Teksty · Corpus Hermeticum XII
Corpus Hermeticum XII: O umyśle wspólnym
Corpus Hermeticum XII to dialog, w którym Hermes uczy syna, Tata, że umysł (nous) pochodzi z samej substancji Boga, kieruje niektórymi duszami ludzkimi jak lekarz ciałem i panuje nawet nad przeznaczeniem. Przytaczając słowa Dobrego Dajmona, dowodzi dalej, że mowa jest jedna dla wszystkich ludów, że w żywym kosmosie nic nie umiera i że Bóg jest Wszystkim; ostatnie zdanie traktatu, że jedynym sposobem czczenia Boga jest nie być złym, zacytował na początku IV wieku Laktancjusz.
Corpus Hermeticum XII to hermetyczny dialog o umyśle wspólnym: Hermes mówi synowi, Tatowi, że umysł (nous) pochodzi z samej substancji Boga, że panuje nawet nad przeznaczeniem i że w kosmosie pełnym życia nic nie umiera. To dwunasty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum, podzielony na dwadzieścia trzy numerowane paragrafy. Jak cały zbiór, jest pseudepigrafem: grecki tekst włożono w usta Hermesa Trismegistosa, a powstał zapewne w II albo III wieku n.e. (Lira 2023), nie jako dzieło egipskiego mędrca z zamierzchłej starożytności. W całym Corpus wyróżnia go to, że Hermes sam powołuje się na wyższego nauczyciela: trzy razy przytacza słowa Dobrego Dajmona (Agathos Daimon), a raz żałuje, że nikt ich nie spisał.
Kto mówi i jakie miejsce traktat zajmuje w zbiorze
Dwa głosy. Hermes naucza, Tat ciągle mu przerywa, a jego zarzuty pchają wywód naprzód: o przeznaczeniu i karze (§5, §7), o tym, czy sam umysł jest doznaniem (§10), o mowie zwierząt (§13), o tym, czy istoty żywe umierają (§16), czy ziemia się porusza (§17), czy to wszystko jest tylko działaniem (§21) i czy Bóg jest w materii (§22). Nie ma tu wizji jak w Poimandresie (CH I) ani Umysłu, który objawia się i mówi sam, jak w CH XI; wyższy głos słychać tu tylko z relacji. Numery paragrafów na tej stronie pochodzą z wydania krytycznego A. D. Nocka i A.-J. Festugière’a (t. I, Paryż 1945), za którym idzie Copenhaver (1992) i które cytują nowsze studia (CH 12.5-9, 12.19). Starsze książki angielskie oznaczają traktat po swojemu: G.R.S. Mead (1906) zatytułował go „XII. (XIII.) About the Common Mind of Hermes to Tat”, gdzie pierwszy numer jest dzisiejszy, a ten w nawiasie pochodzi ze starszego liczenia; Divine Pymander Johna Everarda (1650) drukuje go jako „The Eleventh Book of Hermes Trismegistus. Of the Common Minde to Tat”, pocięty na 127 krótkich wersetów własnej numeracji. Dwadzieścia trzy paragrafy Meada mają te same granice; wersety Everarda się z nimi nie pokrywają, dlatego przy cytacie z Everarda niżej podajemy też numer jego wersetu.
CH XII paragraf po paragrafie
Tabela łączy dwadzieścia trzy paragrafy w dziewięć części. Nagłówki są nasze; numery i treść należą do tekstu. Przekład Meada z domeny publicznej (Thrice-Greatest Hermes, t. II, 1906, s. 199-212) ma te same granice paragrafów, więc można go czytać równolegle, za darmo.
