Teksty · Corpus Hermeticum V

Że Bóg jest zarazem niewidzialny i najbardziej jawny
(Corpus Hermeticum V)

Wywód ma trzy kroki. Wszystko, co się ukazuje, powstało, więc Bóg, który jest zawsze, ukazać się nie może. A jednak wszystko, co się ukazuje, jest jego dziełem, więc Boga widać we wszystkim, od gwiazd po ciało, które kształtuje się w łonie matki. Lekcję zamyka hymn.

Na tej stronie: czym jest · paragrafy · mapa paragrafów · porównanie przekładów · ukryty i jawny · argument z porządku świata · hymn · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum V

To piąty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum, monolog, w którym Hermes naucza, a Tat tylko słucha. Nagłówek podaje tezę, a każdy tłumacz ujmuje ją inaczej. Tu i dalej cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie, a tytuły także w oryginale, bo po nich szuka się miejsca w skanie. John Everard, pierwszy tłumacz angielski, napisał „The Fifth Book. That God is not manifest, and yet most manifest” („Księga piąta. Że Bóg nie jest jawny, a jednak jest najbardziej jawny”; The Divine Pymander, 1650, s. 62). John David Chambers dał „That the Invisible God is most Manifest” („Że niewidzialny Bóg jest najbardziej jawny”; 1882, s. 36). G.R.S. Mead wybrał „Though Unmanifest God is Most Manifest” („Choć niejawny, Bóg jest najbardziej jawny”), z numerem V i własnym liczeniem VI w nawiasie (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 99). Walter Scott wydrukował „That God is hidden from sight, and yet is most manifest” („Że Bóg jest ukryty przed wzrokiem, a jednak najbardziej jawny”; Hermetica, t. I, 1924, s. 157). Brian Copenhaver (1992) używa słów „invisible” i „visible”, niewidzialny i widzialny (s. 18-20). Po polsku Aneta Tylak oddała nagłówek jako „[Wykład] Hermesa do syna Tata o tym, że niewidzialny bóg jest najbardziej widoczny” (2021, s. 227).

Pierwsze słowa, „I tę mowę, Tacie” (Chambers, s. 36), pokazują, że tekst wyjęto z jakiegoś cyklu. Mead sądził, że pochodzi ze zbioru nauk „do Tata”, a nagłówek „dopisał jakiś późniejszy wydawca bizantyjski” na podstawie drugiego zdania traktatu (t. II, s. 106). Scott, wychodząc od greckiego czasownika, który znaczy tyle co omówić temat szczegółowo, zaliczył traktat do „wykładów szczegółowych” (diexodikoi logoi) skierowanych do Tata (Hermetica, t. II, 1925, s. 157). Inną lekcją Hermesa dla Tata jest CH IV, Krater. Kończy się on obrazem Boga, na który trzeba patrzeć „oczami serca”; CH V prosi Tata, by zobaczył Boga „oczami umysłu” (Scott, t. I, s. 157 i 159), a Scott zestawił oba wyrażenia (t. II, s. 154).

Tekst nie podaje autora, miejsca ani daty. Scott przypuszczał, że powstał w III wieku n.e. (t. II, s. 157), i nie znalazł w nim „żadnego śladu wpływu chrześcijańskiego” (t. II, s. 156). Czytelnicy łacińscy poznali go z przekładu Marsilia Ficina (Treviso, 1471), który „zawiera tylko Corp. I-XIV” (Scott, t. I, s. 31).

Jedenaście paragrafów prostymi słowami

Streszczenia trzymają się podziału Meada na jedenaście numerowanych paragrafów. Scott numeruje tak samo, ale dzieli §1 i §10 na a i b; paragrafy [1] i [2] Copenhavera zaczynają się tam, gdzie u Meada (z jego przekładu widzieliśmy tylko początek udostępniony przez Cambridge Core). Tylak (2021) ma te same paragrafy 1-11. Streszczenia parafrazują, a cytaty są w tabelach niżej.

§1 · Teza. To, co większości wydaje się ukryte, dla Tata stanie się jasne. Wszystko, co się ukazuje, powstało; to, co się nie ukazuje, jest zawsze i nie musi się ukazywać. Bóg sprawia, że ukazuje się wszystko inne, a sam pozostaje niewidoczny. Powstać, mówi tekst, to nic innego jak się ukazać.

