Postaci
Marsilio Ficino
Marsilio Ficino (1433-1499) był florenckim filozofem i księdzem, który na prośbę Cosima de’ Medici sporządził pierwszy łaciński przekład Corpus Hermeticum (1463), a dopiero potem przełożył Platona. Przekład traktatów I-XIV, wydany drukiem w 1471 roku jako Pimander, poprzedzała przedmowa, która umieszczała Hermesa Trismegistosa mniej więcej w czasach Mojżesza i stawiała go na czele sześciu pradawnych teologów, których szereg zamykał Platon. Tę chronologię obalił dopiero w 1614 roku Isaac Casaubon.
Grecki rękopis traktatów hermetycznych, sprowadzony z Macedonii przez mnicha Leonarda z Pistoi, trafił do Cosima de’ Medici (1389-1464) we Florencji, a Cosimo wyznaczył młodemu tłumaczowi niezwykłą kolejność pracy: najpierw Hermes, potem Platon. Marsilio Ficino przerwał ledwie zaczęty przekład Platona i przełożył to, co zawiera rękopis: czternaście pierwszych traktatów Corpus Hermeticum. Skończył we Florencji w kwietniu 1463 roku, ponad rok przed śmiercią Cosima (1 sierpnia 1464). Wydany drukiem w 1471 roku jako Pimander, przekład stał się zdecydowanie najszerzej rozpowszechnionym dziełem Ficina: zachowało się ponad 40 rękopisów, a do końca XVI wieku ukazały się 24 wydania drukowane (Campanelli 2019).
Kiedy Ficino przełożył Corpus Hermeticum?
Ficino ukończył łaciński przekład traktatów I-XIV we Florencji w kwietniu 1463 roku, a pierwsze wydanie ukazało się w Treviso 18 grudnia 1471 roku, bez jego zgody. Karta poniżej datuje resztę jego życia i pracy nad Hermesem i Platonem.
| Data | Co się stało i skąd to wiemy |
|---|---|
| 19 października 1433 | Rodzi się w Figline Valdarno, na południowy wschód od Florencji, jako syn lekarza, który z czasem służył Cosimowi de’ Medici. Dzień znamy tylko z pism samego Ficina. SEP, §1; DBI (Vasoli) |
| 1463 | Cosimo daje mu niewielką posiadłość z domem w Careggi, gdzie Medyceusze mieli willę. SEP, §1; DBI (Kent) |
| kwiecień 1463 | Kończy łaciński przekład Corpus Hermeticum I-XIV, sporządzony na prośbę Cosima z greckiego rękopisu Laurentianus 71.33, który zawiera tylko te czternaście traktatów. Odpis młodzieńczych dzieł, który Ficino posłał później Wawrzyńcowi Wspaniałemu, kończy się słowami „Anno 1463 mense Aprilis florentiae”. DBI (Vasoli); Scott 1924, t. I, s. 20, 31; Della Torre 1902, s. 543 |
| 1464 | W ostatnich miesiącach życia Cosima Ficino czyta mu swoje nowe przekłady dialogów Platona. Cosimo umiera w Careggi 1 sierpnia. SEP, §2; DBI (Kent) |
| 1468-1469 | Łacińskie przekłady dialogów Platona są gotowe w brudnopisie. SEP, §2.3 |
| 18 grudnia 1471 | Pierwsze wydanie, Mercurii Trismegisti Liber de potestate et sapientia Dei, w Treviso u Geraerta van der Leye, bez zgody Ficina i pełne błędów drukarskich. Za tym tekstem poszła większość późniejszych wydań. DBI (Vasoli); Scott 1924, t. I, s. 31; Hanegraaff 2015, s. 184-185 |
| 8 stycznia 1472 | Drugie wydanie, w Ferrarze, złożone z innego, znacznie lepszego rękopisu; na późniejsze wydania prawie nie wpłynęło. Hanegraaff 2015, s. 185-186 |
| 18 grudnia 1473 | Święcenia kapłańskie; później kanonik katedry florenckiej, Santa Maria del Fiore. SEP, §§1-2 |
| 1482 | Wychodzi drukiem jego Teologia platońska, pisana w latach 1469-1474. SEP, §2.1 |
| 1484 | We Florencji ukazują się drukiem dzieła wszystkie Platona w jego łacińskim przekładzie; SEP datuje wydanie na październik 1484 roku. SEP, §2.3; DBI (Vasoli) |
| 3 grudnia 1489 | Antonio Miscomini drukuje we Florencji De vita libri tres (Trzy księgi o życiu), napisane w Careggi wiosną i latem tego roku, razem z Apologią Ficina. Księga trzecia, De vita coelitus comparanda, wyrosła z jego komentarza do Plotyna, a w Kurii rzymskiej padło przeciw niemu oskarżenie o magię. Glasgow Incunabula Project; SEP, §2.4; DBI (Vasoli) |
| 7 maja 1492 | Miscomini drukuje we Florencji jego łacińskiego Plotyna. W przedmowie Ficino pisze, że w 1463 roku Cosimo dał mu do przełożenia „Mercurium primum Termaximum, mox Platonem”: najpierw Hermesa, potem Platona. DBI (Vasoli); Della Torre 1902, s. 467 |
| 1 października 1499 | Umiera w Careggi pod Florencją. DBI (Vasoli) |
| 1614 | Isaac Casaubon (Exercitationes I.10) dowodzi, że traktaty Corpus Hermeticum powstały około końca I wieku n.e., częściowo ze źródeł platońskich, częściowo z chrześcijańskich. Scott 1924, t. I, s. 41 |
Sprawdzono 31 października 2026, każdą pozycję u źródła. SEP to hasło Christophera S. Celenzy „Marsilio Ficino” w Stanford Encyclopedia of Philosophy (rewizja z 28 maja 2024 roku), DBI to Dizionario Biografico degli Italiani. Pełne opisy są niżej, w źródłach.