| Paragrafy | Co się dzieje |
|---|---|
| §1 · Umysł z substancji Boga | Umysł pochodzi z samej istoty Boga, jeśli Bóg w ogóle ma istotę, a jaka ona jest, dokładnie wie tylko on. Umysł nie jest od Boga odcięty, lecz złączony z nim jak światło ze słońcem. W ludziach ten umysł jest Bogiem, dlatego niektórzy ludzie są bogami, a ich człowieczeństwo jest bliskie boskości. Powiedział to Dobry Dajmon: bogowie są nieśmiertelnymi ludźmi, a ludzie śmiertelnymi bogami. |
| §2-4 · Umysł wśród dusz | W zwierzętach bez rozumu umysł działa jako ich natura i idzie z nią w parze; w duszach ludzkich działa przeciw nim, dla ich dobra. Każda dusza, która wchodzi w ciało, od razu ulega zepsuciu przez rozkosz i ból, które wrą w złożonym ciele jak soki, a dusza się w nich zanurza (§2). Umysł postępuje z duszami, którymi kieruje, jak lekarz z chorym ciałem: przypala i tnie, zadaje ból, żeby oderwać duszę od rozkoszy, bo wielką chorobą duszy jest bezbożność (§3). Duszom ludzkim, które nie mają umysłu za sternika, wiedzie się jak zwierzętom: umysł popuszcza ich pożądaniom, a one bez końca szaleją i pragną. Nad namiętnościami Bóg ustanowił umysł jako sędziego i kata (§4). |
| §5-7 · Zarzut Tata: przeznaczenie | Tat zarzuca, że to podważa naukę Hermesa o przeznaczeniu (heimarmene): jeśli komuś przeznaczone jest cudzołóstwo albo świętokradztwo, za co ponosi karę? Hermes odpowiada, że wszystkie dzieła należą do przeznaczenia i nic cielesnego, dobrego ani złego, nie dzieje się bez niego; ale przeznaczone jest także to, że kto czyni zło, ten cierpi (§5). Sprawę występku i przeznaczenia odkłada, bo omówiono ją w innych wykładach, i wraca do umysłu: co potrafi i czym różni się w ludziach i w zwierzętach (§6). Wszyscy ludzie podlegają przeznaczeniu, powstawaniu i zmianie, ale ci, których prowadzi rozum, a kieruje umysł, nie cierpią tak samo. Przyciśnięty przez Tata wyjaśnia: człowiek prowadzony przez umysł będzie cierpiał tak, jakby popełnił cudzołóstwo albo zabójstwo, choć nie popełnił żadnego z nich; zmiany nie uniknie, ale od występku może się uwolnić (§7). |
| §8-9 · Słowa Dobrego Dajmona | Hermes przypomina, że zawsze słyszał, jak Dobry Dajmon mówi, i żałuje, że tego nie spisał, bo tylko on, jako pierworodny bóg, wypowiada boskie słowa: wszystko jest jednym, a zwłaszcza ciała poznawalne tylko intelektem; żyjemy dzięki Bożej energii, mocy i wieczności (aion); jego umysł jest dobry i dobra jest jego dusza; rzeczy umysłowe nie znają rozdzielenia, więc umysł, władca wszystkiego i dusza Boga, może zrobić, co zechce (§8). Wniosek dla pytania Tata: umysł, dusza Boga, panuje nad przeznaczeniem, prawem i wszystkim innym i nic nie jest dla niego niemożliwe, ani postawić duszę ludzką ponad przeznaczeniem, ani poddać przeznaczeniu duszę, która lekceważy to, co się dzieje (§9). |
| §10-11 · Czy umysł jest doznaniem? | Tat naciska dalej: jeśli umysł współdziała z popędami zwierząt, a ich popędy są doznaniami, to i umysł jest doznaniem (§10). Hermes chwali pytanie. Wszystko, co bezcielesne, a jest w ciele, podlega doznawaniu: to, co porusza, jest bezcielesne, to, co poruszane, jest ciałem, i obie strony, poruszająca i poruszana, doznają. Ściśle biorąc, nic nie jest wolne od doznawania; działanie i doznawanie to jedno i Tat nie powinien dać się zbić z tropu słowom (§11). |
