolan: S.É.H.A. i Archè, 2011; Textes et travaux de Chrysopœia, 11).
• MedCat (Sciencia.cat), hasła Sebastià Giralta (dzieła 4563, 4556, 4564 i 4554; wydanie lyońskie, imp. 245) i Lluísa Cifuentesa (dzieło 3158): Rosarius philosophorum (4563), Flos florum (4556), Semita semitae (4564), Epistola super alchimia ad regem Neapolitanum (4554), Rosarius abbreviatus (3158); hasło wydania lyońskiego z 1504 roku: imp. 245 (dostęp 29 października 2026).
• Giuliana Camilli, „Il Rosarius philosophorum attribuito ad Arnaldo da Villanova nella tradizione alchemica del Trecento”, Arxiu de Textos Catalans Antics 14 (1995), s. 175-208, revistes.iec.cat.
• José Rodríguez Guerrero, „Pedro Arnaldo de Vilanova (s. XIV¹), médico, cirujano, alquimista y socius del magister Testamenti”, Azogue 9 (2019-2023), s. 5-38, revistaazogue.com.
• Geoffrey Chaucer, The Canon’s Yeoman’s Tale, w: Walter W. Skeat (wyd.), The Complete Works of Geoffrey Chaucer, t. IV, wyd. 2 (Oksford: Clarendon Press, 1900), wersy G 1428-1434; Project Gutenberg, nr 22120 (domena publiczna).
• Edgar H. Duncan, „Chaucer and »Arnald of the Newe Town«: A Reprise”, Interpretations 9 (1977), s. 7-11.
• Lindy Brady i Andrew Rabin, „»Arnold of the Newe Toun« Revisited: A Note on the Sources of the Canon’s Yeoman’s Tale”, Notes and Queries 65 (2018), s. 174-177, doi:10.1093/notesj/gjy009.
• Hec sunt opera Arnaldi de Villanova (Lyon: François Fradin, 1504), egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek, 2 Med.g. 5, urn:nbn:de:bvb:12-bsb10147895-9 (NoC-NC 1.0).
• De alchimia opuscula complura veterum philosophorum (Frankfurt: Cyriacus Jacobus, 1550), egzemplarz części I w SLUB Dresden, Chem.362,misc.1, digital.slub-dresden.de/id280366256 (Public Domain Mark 1.0).
• C. G. Jung, Die Psychologie der Übertragung (Zurych: Rascher, 1946), o drzeworytach Rosarium philosophorum.