§2 · Jak zobaczyć niewidzialne. Dlatego Boga można zobaczyć przez wszystkie rzeczy, zwłaszcza tym, których on sam wybierze. Tat ma się najpierw pomodlić, żeby do jego umysłu dotarł choć jeden promień Boga, bo tylko myśl, sama ukryta, widzi to, co ukryte. Pan nie skąpi siebie, a Tat może zobaczyć obraz Boga i dotknąć go. Mead uznał ten obraz za kosmos poznawany myślą, Scott za kosmos widzialny (Mead, t. II, s. 100 przyp. 3; Scott, t. I, s. 159 przyp. 2, i t. II, s. 161).

§3-4 · Porządek nieba. Kto strzeże porządku słońca, księżyca i gwiazd? Słońce, „największy bóg wśród bogów na niebie” (Mead, t. II, s. 101), pozwala mniejszym gwiazdom krążyć nad sobą: kogo się boi? Niedźwiedzica obraca się i niesie ze sobą cały kosmos: do kogo należy to narzędzie? Ktoś wyznaczył morzu granice i osadził ziemię, bo bez twórcy nie da się zachować miejsca, liczby ani miary. Nawet nieporządek ma pana, który go jeszcze nie uporządkował.

§5 · Widok z powietrza. Gdyby Tat mógł wzlecieć między ziemię a niebo i objąć naraz wzrokiem ziemię, morze, powietrze, ogień i gwiazdy, zobaczyłby „nieruchome w ruchu i niejawne, które stało się jawne” (Mead, t. II, s. 102).

§6 · Ciało w łonie. Boga widać też w rzeczach śmiertelnych. Kto obrysował oczy, otworzył nozdrza i usta, napiął ścięgna, utwardził kości, ukształtował serce „na podobieństwo piramidy” (Mead, t. II, s. 103), a płuca na podobieństwo gąbki, i ukrył mniej godne części ciała?

§7-8 · Nie ma dzieła bez twórcy. Jaka matka, jaki ojciec zmieścił w jednym ciele tyle umiejętności, jeśli nie niewidzialny Bóg? Nikt nie mówi, że posąg zrobił się sam; mówić tak o ciele to ślepota i bezbożność. Potem tekst grecki się urywa: Mead nazywa swoje następne zdanie „przypuszczalnym”, bo w tekście jest luka (t. II, s. 104 przyp. 1).

§9 · Bóg jest tym, co czyni. Dziełem Boga jest być ojcem wszystkiego, a jego istotą jest tworzyć. Nie istniałby, gdyby nie tworzył zawsze wszystkiego. Jest i tym, co jest, a co uczynił jawnym, i tym, czego nie ma, a co trzyma w sobie.

§10 · Wszystkie imiona i żadne. Bóg jest ukryty i najbardziej jawny, bezcielesny i obecny w każdym ciele. Ponieważ wszystko od niego pochodzi, ma wszystkie imiona; ponieważ jest ojcem wszystkiego, nie ma żadnego. Wtedy Hermes zwraca się do Boga: kto może Cię chwalić i zwrócony w którą stronę?

§11 · Jak chwalić Wszystko. Kiedy, za co i jako kto? Śpiewający nie jest kimś innym niż Bóg. Hymn kończy się czterema mianami: Umysł, Ojciec, Bóg i Dobro. Po nim stoi jeszcze zdanie o materii, powietrzu, duszy i umyśle; zob. hymn.

Mapa paragrafów: cztery wydania obok siebie

Everard podzielił tekst na 49 własnych wersetów, Mead i Scott na jedenaście paragrafów. Strony sprawdziliśmy w skanach; Scott drukuje grekę na stronach parzystych, angielski na nieparzystych.

Przekład Copenhavera zajmuje s. 18-20 jego Hermetica (Cambridge, 1992). Grecki tekst Partheya z wersją łacińską biegnie od s. 41 do s. 48 jego wydania z 1854 roku. Tylak (2021) drukuje grecki tekst Nocka i polski przekład na przemian, na s. 226-233 (przekład na stronach nieparzystych).

Gdzie przekłady się rozchodzą

Tekst grecki ma luki (Scott zaznacza brakujące słowa w §§1b, 4, 6, 8 i 10b) i słowa, które wydawcy zastępują innymi. W trzech miejscach darmowe przekłady angielskie idą w różne strony. Cytaty sprawdziliśmy w skanach.