| §12-14a · Umysł i mowa | Bóg dał ludziom, ponad wszystkie śmiertelne stworzenia, dwa dary równe nieśmiertelności: umysł, by poznawali Boga, i mowę (logos), by go chwalili; kto używa ich właściwie, niczym nie różni się od nieśmiertelnych, a po śmierci one prowadzą go do grona bogów (§12). Zwierzęta mają głos, nie mowę. Gdy Tat zarzuca, że mowa różni się w każdym narodzie, Hermes odpowiada, że ludzkość jest jedna, więc i mowa jest jedna, tłumaczona i odnajdywana taka sama w Egipcie, w Persji i w Grecji. Potem trzecie słowo Dobrego Dajmona: dusza jest w ciele, umysł w duszy, rozum w umyśle, umysł w Bogu, a Bóg jest ojcem ich wszystkich (§13). Rozum jest obrazem umysłu, umysł obrazem Boga; najsubtelniejszą częścią materii jest powietrze, powietrza dusza, duszy umysł, umysłu Bóg, a Bóg wszystko otacza i przenika (§14). |
| §14b-18 · Kosmos, który nie umiera | Konieczność, opatrzność i natura są narzędziami kosmosu i ładu materii. Ciała złożone istnieją dzięki liczbie, a jedności rodzą liczbę i odbierają ją z powrotem, gdy ciała się rozpadają (§14-15). Kosmos jest wielkim bogiem, obrazem większego, pełnym życia, i nic w nim nigdy nie było martwe (§15). Gdy Tat pyta, czy jego żywe części umierają, Hermes ucisza go: Tata zwodzi samo słowo; rozpad to nie śmierć, lecz rozłączenie złożonego ciała, które ma się odnowić (§16). Porusza się nawet ziemia, jedyna rzecz zarazem w szybkim ruchu i stała, bo żywicielka, która wszystko rodzi, nie może być bezwładna (§17). Wszystko w kosmosie zmierza ku przyrostowi albo ubytkowi; życie to nie powstawanie, lecz czucie, a śmierć to nie zmiana, lecz zapomnienie (§18). |
| §19-20 · Człowiek jako towarzysz Boga | Wszystko, co żyje, zawdzięcza nieśmiertelność umysłowi, a najbardziej człowiek, który przyjmuje Boga i dzieli z nim substancję. Tylko z człowiekiem Bóg obcuje: snami w nocy i znakami za dnia, przez ptaki, wnętrzności, wiatr i drzewo zapowiada przyszłość, dlatego ludzie twierdzą, że znają przeszłość, teraźniejszość i przyszłość (§19). Każde inne stworzenie żyje w jednym żywiole; człowiek korzysta z ziemi, wody, powietrza i ognia, widzi niebo i dotyka go zmysłami. Bóg wszystko otacza i przenika i nietrudno go pojąć (§20). |
| §21-23 · Bóg jest Wszystkim | Kto chce oglądać Boga, niech patrzy na ład kosmosu, konieczność w tym, co się jawi, opatrzność w tym, co się stało, materię pełną życia. Tat nazywa to zwykłymi działaniami (energeiai); Hermes pyta, kto je pobudza do działania, jeśli nie Bóg, którego częściami są życie, nieśmiertelność, energia, duch, konieczność, opatrzność, natura, dusza i umysł oraz ich trwanie, zwane Dobrem (§21). Czy więc Bóg jest w materii? Materię oddziela się od Boga po to, by można ją było pomyśleć jako miejsce, ale materia, ciało i istota to wszystko energie Boga, i to jest Bóg, Wszystko (§22). We Wszystkim nie ma niczego, co nie byłoby Bogiem; nie otacza go ani wielkość, ani miejsce, ani jakość, ani kształt, ani czas. Tę naukę czcij: jest jeden sposób czczenia Boga, nie być złym (§23). |
Dwa słowa w tej tabeli już niosą interpretację. „Umysł” oddaje nous, który jest tu zarazem substancją Boga, przewodnikiem dobrych dusz i naturą zwierząt; każde pojedyncze słowo polskie go zawęża. „Zanurza się” w §2 oddaje ten sam grecki czasownik, baptizein, którym CH IV opisuje zanurzenie w kraterze umysłu; tu oznacza duszę, która tonie w rozkoszy i bólu ciała (zob. CH IV, Krater).