Dlaczego Hermes wyprzedził Platona?
Hermes miał pierwszeństwo, bo Ficino i jego czytelnicy wierzyli, że jest znacznie starszy od Platona. W przedmowie do przekładu Ficino nazwał Hermesa Trismegistosa „pierwszym autorem teologii” i umieścił go w czasach Mojżesza za pomocą genealogii: astrolog Atlas żył w czasie narodzin Mojżesza, a Hermes należał do późniejszego pokolenia jego rodu. Po Hermesie przyszli Orfeusz, Aglaofemos, Pitagoras i Filolaos, a szereg sześciu zamknął Platon (Scott 1924, t. I, s. 31). To idea, którą historycy nazywają prisca theologia, teologią pradawną. Po 1469 roku Ficino postawił na czele tego szeregu Zoroastra (Celenza 2024, §3.1). Pisma hermetyczne zdawały się zapowiadać Księgę Rodzaju i Ewangelię Jana właśnie dlatego, że uchodziły za starsze od obu. Cała ta budowla stała na chronologii, a chronologia była błędna, co w 1614 roku filologicznie udowodnił Isaac Casaubon. Historia tego, co Ficino naprawdę wskrzesił, zaczyna się w kroku 01 Ścieżki.
Co jest udokumentowane, a co jest legendą?
Udokumentowane są przekład, jego daty i wiara Ficina w starożytnego Hermesa; rozkaz z łoża śmierci, Akademia Platońska jako instytucja i Ficino jako hermetyczny mag to późniejsze upiększenia albo sporne odczytania. Tabela zestawia każde obiegowe twierdzenie z tym, co mówią źródła.
| Twierdzenie | Werdykt |
|---|---|
| Umierający Cosimo kazał odłożyć Platona dla Hermesa. | Kolejność pracy jest udokumentowana, ale tylko przez Ficina; łoże śmierci to upiększenie. |
| Co pokazują źródła: Jedynym świadkiem jest Ficino. W dedykacji przekładu dla Cosima pisze, że przełożył tekst „cum tuis exhortationibus provocatus”, czyli za namową Cosima; w przedmowie do Plotyna (1492) podaje, że Cosimo dał mu najpierw Hermesa, potem Platona, i że Hermesa skończył w kilka miesięcy „eo vivente”, za życia Cosima. Cosimo zmarł 1 sierpnia 1464 roku; w ostatnich miesiącach jego życia Ficino czytał mu Platona. | |
| Ficino sądził, że Hermes żył w czasach Mojżesza. | Udokumentowane. |
| Co pokazują źródła: Jego przedmowa datuje Hermesa genealogią na czasy Mojżesza. Walter Scott (1924) zauważa, że w zarysie szli za nim wszyscy, którzy pisali o tym do końca XVI wieku. | |
| Casaubon dowiódł w 1614 roku, że Hermesa nigdy nie było. | Półprawda: przesunął w czasie teksty, nie człowieka. |
| Co pokazują źródła: Datował księgę na około koniec I wieku n.e. i uznał ją za fałszywie przypisaną, ale nie zaprzeczył, że jakiś Hermes mógł żyć przed Mojżeszem. | |
| Cosimo założył w 1462 roku Akademię Platońską z Ficinem na czele. | Sporne; brak śladów instytucji. |
| Co pokazują źródła: Ficino używał tego słowa: w liście z 1462 roku pisze Cosimowi o akademii urządzonej dla nich w majątku w Careggi (tak w przekładzie SEP), a w przedmowie do Plotyna pisze, że Cosimo powziął myśl o akademii, słuchając Gemistosa Plethona na soborze florenckim. Arnaldo Della Torre (1902) wywiódł formalną akademię, założoną przez Cosima z Ficinem na czele, od XVI-wiecznych czytelników tej przedmowy i nazwał ich odczytanie fałszywym. Arthur Field (1988) bronił jeszcze Akademii zakorzenionej w życiu intelektualnym Florencji; James Hankins (1991) nazwał ją mitem. | |
| Akademia była tajnym zakonem inicjacyjnym. | Legenda. |
| Co pokazują źródła: Żadne ze źródeł cytowanych na tej stronie nie mówi o obrzędach, przysięgach ani tajemnicy. Stanford Encyclopedia (2024) nie znajduje nawet formalnej szkoły z regularnymi spotkaniami i opisuje Ficina jako nauczyciela florenckiej młodzieży z elit. | |
| Magia Ficina pochodziła z pism hermetycznych. | Słabo poparte: przełożony przez niego Corpus nie zawiera magii. |
| Co pokazują źródła: Frances Yates (1964) zbudowała na tym swoją tradycję hermetyczną. Wouter Hanegraaff (2015) zauważa, że traktaty przełożone przez Ficina nie zawierają nic magicznego, a fragmenty czytane jako magia, w Picatrix i o ożywianiu posągów w łacińskiej Mowie doskonałej, znano przez całe średniowiecze. Trzecia księga De vita (1489) wyrosła z jego komentarza do Plotyna. | |
Jak hermetyczny był Ficino?