1. Do kogo modli się Tat (§2). Rękopisy mówią o źródle, „od którego pochodzi Jedno”; Scott usunął te słowa jako obce traktatowi (t. II, s. 160).

• Everard 1650: „do Pana i Ojca, i do Jedynego, i do Jednego, od którego jest jedno” (w. 9, s. 63)
• Mead 1906: „do Jedynego Jednego, od którego pochodzi Jedno” (s. 100)
• Scott 1924: „do Pana i Ojca, który jedyny jest dobry” (s. 159)

2. Istota Boga (§9). Rękopisy mają kuein, być brzemiennym; Scott zmienił to na kinein, poruszać (t. II, s. 165).

• Everard 1650: „jego Istotą jest być brzemiennym, czyli nosić w łonie wszystkie rzeczy, i czynić je” (w. 28, s. 68)
• Mead 1906: „Jego bytem jest poczynanie wszystkich rzeczy i czynienie [ich]”, z glosą „Męska i żeńska energia Boskiego Rodzica” (s. 104 i przyp. 2)
• Scott 1924: „samym jego bytem jest wprawiać wszystko w ruch”, z przypisem „Rękopisy: ‚rodzić wszystkie rzeczy’” (s. 163)

3. Ostatnie zdanie. Everard i Mead je drukują; Scott ujmuje je w nawias w tekście greckim i pomija w angielskim (t. I, s. 164-165).

• Everard 1650: „Najsubtelniejszą i najlżejszą częścią Materii jest Powietrze, Powietrza Dusza, Duszy Umysł, Umysłu Bóg” (w. 49, s. 71)
• Mead 1906: „(Albowiem subtelniejszą częścią materii jest powietrze, powietrza dusza, duszy umysł, a umysłu Bóg.)” (s. 106)
• Scott 1924: pominięte

Najważniejsza jest druga różnica. Czytane jako „brzemienny”, zdanie daje Bogu rolę matki obok roli ojca i tak czyta je przypis Meada; Scott odpowiedział, że nic innego w traktacie nie wskazuje na Boga męsko-żeńskiego (t. II, s. 165). Chambers (1882) zostawił „pregnant”, brzemienny, z greckim słowem obok (s. 40). Copenhaver zachowuje źródło, „od którego pochodzi jedno”, usunięte przez Scotta. Polski przekład Tylak, zrobiony z tekstu Nocka, też zachowuje modlitwę do tego, „od którego [pochodzi] jeden”, w §9 ma „poczynanie wszystkiego i tworzenie”, a ostatnie zdanie przekłada w nawiasie, z uwagą, że Scott i Festugière go nie tłumaczą (2021, s. 227, 231 i 233).

Ukryty i jawny: co znaczą słowa-klucze

Traktat opiera się na jednej greckiej rodzinie słów: aphanês, niewidoczny albo ukryty, i jego przeciwieństwo phaneros, jawny, a do tego phainesthai, ukazywać się, i phantasia, obraz, który rzecz podsuwa zmysłom. Mead wypisał formy tego rdzenia, które występują w §1 i na początku §2, stwierdził, że „tej subtelnej gry słów nie dostrzegł żaden z wcześniejszych tłumaczy”, i żeby ją zachować, wszędzie trzymał się „nieco niezgrabnego terminu ‚manifest’” (jawny; t. II, s. 106-107). Dlatego jego przekład brzmi dziwnie i dlatego pozwala śledzić wywód słowo po słowie.

Gra słów niesie mocne twierdzenie: powstać i ukazać się to jedno i to samo, więc naprawdę jest tylko to, co niewidoczne. Scott wywiódł tę myśl z Platońskiego podziału na to, co ujmuje myśl, i to, co postrzegają zmysły, zauważył, że Platon nie używał do tego tych dwóch terminów, i uznał, że phantasia jest zapożyczeniem, zapewne ze stoickiej teorii poznania (t. II, s. 156-160). Zapytał też, skąd wzięło się słowo „ukryty”, i wskazał zwyczaj egipski: w Nowym Państwie, jak przytacza, imię boga Amona (u Scotta Amen) objaśniano jako „Ukryty” (t. II, s. 158).