W trzech miejscach tabela streszcza lekcję Meada, a tekst Nocka, za którym idzie polski przekład Tylak, czyta inaczej. W §4 Bóg ustanawia nad występkami nie umysł, lecz prawo, „jako mściciela i oskarżyciela” (Tylak 2021, s. 281). W §19 Bóg zapowiada przyszłość „przez ptaki, wnętrzności, natchnienie, dąb” (s. 289), a nie przez wiatr i drzewo. W §21 zamiast „energii i ducha” stoi u Nocka słowo zepsute, które Tylak oddaje jako „przeznaczenie” i oznacza kruksami (s. 291).
Najważniejsze zdania z przekładów w domenie publicznej
Cytujemy Meada (1906) w naszym przekładzie, z numerem paragrafu Nocka i Festugière’a i stroną Meada; ostatni cytat, też w naszym przekładzie, pochodzi z Everarda (1650) i ma jego numer wersetu. Nawiasy kwadratowe pochodzą od Meada.
„Ten Umysł w ludziach jest Bogiem i dlatego niektórzy z ludzi są bogami, a ich człowieczeństwo jest bliskie boskości.” (§1, Mead 1906, s. 199)
„Lecz i to jest przeznaczone, że kto czyni zło, ten będzie cierpiał.” (§5, Mead 1906, s. 202)
„Tak, synu, ale człowiek jest jeden; tak też i mowa jest jedna, bywa tłumaczona i znajduje się ją taką samą w Egipcie, w Persji i w Grecji.” (§13, Mead 1906, s. 206)
„Bo nie powstawanie stanowi o życiu, lecz czucie; nie zmiana stanowi o śmierci, lecz zapomnienie.” (§18, Mead 1906, s. 210)
„To Słowo, synu, czcij i wielbij. A jedyną służbą Bogu jest nie być złym.” (§23, Everard 1650, Księga 11, werset 127, s. 158; skan)
Mead kończy to samo zdanie słowami „Jest tylko jeden sposób czczenia Boga: [jest nim] nie być złym” (s. 212). To zdanie pierwsze wyszło poza zbiór: na początku IV wieku przytoczył je Laktancjusz.
Czego traktat nie mówi
Nigdzie nie mówi, jak dusza zyskuje umysł za sternika ani po czym można to poznać. Umysł jest „wspólny”, obecny nawet w zwierzętach jako ich natura, a jednak kieruje tylko niektórymi duszami ludzkimi, i traktat nie podaje żadnego obrzędu, nauczyciela ani próby, które tłumaczyłyby tę różnicę. Celowo zostawia też niedokończony wywód o przeznaczeniu: Hermes odsyła Tata do innych wykładów o występku i przeznaczeniu (§6), a na zarzut odpowiada potem słowem Dobrego Dajmona, nie argumentem. Wreszcie nie wyjaśnia, kim jest Dobry Dajmon, poza tym, że nazywa go pierworodnym bogiem, którego słów nie spisano.
