Teksty — czytanie z bliska

Tablica Szmaragdowa,
klauzula po klauzuli

Tablica Szmaragdowa jest na tyle krótka, że zmieści się na pocztówce, a uniosła więcej, niż tekst tej długości ma prawo unieść. Krąży jako blok kilkunastu zdań, zwykle bez wydania, zwykle bez daty i niemal zawsze bez kłopotliwego pytania, które każde z tych zdań stawia.

Poniżej łacina w postaci, w jakiej krążyła po średniowiecznym Zachodzie — wulgata — podzielona na przyjęte klauzule. Polski przekład jest nasz i celowo płaski: to nie jest tłumaczenie literackie, tylko sprawdzian tego, co łacina mówi. Pod każdą klauzulą stoją dwie linie. Co twierdzi. I czego nie rozstrzyga — bo to ta druga linia jest zwykle pomijana przez tradycję.

O tym, skąd tekst pochodzi i dlaczego nie ma żadnego szmaragdu ani greckiego oryginału, zob. wpis główny.

1. Verum, sine mendacio, certum et verissimum.

   Prawdziwe, bez falszu, pewne i najprawdziwsze.

   Co twierdzi. Formula powagi, nie twierdzenie o swiecie. Tekst otwiera sie zapewnieniem o wlasnej wiarygodnosci — a to robi tekst, ktory nie moze powolac sie na znanego autora.

   Czego nie rozstrzyga. Nie rozstrzyga nic o tym, kto go napisal, kiedy ani na jakiej podstawie.

2. Quod est inferius est sicut quod est superius, et quod est superius est sicut quod est inferius, ad perpetranda miracula rei unius.

   To, co nizej, jest jak to, co wyzej, a to, co wyzej, jest jak to, co nizej — aby dokonac cudow rzeczy jednej.

   Co twierdzi. Zdanie, ktore cytuja wszyscy. Zwroc uwage na czlon, ktorego nie cytuje prawie nikt: ad perpetranda miracula — odpowiedniosc jest podana jako instrukcja robocza do wywolania skutku, nie jako prawo wszechswiata.

   Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, ze oba poziomy sa tozsame, i nie nazywa zadnego mechanizmu, ktorym jeden dziala na drugi.

3. Et sicut omnes res fuerunt ab uno, meditatione unius, sic omnes res natae fuerunt ab hac una re, adaptatione.

   A jak wszystkie rzeczy pochodzily od jednego, za posrednictwem jednego, tak wszystkie rzeczy narodzily sie z tej jednej rzeczy, przez przystosowanie.

   Co twierdzi. Twierdzenie o pochodzeniu: wielosc zstepuje z jednego zrodla, a proces to adaptatio — dopasowanie, dostrojenie.

   Czego nie rozstrzyga. Nie wskazuje, czym jest owa jedna rzecz. Kazdy pozniejszy komentator podstawia co innego.

4. Pater eius est Sol, mater eius Luna; portavit illud ventus in ventre suo; nutrix eius terra est.

   Ojcem jego jest Slonce, matka Ksiezyc; wiatr nosil je w swoim lonie; ziemia jest jego zywicielka.

   Co twierdzi. Czworo rodzicow, czytanych przez alchemikow jako cztery operacje albo cztery substancje. To jest klauzula, ktora uczynila z tekstu przepis.

   Czego nie rozstrzyga. Nie nazywa zadnej substancji. Odczytanie alchemiczne jest nalozone z zewnatrz, a tekst nie upowaznia do zadnego konkretnego.

5. Pater omnis telesmi totius mundi est hic.

   Tu jest ojciec wszelkiej doskonalosci calego swiata.

   Co twierdzi. Punkt, w ktorym opisywana rzecz zostaje utozsamiona ze zrodlem doskonalosci — telesma to slowo, ktore tlumacze oddaja bardzo roznie.

   Czego nie rozstrzyga. Samo slowo jest sporne. Cokolwiek znaczy, tekst tego nie wyjasnia.

6. Vis eius integra est, si versa fuerit in terram.

   Moc jego jest pelna, gdy zostanie obrocona ku ziemi.

   Co twierdzi. Pierwsza klauzula, ktora brzmi jak polecenie: cos ma zostac skierowane w dol, zeby dzialalo w pelni.

   Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, co ma byc obrocone, czym ani po co. Przez tysiac lat czytano to jako wskazowke laboratoryjna, bez podstawy w samym zdaniu.

7. Separabis terram ab igne, subtile a spisso, suaviter, cum magno ingenio.

   Oddzielisz ziemie od ognia, subtelne od gestego, lagodnie, z wielka umiejetnoscia.

   Co twierdzi. Najbardziej operacyjne zdanie tekstu i jedyne w trybie rozkazujacym skierowanym do czytelnika. Suaviter — lagodnie — brzmi jak wskazowka co do tempa.

   Czego nie rozstrzyga. Nie podaje ani materialu, ani narzedzia, ani miary. To jest instrukcja bez wielkosci.

8. Ascendit a terra in coelum, iterumque descendit in terram, et recipit vim superiorum et inferiorum.

   Wznosi sie z ziemi do nieba i znowu zstepuje na ziemie, i przyjmuje moc rzeczy wyzszych i nizszych.