Mead czytał ten sam ustęp przez filozofię indyjską: „Nauka jest ta sama co w filozofii wedanty, maja wedantystów”, przy czym maję rozumiał nie jako złudzenie, lecz jako moc boskiej myśli (t. II, s. 107). To teozoficzna lektura Meada z 1906 roku. Scott znał to porównanie i uważał kontakt z Indiami za możliwy w rzymskim Egipcie, ale tu za niepotrzebny: naukę „można dostatecznie wyjaśnić jako rozwinięcie platonizmu, bez zakładania wpływu indyjskiego” (t. II, s. 159 przyp. 1). O umyśle, który tu widzi, pisze strona o nous, a o wiedzy, do której dochodzi, strona o gnozie.

Z tą samą ostrożnością trzeba czytać obietnicę z początku. Hermes mówi, że naucza, by Tat nie pozostał „niewtajemniczony”. Scott zauważył, że chodzi tu o „‚misterium’ tylko w sensie przenośnym”: nie ma obrzędu, jest tylko nauka przekazywana ustnie (t. II, s. 157).

Argument z porządku świata

Paragrafy 3-8 to najbardziej znana część CH V, a przewodnik po traktatach w tym serwisie streszcza je jako wywód „od porządku widzialnego świata do niewidzialnego twórcy”.

Scotta to nie przekonało. Uznał, że autor „traktuje pobieżnie i powierzchownie temat, nad którym stoicy zwykli się rozwodzić”, i jako wzór tego rodzaju wskazał Cycerona, O naturze bogów 2.134-146, zapewne za Posejdoniosem (t. II, s. 156). Wyliczenie narządów przypomina Platońskiego Timajosa; uwaga o ukrywaniu mniej godnych części sięga Panajtiosa, za pośrednictwem Cycerona, O powinnościach 1.126 (t. II, s. 163-164).

Zdanie o nieporządku w §4 to jedyne miejsce, w którym traktat dotyka problemu zła. Scott czytał je tak: to, co nieuporządkowane, jest materią, której twórca jeszcze nie ułożył, pozostałością pierwotnego chaosu, i z czasem dostanie porządek (t. II, s. 162). Przewodnik serwisu dodaje uwagę krytyczną: traktat nigdy nie pokazuje, dlaczego porządek wymaga twórcy, a nie jest własnością samych rzeczy. Ciemniejszy obraz świata daje CH VII, Największym złem wśród ludzi jest nieznajomość Boga.

Mead i Scott łączą ustęp o łonie z §6 z Laktancjuszem, Divinae institutiones 2.10 (Mead, t. II, s. 102 przyp. 4; Scott, t. II, s. 163). Scott zestawił też z tymi paragrafami CH XI, Umysł do Hermesa, gdzie stoi podobny wywód o twórcy (t. II, s. 161).

Hymn na zakończenie

Od §10 lekcja przechodzi w modlitwę. Hymn pyta, kto może chwalić Boga, zwrócony w którą stronę, kiedy, za co i jako kto, i odpowiada, znosząc dystans, który te pytania zakładają. Jego główne wersy w przekładzie Meada: „Ty jesteś tym, czymkolwiek jestem; Ty jesteś tym, cokolwiek czynię; Ty jesteś tym, cokolwiek mówię” (t. II, s. 105), i miana na końcu: „Umysłem, gdy myślisz, i Ojcem, gdy tworzysz, i Bogiem, gdy działasz” (s. 106).

Mead nazwał go „jednym z najwspanialszych hymnów do Boga, jakie napisano w jakimkolwiek języku”, swój komentarz do §10 zatytułował „Wyższy panteizm, czyli panmonizm” i porównał zwrot do Logosu w apokryficznym Męczeństwie Piotra (t. II, s. 108). Scott także przywołał Męczeństwo. Na pytanie „Czyż jestem kimś innym niż Ty?” hymn odpowiada, że Bóg jest tym, czym jest śpiewający; Scott nazwał tę odpowiedź „typową wypowiedzią mistyki”, a z egipskich formuł utożsamienia z bogiem wywnioskował, że „ton tego hymnu nie jest grecki, lecz egipski” (t. II, s. 167-168). Wydrukował też w nawiasach klamrowych „I jaką ofiarę mam Ci złożyć?”, własne uzupełnienie zaginionego pytania, na które zdaje się odpowiadać zdanie „Ty wszystko dajesz, a niczego nie bierzesz” (t. I, s. 165; t. II, s. 166).