Sporne miejsca
Umysł dla wszystkich czy dla niektórych? Tytuł mówi o umyśle wspólnym, a przewodnik po traktatach zestawia CH XII, gdzie umysł jest wspólny wszystkim, z CH IV, gdzie umysł podaje się w kraterze tym, którzy zechcą się w nim zanurzyć. Przy uważnej lekturze CH XII okazuje się mniej prosty. Umysł jest wszędzie, w zwierzętach jako natura, ale w ludziach przewodzi tylko niektórym duszom (§3), a dusze, które nie mają go za sternika, żyją jak zwierzęta (§4); §1 mówi, że bogami są „niektórzy” ludzie, nie wszyscy. To zbliża traktat do CH I 22, gdzie Umysł jest przy pobożnych, a nie ma go przy niegodziwych. Teksty nie rozstrzygają, czy te trzy traktaty sobie przeczą, czy opisują jedną naukę z różnych stron. Mead (1906, s. 213) utożsamiał umysł wspólny z Dobrym Umysłem i Dobrym Dajmonem, jednym dobroczyńcą ludzi; to utożsamienie jest jego odczytaniem.
Przeznaczenie stoickie czy platońskie? Paragrafy 5-9 to najlepiej zbadana część traktatu. Walter Scott uznał tutejsze pojęcie przeznaczenia za stoickie. Festugière w dodatku do wydania Nocka i Festugière’a („XII 5-9: Fatalité et libre arbitre”) widział dwie teorie postawione obok siebie, stoicką w §5 i gnostycką w §6-9, przy czym właściwym tematem jest moc umysłu, a przeznaczenie dotyczy tylko rzeczy cielesnych; Lira podchodzi do części gnostyckiej ostrożnie. Nicola Denzey Lewis (2013, s. 118-119) widzi tu wyraźnie starsze poglądy stoickie, ale za nowe uznaje to, że ci, którzy mają rozum, łączą się z boskim umysłem i dzięki temu wykraczają poza przeznaczenie. David Pessoa de Lira (2023) dowodzi, że teoria jest głównie średnioplatońska: to przeznaczenie „warunkowe”, takie jak w O przeznaczeniu Plutarcha, u Alkinoosa i Apulejusza, w którym ustalony jest nie czyn, lecz skutek, jaki nastąpi, jeśli czyn zostanie wybrany. Sednem tego sporu jest „jakby” z §7: człowiek prowadzony przez umysł cierpi tak, jakby popełnił cudzołóstwo albo zabójstwo (wszystkie cztery stanowiska w streszczeniu i z odsyłaczami u Liry 2023). Mead (1906, s. 215-216) porównał §7 z fragmentem Bazylidesa, nauczyciela z II wieku, zachowanym przez Klemensa Aleksandryjskiego, w którym padają te same dwa przykłady, cudzołóstwo i zabójstwo; uważał, że oba teksty czerpią ze wspólnego zasobu nauk, a nie jeden z drugiego.
Kim jest Dobry Dajmon? Traktat nazywa go pierworodnym bogiem i mówi, że jego słowa słyszano, ale ich nie spisano. Pierwsze z nich, „bogowie są nieśmiertelnymi ludźmi, a ludzie śmiertelnymi bogami”, przerabia znane powiedzenie Heraklita (fragment 62 w numeracji Dielsa, który po grecku mówi tylko o „nieśmiertelnych” i „śmiertelnych”), na co wskazał Mead (1906, s. 213); drugie zaczyna się od heraklitejskiego „wszystko jest jednym”. Niepewne jest, jak daleko sięga drugi cytat: według Meada Reitzenstein kończył go, jak się zdaje, na słowie „aion”, sam Mead zaś ciągnął go do końca §8 (s. 214). Mead zauważył też, że trzecie słowo (§13) przypomina formą CH XI 4, które wypowiada sam Umysł, i zbudował na tym teorię nauki stopniowanej, w której bardziej poufną naukę zachowuje się przed początkującymi, takimi jak Tat (s. 214-215). Poza samym tekstem ta teoria nie ma żadnego oparcia.
Czy materia jest dobra? W §22 materię oddziela się od Boga tylko po to, by można ją było pomyśleć jako miejsce, a materię, ciało i istotę nazywa się energiami Boga. Mead (1906, s. 218) wywnioskował, że zarzut dualizmu wobec hermetyków trzeba porzucić, a traktaty odrzucające świat posługują się dualizmem tylko jako środkiem dydaktycznym. To harmonizacja; w tym samym zbiorze CH VI twierdzi, że dobro jest tylko w Bogu, a CH VII nazywa ciało grobem, i Corpus nigdy tych stanowisk nie godzi.