   Co twierdzi. Ruch w obie strony: wzniesienie i powrot. To klauzula, ktora pozniejsi czytelnicy odczytywali jako destylacje, a inni jako wstepowanie duszy.

   Czego nie rozstrzyga. Nie rozstrzyga, czy mowi o substancji, o czlowieku, czy o obu. Oba odczytania sa dopisane.

9. Sic habebis gloriam totius mundi. Ideo fugiat a te omnis obscuritas.

   Tak uzyskasz chwale calego swiata. Dlatego niech odstapi od ciebie wszelka ciemnosc.

   Co twierdzi. Obietnica skutku i jego nastepstwo. Ciemnosc jest tu tym, co ustepuje, a nie tym, co pokonane.

   Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, czym jest chwala ani czym ciemnosc. Zdanie dziala jak zapewnienie, nie jak opis.

10. Hic est totius fortitudinis fortitudo fortis, quia vincet omnem rem subtilem omnemque solidam penetrabit.

    To jest moc mocna wszelkiej mocy, gdyz pokona kazda rzecz subtelna i przeniknie kazda rzecz stala.

    Co twierdzi. Kulminacja retoryczna. Wzmocnienie przez powtorzenie tego samego rdzenia — fortitudinis fortitudo fortis — jest cecha tekstu, nie tlumaczenia.

    Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, wobec czego ta moc jest mocna. Twierdzenie jest maksymalne i przez to nieweryfikowalne.

11. Sic mundus creatus est.

    Tak zostal stworzony swiat.

    Co twierdzi. Opisana wlasnie operacja zostaje utozsamiona z ta, ktora powstal kosmos. To zawias, na ktorym procedura zamienia sie w kosmologie.

    Czego nie rozstrzyga. Nie daje zadnego opisu stworzenia poza sama analogia.

12. Hinc erunt adaptationes mirabiles, quarum modus est hic.

    Stad beda przystosowania przedziwne, ktorych sposob jest ten oto.

    Co twierdzi. Zapowiedz, ktora nigdy nie nadchodzi: sposob jest ten — czyli to, co wlasnie powiedziano.

    Czego nie rozstrzyga. Nic wiecej nie zostaje podane. Czytelnicy liczacy na metode koncza w tym miejscu.

13. Itaque vocatus sum Hermes Trismegistus, habens tres partes philosophiae totius mundi.

    Dlatego nazwano mnie Hermesem Trzykroc Wielkim, majacym trzy czesci filozofii calego swiata.

    Co twierdzi. Podpis i zrodlo przydomka. Trzy czesci odczytano pozniej jako alchemie, astrologie i teurgie — podzial, ktorego tekst nie robi.

    Czego nie rozstrzyga. Nie mowi, czym sa te trzy czesci. To odczytanie jest renesansowe, nie starozytne.

14. Completum est quod dixi de operatione Solis.

    Dopelnione jest to, co powiedzialem o dziele Slonca.

    Co twierdzi. Formula zamykajaca. Operatio Solis czytano jako wytwarzanie zlota — sol to zarazem slonce i, w uzyciu alchemicznym, zloto.

    Czego nie rozstrzyga. Gra slow jest dostepna po lacinie. Czy wspiera ja oryginal arabski, to osobne pytanie.

Wzór

Przeczytaj ostatnie dwie linie każdej klauzuli jedna po drugiej, a wyłoni się jeden kształt: Tablica twierdzi bardzo dużo i nie uściśla prawie niczego. To nie jest wada tekstu — to powód, dla którego przetrwał. Tekst, który by uściślał, dałoby się obalić. Tekst, który wskazuje gestem, może wypełnić każde stulecie, które go podnosi. I każde wypełniało.

Uczciwe pytania

Czy to jest tekst oryginalny?

Nie. To łacińska wulgata, która krążyła po średniowiecznym Zachodzie. Najstarsza znana wersja jest arabska, z VIII–IX wieku, wewnątrz Kitāb Sirr al-Chalīka. Nie ma greckiego oryginału i nie ma szmaragdu.

Czyj jest polski przekład?

Nasz, zrobiony celowo płasko, żeby odsłonić twierdzenie, a nie żeby dobrze brzmiał. Naukowe opracowanie tekstu łacińskiego wraz z jego historią daje Steele i Singer (1928), w źródłach.

Dlaczego czternaście klauzul, a nie trzynaście?

Podział na klauzule jest redakcyjny, nie należy do tekstu. Wydania tną go różnie; idziemy za przyjętym podziałem łacińskiej wulgaty. Nic od tej liczby nie zależy.

Źródła i dalsza lektura

• Steele, R. & Singer, D. W., ‘The Emerald Table’, Proceedings of the Royal Society of Medicine 21 (1928), pp. 485–501 — the standard scholarly treatment of the Latin text and its Arabic background; freely available via PubMed Central.
• Ruska, J., Tabula Smaragdina: Ein Beitrag zur Geschichte der hermetischen Literatur (Heidelberg: Carl Winter, 1926) — the study that established the Arabic origin.
• Principe, L. M., The Secrets of Alchemy (Chicago: University of Chicago Press, 2013) — on how alchemists actually read instructions of this kind.