Ostatnie zdanie, o materii, powietrzu, duszy, umyśle i Bogu, obaj wydawcy uważają za uwagę czytelnika przepisaną do tekstu. Mead winił „jakiegoś głupiego kopistę”, który zepsuł hymn, doczepiając do niego glosę z marginesu (t. II, s. 108); Scott uznał je za „najwyraźniej nie na miejscu”, bo to samo twierdzenie stoi w lepszym kontekście w CH XII (t. II, s. 168). Scott zestawił ten hymn z hymnami w CH I, w CH XIII, O odrodzeniu i na końcu łacińskiego Asclepiusa (t. II, s. 166).

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum V za darmo

Wszystkie poniższe pozycje można czytać za darmo i legalnie, z wyjątkiem współczesnych wydań na końcu listy, chronionych prawem autorskim. Linki prowadzą do skanów w Internet Archive, do dwóch transkrypcji (to nie są wydania; cytować trzeba ze skanów) i do otwartych kopii polskiego przekładu Tylak; wszystkie sprawdziliśmy 4 listopada 2026 roku.

• Everard, 1650. The Divine Pymander, „The Fifth Book” (Księga piąta), wersety 1-49, s. 62-71. Mikrofilm egzemplarza z serii Early English Books; egzemplarz Wellcome Collection. Pisownia z XVII wieku, krótkie numerowane wersety. Transkrypcja z uwspółcześnioną pisownią w Alchemy Web Site.
• Chambers, 1882. The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus, rozdział V, s. 36-42, z paralelami biblijnymi w przypisach. Skan.
• Mead, 1906. Thrice-Greatest Hermes, t. II, „Though Unmanifest God is Most Manifest”, s. 99-106, komentarz s. 106-109. Skan otwarty na s. 99. Gra słów zostaje widoczna; komentarz teozoficzny. Transkrypcja w Gnosis Archive, sam tekst.
• Scott, 1924-1925. Hermetica, t. I, Libellus V, grecki i angielski, s. 156-165 (skan); t. II, przypisy, s. 155-168 (skan). Tekst poprawiony przez wydawcę; przypisy mówią, co zmienił.
• Parthey, 1854. Hermetis Trismegisti Poemander, cap. 5, grecki z wersją łacińską, s. 41-48. Skan. Dla czytających po grecku.
• Tylak, 2021. Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego), CH V z tekstem greckim Nocka i przekładem polskim z przypisami, s. 226-233. Otwarta kopia w repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego, licencja CC BY-NC-ND 4.0.
• Tylak, 2012. Aneta Tylak, „Corpus Hermeticum V”, Collectanea Philologica 15, s. 103-108: krótki wstęp i przekład z greki, z przypisami, bez tekstu greckiego; podstawą jest wydanie Nocka (s. 104). Przekład prawie ten sam co w książce z 2021 roku. Artykuł w otwartym dostępie.
• Nock i Festugière, 1945. Corpus Hermeticum, t. I (Paryż: Les Belles Lettres), krytyczny tekst grecki z przekładem francuskim. Chronione prawem autorskim.
• Copenhaver, 1992. Hermetica (Cambridge University Press), CH V na s. 18-20, z przypisami na końcu tomu. Strona rozdziału w Cambridge Core. Chronione prawem autorskim.
• Salaman, van Oyen i Wharton, 1999. The Way of Hermes (Londyn: Duckworth), angielski przekład Corpus Hermeticum, z przekładem Definicji Hermesa Trismegistosa dla Asklepiosa autorstwa Jeana-Pierre’a Mahé. Opis w katalogu biblioteki. Egzemplarza nie widzieliśmy, więc nie podajemy stron. Chronione prawem autorskim.
• Staszewska, 2012. Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Armoryka), polski przekład angielskiego wydania Everarda z 1650 roku, nie greki; CH V to w nim Księga 5 (zob. konkordancję numeracji). Egzemplarza nie widzieliśmy, więc nie podajemy stron. Chronione prawem autorskim. Wydanie Corpus hermeticum Henryka Pietruszczaka (Zgorzelec, 2015) według Tylak nie podaje, z jakiego tekstu tłumaczono, a sam przekład ma wiele błędów (2021, s. 29); egzemplarza nie widzieliśmy.

Na pierwszą lekturę wystarczy osiem stron Meada albo, po polsku, przekład Tylak; przypisy Scotta pokazują, gdzie tekst zależy od decyzji wydawców.