Jeden język czy nieprzekładalny egipski? §13 mówi, że mowa jest jedna i ta sama w Egipcie, w Persji i w Grecji. CH XVI, Definicje Asklepiosa do króla Ammona, zaczyna się od przestrogi przeciwnej: nauka zostanie zepsuta, gdy przełoży się ją z egipskiego na grecki (zob. przewodnik, CH XVI). Żaden z tych traktatów nie odwołuje się do drugiego; to zestawienie jest nasze i jest jeszcze jednym znakiem, że Corpus to antologia różnych autorów, a nie jeden system.
Zdanie powtórzone w CH V. Zdanie z §14 o tym, że najsubtelniejszą częścią materii jest powietrze, powietrza dusza, duszy umysł, a umysłu Bóg, w rękopisach doczepiono też na końcu CH V, co Mead (1906, s. 207, przyp. 1) przypisał skrybie. Kto je cytuje, powinien podać, z którego traktatu je bierze.
Recepcja
Późna starożytność. Najwcześniejszym świadkiem spoza zbioru jest Laktancjusz, łaciński apologeta chrześcijański, piszący na początku IV wieku. W Divinae institutiones (VI.25) przytacza końcowe zdania §23 jako słowa Hermesa „o sprawiedliwości” i uznaje je za zgodne z prorokami: „Czcij i wielbij to słowo, synu. A cześć oddawana Bogu polega na jednym: nie być niegodziwym” (przekład nasz z angielskiego przekładu Williama Fletchera, 1886, tekst). Ten cytat dowodzi, że traktat istniał w jakiejś postaci już w jego czasach. Mead (1906, s. 217-218) wywnioskował z nagłówka Laktancjusza i z hermetycznych wyimków o sprawiedliwości, opatrzności, konieczności i przeznaczeniu zachowanych przez Stobajosa (zob. Fragmenty Stobajosa), że „inne wykłady” o przeznaczeniu, o których mówi §6, naprawdę istniały i że jeden z nich nosił tytuł „O sprawiedliwości”; to jego wniosek. O tym, jak szerzej Laktancjusz używał Hermesa jako pogańskiego świadka prawdy chrześcijańskiej, piszemy przy haśle Prisca theologia.
Renesans. CH XII trafił do czytelników łacińskich wśród czternastu traktatów, które przełożył Marsilio Ficino, kończąc pracę w 1463 roku; przekład wydrukowano w 1471 roku jako Pimander. Lodovico Lazzarelli przełożył później trzy traktaty, których Ficino nie miał (XVI-XVIII); XII nie było wśród nich. Tekst grecki pierwszy raz wydrukował w Paryżu w 1554 roku Adrien Turnèbe, którego wydanie podało CH I-XIV jako Poemander (Scott 1924, t. I, s. 21, 33-34).
Po angielsku traktat podał Divine Pymander Everarda (1650) jako Księgę 11, „Of the Common Minde to Tat”, a Mead w 1906 roku jako „About the Common Mind”, z komentarzem do słów Dobrego Dajmona. Nowsze badania zajmują się traktatem głównie we fragmentach: ustępem o przeznaczeniu (Lewis 2013; Lira 2023), argumentem z wróżbiarstwa w §19 (Lira 2018) i łańcuchem umysłu, rozumu i Boga w §12-14a (Lira 2021).