Najważniejsze fakty

Miejsce w zbiorze	Piąty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, między IV (Krater) a VI (Że dobro jest w samym Bogu)
Tytuł	Mead 1906: Though Unmanifest God is Most Manifest; Parthey 1854 (po łacinie): quod immanifestus deus manifestissimus sit; Tylak 2021: o tym, że niewidzialny bóg jest najbardziej widoczny; inne tytuły angielskie w części Czym jest
Rozmówcy	Hermes uczy syna, Tata; Tat się nie odzywa
Długość	11 paragrafów (Mead 1906, t. II, s. 99-106); Everard 1650: wersety 1-49, s. 62-71
Stan tekstu	Czytelny, z lukami, które Scott zaznacza w §§1b, 4, 6, 8 i 10b, i z ostatnim zdaniem, które Mead i Scott uważają za uwagę czytelnika
Data	Nieznana; Scott przypuszczał III wiek n.e. (1925, t. II, s. 157)
Za darmo	Po angielsku Everard 1650, Chambers 1882, Mead 1906 i Scott 1924, wszystkie w skanach w Internet Archive; po polsku Tylak 2012 i 2021, w otwartym dostępie
Sprawdzono	4 listopada 2026, w skanach wymienionych w źródłach

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum V?

To krótka lekcja Hermesa dla syna, Tata: Bóg nigdy nie powstaje, więc nie da się go zobaczyć tak, jak widzi się rzeczy, ale można go zobaczyć we wszystkim, co tworzy, od nieba po ludzkie ciało. Kończy się hymnem do Boga, który jest wszystkim.

Co znaczy „unmanifest” (niejawny) w Corpus Hermeticum?

To przekład greckiego aphanês, niewidoczny albo ukryty, przeciwieństwa phaneros, jawny. W CH V wszystko, co się ukazuje, powstało, więc Bóg, który jest zawsze, się nie ukazuje. Mead (1906) zachował „unmanifest” i „manifest”, żeby oddać grecką grę słów; Scott (1924) użył „hidden” (ukryty), Chambers (1882) „invisible” i „nonapparent” (niewidzialny, niepojawiający się), Copenhaver (1992) „invisible” i „visible”, a Tylak (2021) po polsku „niewidzialny” i „najbardziej widoczny”.

Czy Corpus Hermeticum V to panteizm?

Traktat mówi i to, że Bóg tworzy wszystko, i to, że Bóg jest wszystkim. Mead (1906) zatytułował komentarz do §10 „Wyższy panteizm, czyli panmonizm”; Scott (1925) uznał te dwa twierdzenia za „trudne do pogodzenia”, pierwsze wywiódł z Platońskiego Timajosa, a jako źródła drugiego wskazał teologię stoicką albo hymny egipskie (t. II, s. 156).

Czy Corpus Hermeticum V mówi, że Bóg jest męski i żeński?

Tylko w jednym odczytaniu: w §9 rękopisy mówią, że istotą Boga jest być brzemiennym wszystkimi rzeczami (gr. kuein); Everard (1650) i Chambers (1882) mają tu „pregnant”, a Mead (1906) dodaje przypis o męskiej i żeńskiej energii. Scott (1925) uznał to słowo za zepsute i czytał kinein, „wprawiać wszystko w ruch”, a Tylak (2021) przekłada „poczynanie wszystkiego”.

Gdzie przeczytać Corpus Hermeticum V za darmo?

Po polsku: przekład Anety Tylak z greki, w książce z 2021 roku (s. 226-233, z tekstem greckim) i w Collectanea Philologica 15 (2012), s. 103-108, oba w otwartym dostępie. Po angielsku: Thrice-Greatest Hermes Meada, t. II (1906), s. 99-106; Divine Pymander Everarda (1650), Księga 5, s. 62-71; Chambers (1882), s. 36-42; Hermetica Scotta, t. I (1924), s. 156-165, grecki i angielski. Wszystkie są w skanach w Internet Archive, a transkrypcje Meada i Everarda na gnosis.org i alchemywebsite.com. Hermetica Copenhavera (1992), s. 18-20, jest chroniona prawem autorskim.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus, in XVII. Books (Londyn: Robert White dla Thomasa Brewstera i Gregory’ego Moule’a, 1650), spis treści („5. That God is not manifest, and yet most manifest. 62”) i „The Fifth Book”, wersety 1-49, s. 62-71; egzemplarz sfilmowany dla Early English Books i egzemplarz Wellcome Collection, oba w Internet Archive, dostęp 4 listopada 2026. Źródło cytatów oznaczonych „Everard”. Przekład polski z tego wydania: Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Armoryka, 2012), 130 s., rekord Biblioteki Narodowej 2767742; CH V to w nim Księga 5; egzemplarza nie widzieliśmy.
• Gustav Parthey (red.), Hermetis Trismegisti Poemander (Berlin: Nicolai, 1854), cap. 5, tekst grecki z łacińskim nagłówkiem „Hermetis Trismegisti ad filium suum Tat, quod immanifestus deus manifestissimus sit”, s. 41-48; skan w Internet Archive.
• John David Chambers (przeł.), The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus, Christian Neoplatonist (Edynburg: T. & T. Clark, 1882), rozdział V, „That the Invisible God is most Manifest”, s. 36-42 („pregnant” z greckim kuein, s. 40); egzemplarz Uniwersytetu Kalifornijskiego w Internet Archive.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II: Sermons (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), „Corpus Hermeticum V. (VI.) Though Unmanifest God is Most Manifest”, s. 99-106, z przypisami (s. 100 przyp. 3, s. 102 przyp. 4 o Laktancjuszu, s. 104 przyp. 1-2); komentarz s. 106-109 (tytuł i „Those to Tat” s. 106, gra słów i maja s. 106-107, Timajos 29E i „Higher Pantheism” s. 108, hymn i glosa kopisty s. 108); skan w Internet Archive. Źródło cytatów oznaczonych „Mead”.
• Walter Scott (red. i przeł.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), s. 31 (wydanie Ficina z 1471 roku, Corp. I-XIV), Libellus V, tekst grecki z aparatem s. 156, 158, 160, 162, 164, angielski s. 157, 159, 161, 163, 165 (przypisy: s. 159 przyp. 2, s. 163 przyp. 1); skan w Internet Archive.
• Walter Scott, Hermetica, t. II: Notes on the Corpus Hermeticum (Oksford: Clarendon Press, 1925), s. 154 („oczy serca” w CH IV 11b wobec „oczu umysłu” w CH V 2); Libellus V, s. 155-168: zawartość s. 155; źródła, stoicki argument z porządku świata i brak wpływu chrześcijańskiego s. 156; data, tytuł i „misterium” s. 157; Amon s. 158; platonizm bez wpływu indyjskiego s. 159 przyp. 1; usunięte Jedno s. 160; obraz Boga i CH XI s. 161; nieporządek s. 162; Laktancjusz s. 163; Panajtios s. 164; kuein i kinein s. 165; hymn obok CH I, CH XIII i końca Asclepiusa oraz ofiara s. 166; „Ja jestem Tobą” s. 167; egipski ton i glosa s. 168; skan w Internet Archive.
• A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945): krytyczny tekst grecki CH V z przekładem francuskim; katalog BnF. Z tego tekstu (w wydaniu z 1960 roku) przełożyła CH V na polski Aneta Tylak: „Corpus Hermeticum V”, Collectanea Philologica 15 (2012), s. 103-108, wstęp i przekład, podstawa tekstu s. 104, rekord Biblioteki Narodowej 3629173, artykuł w otwartym dostępie; ten sam przekład z tekstem greckim w: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 226-233, rekord Biblioteki Narodowej 1000001055516, repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego; oba przeczytane 4 listopada 2026.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica: The Greek Corpus Hermeticum and the Latin Asclepius in a New English Translation, with Notes and Introduction (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), „Corpus Hermeticum V”, s. 18-20; strona rozdziału i jego początek w Cambridge Core, dostęp 4 listopada 2026.
• Clement Salaman, Dorine van Oyen i William D. Wharton (przeł.), The Way of Hermes: The Corpus Hermeticum, z The Definitions of Hermes Trismegistus to Asclepius w przekładzie Jeana-Pierre’a Mahé (Londyn: Duckworth, 1999), 124 s., ISBN 0-7156-2939-5, OCLC 42360158; zawartość według katalogu Wellcome Collection, liczba stron i numer OCLC według rekordu Open Library, dostęp do obu 4 listopada 2026. Egzemplarza nie widzieliśmy.