Przekłady do czytania
| Przekład | Gdzie jest CH XII | Status | Nasza uwaga |
|---|---|---|---|
| G.R.S. Mead, 1906 | Thrice-Greatest Hermes, t. II, s. 199-212 (tekst), 213-218 (komentarz); nagłówek „XII. (XIII.)” | Domena publiczna; skan w Internet Archive | Darmowy i pełny; powstał przed krytycznym tekstem Nocka, a komentarz jest teozoficzny |
| John Everard, 1650 | The Divine Pymander, „The Eleventh Book: Of the Common Minde to Tat”, wersety 1-127, s. 138-158 | Domena publiczna; egzemplarz Wellcome Library w Internet Archive | Do historii recepcji; idzie za tekstem i porządkiem Patriziego (Scott 1924), a nie, jak sądził Mead, za łaciną Ficina |
| Walter Scott, 1924 | Hermetica, t. I (grecki i angielski) | Status prawny zależy od kraju; darmowy skan | Scott swobodnie przestawia i poprawia tekst; porównuj, ale nie cytuj go jako tekstu |
| A. D. Nock i A.-J. Festugière, 1945 | Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (grecki i francuski), z dodatkiem o §5-9 | Chroniony prawem autorskim | Tekst krytyczny, do którego odnoszą się wszystkie numery paragrafów na tej stronie |
| Brian P. Copenhaver, 1992 | Hermetica, CH XII, s. 43-48, z przypisami (Cambridge Core) | Chroniony prawem autorskim | Naukowy standard po angielsku, na podstawie Nocka i Festugière’a |
| Salaman, van Oyen, Wharton, 1999 | The Way of Hermes | Chroniony prawem autorskim | Przystępny na pierwszą lekturę |
| Aneta Tylak, 2021 | Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego), s. 280-291: tekst grecki według Nocka i przekład polski pod tytułem „[Wykład] Hermesa Trismegistosa o wspólnym umyśle, do Tata” | Otwarty dostęp (CC BY-NC-ND 4.0); Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego | Polski przekład z greki, z tymi samymi numerami paragrafów; do lektury po polsku |
| Agata Staszewska, 2012 | Boski Pymander (Sandomierz: Armoryka), Księga 11, jak u Everarda (zob. konkordancję numeracji) | Chroniony prawem autorskim | Przekład z angielskiego Everarda (1650), nie z greki; do badania polskiej recepcji Everarda |
Wszystkie znane nam przekłady całego Corpus, angielskie, polskie i hiszpańskie, wymienia strona główna Corpus Hermeticum.
| Miejsce w zbiorze | Dwunasty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum |
|---|---|
| Tytuł | Po polsku „O umyśle wspólnym” (u Tylak „o wspólnym umyśle, do Tata”); ang. On the Mind Shared in Common (Mead: About the Common Mind) |
| Rozmówcy | Hermes i jego syn Tat; Dobry Dajmon cytowany trzy razy |
| Długość | 23 paragrafy (Nock-Festugière) |
| Inne numeracje | Mead 1906: XII (XIII); Everard 1650: Księga 11, wersety 1-127 |
| Datowanie | Zapewne II-III wiek n.e.; pseudepigraf przypisany Hermesowi |
| Najwcześniejszy świadek spoza zbioru | Laktancjusz, Divinae institutiones VI.25 (cytuje §23) |
| Darmowy przekład | Mead 1906, t. II, s. 199-212; po polsku Tylak 2021, s. 280-291 |
Uczciwe pytania
Czym jest „umysł wspólny” w Corpus Hermeticum XII?
Umysłem (nous) pochodzącym z samej substancji Boga, złączonym z nim jak światło ze słońcem. Jest obecny wszędzie: w zwierzętach działa jako ich natura, a w ludziach kieruje tylko niektórymi duszami i jak lekarz sprzeciwia się ich rozkoszom. Traktat nigdzie nie mówi, jak dusza zaczyna być przez niego prowadzona.
Kim jest Dobry Dajmon w CH XII?
Autorytetem, którego Hermes cytuje trzy razy (§1, 8, 13) i nazywa pierworodnym bogiem; jego słowa słyszano, ale nigdy ich nie spisano. Pierwsze z nich, że bogowie są nieśmiertelnymi ludźmi, a ludzie śmiertelnymi bogami, przerabia znane powiedzenie Heraklita (fragment 62). Kim jest poza tym, tekst nie mówi.
Czy według CH XII wszystko jest przeznaczone?
Traktat mówi, że wszystkie dzieła cielesne podlegają przeznaczeniu i że przeznaczone jest cierpienie tych, którzy czynią zło. Ale umysł, dusza Boga, panuje nad przeznaczeniem i może postawić duszę ludzką ponad nim. Badacze spierają się, czy to przeznaczenie stoickie (Scott), dwie teorie, stoicka i gnostycka, postawione obok siebie (Festugière), przeznaczenie stoickie przezwyciężone przez umysł (Lewis), czy średnioplatońskie przeznaczenie warunkowe (Lira 2023).
Czym CH XII różni się od CH IV w nauce o umyśle?
W CH IV Bóg zsyła umysł w kraterze, w którym ludzie mogą zechcieć się zanurzyć. CH XII nazywa umysł wspólnym i obecnym wszędzie, a jednak mówi, że przewodzi tylko niektórym duszom ludzkim. Corpus nigdy nie godzi tych dwóch obrazów.
Gdzie za darmo przeczytać CH XII?
W Thrice-Greatest Hermes G.R.S. Meada, t. II (1906), s. 199-212, i w Divine Pymander Johna Everarda (1650) jako Księgę 11; oba są w domenie publicznej i mają skany w Internet Archive. Po polsku, z greki, w otwartym dostępie: przekład Anety Tylak (2021), s. 280-291. W pracy naukowej standardem jest Hermetica Copenhavera (1992).
Źródła i dalsza lektura
- A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945): tekst grecki CH XII, numery paragrafów 1-23 i dodatek E o XII 5-9. Ten sam tekst grecki z przekładem polskim: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach „Corpus Hermeticum” na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 280-291; otwarty dostęp w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.
- Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge UP, 1992), CH XII, s. 43-48, z przypisami; Cambridge Core.
- G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), s. 199-218: przekład, przypisy (Laktancjusz, wędrujące zdanie z §14) i komentarz (Heraklit, Reitzenstein, Bazylides, wykłady o przeznaczeniu); skan w Internet Archive. Źródło cytatów z Meada, które podajemy w naszym przekładzie.
- John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus (Londyn: Robert White, 1650), „The Eleventh Book: Of the Common Minde to Tat”, s. 138-158; skan w Internet Archive. Polski przekład z Everarda: Hermes Mercurius Trismegistus, Boski Pymander, przeł. Agata Staszewska (Sandomierz: Wydawnictwo Armoryka, 2012), Księga 11.
- Laktancjusz, Divinae institutiones VI.25, przeł. William Fletcher, Ante-Nicene Fathers, t. VII (Buffalo: Christian Literature Publishing Co., 1886); tekst w New Advent.
- David Pessoa de Lira, „A teoria do destino condicional no Corpus hermeticum 12.5-9”, Griot: Revista de Filosofia 23.1 (2023), s. 209-228, ze streszczeniem stanowisk Scotta, Festugière’a i Lewis oraz odsyłaczami do nich; otwarty dostęp.
- Nicola Denzey Lewis, Cosmology and Fate in Gnosticism and Graeco-Roman Antiquity: Under Pitiless Skies (Lejda: Brill, 2013), s. 109-119.
- David Pessoa de Lira, „O argumento das artes mânticas no Corpus Hermeticum 12.19”, Griot 17.1 (2018), s. 283-303.
- David Pessoa de Lira, „O λóγος noético: análise da lógica proposicional e dos conceitos lógico-dialéticos no Corpus Hermeticum 12.12-14a”, Griot 21.2 (2021), s. 311-331.
- Walter Scott, Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), s. 21, 33-34 (wydanie Turnèbe’a z 1554 roku).