Mniej, niż głosi legenda: przekładał pisma hermetyczne, ale czytał je jak platonik. Wzorem przekładu była dla niego łacińska Mowa doskonała, dialog hermetyczny znany czytelnikom łacińskim od czasów Augustyna, a jego łacina zaciera główną myśl traktatów, że poznanie Boga wykracza poza rozumowy wywód (Hanegraaff 2015, s. 189-195). Frances Yates uczyniła z pism hermetycznych silnik myśli renesansu; krytycy z Brianem Copenhaverem (1988) na czele wykazali, że astrologiczna magia Ficina zawdzięcza znacznie więcej Proklosowi i neoplatonizmowi niż przełożonemu przez niego Corpusowi, który nie zawiera magii (Hanegraaff 2015, s. 181). Widać to w jego własnym dorobku: w 1497 roku Aldus Manucjusz wydrukował w Wenecji sporządzoną przez Ficina łacińską parafrazę traktatu Jamblicha Odpowiedź mistrza Abamona na list Porfiriusza do Anebona. To w nim teurgia doczekała się wielkiej późnoantycznej obrony. Swojej wersji Ficino dał tytuł De mysteriis Aegyptiorum, Chaldaeorum, Assyriorum i od niego pochodzi nazwa, pod którą traktat znany jest do dziś: De mysteriis. W jego pismach, podobnie jak u Pica i Agrippy, historycy dostrzegają też wpływ łacińskiego Picatrix, podręcznika magii astralnej, który trafił do Europy łacińskiej przez dwór Alfonsa X Kastylijskiego (Komorowska 2015, s. 147-148; Pingree 1986, prolog i s. xv). Wouter Hanegraaff (2015, s. 205-206) dochodzi do wniosku, że Ficino niewiele zrozumiał z religijnego przesłania pism hermetycznych, a jego bliski odpowiednik znalazł w filozofii platońskiej; Hermes liczył się więc dla niego przede wszystkim jako autorytet teologii pradawnej, mniej jako źródło doktryny. Nawet kolejność pracy, Hermes przed Platonem, znamy wyłącznie od samego Ficina.
Na Ficinie ten program się nie skończył. Jego młodszy przyjaciel z kręgu florenckiego, Giovanni Pico della Mirandola, posunął ten sam argument o pradawnej mądrości dalej, dołączył do niego żydowską kabałę i w 1486 roku wydrukował całość jako 900 tez do publicznej debaty. Jak kabała weszła do hermetycznej lektury renesansu, pokazuje przykład 72 imion.
Czy Akademia Platońska Ficina była tajną lożą?
Nie, a najpewniej nie była nawet instytucją. Popularne historie ezoteryczne obsadzają Ficina w roli przywódcy tajnej, inicjacyjnej „Akademii Platońskiej”. Źródła pokazują coś skromniejszego. Ficino sam używał tego słowa: w liście z 1462 roku o swoim kręgu w Careggi i w przedmowie do Plotyna o akademii, którą obmyślił Cosimo. Pisarze XVI wieku zrobili z tego formalną akademię założoną przez Cosima z Ficinem na czele. Arnaldo Della Torre już w 1902 roku nazwał to odczytanie fałszywym, a James Hankins zatytułował swoje studium z 1991 roku „The Myth of the Platonic Academy of Florence”. Hasło w Stanford Encyclopedia (Christopher Celenza, rewizja z 2024 roku) podsumowuje: zachowane źródła nie pokazują formalnej szkoły z regularnymi spotkaniami, a Ficino wolał uczyć florencką młodzież z elit. To, czego Ficino naprawdę dokonał, nie potrzebuje upiększeń: jedna decyzja tłumacza, podjęta dla starzejącego się mecenasa, postawiła późnoantyczny egipsko-grecki korpus na czele pradawnych teologów na półtora stulecia i dała wszystkim postaciom tego serwisu, od samego Hermesa Trismegistosa po Bruna i Dee, ich wspólny tekst. Korpus zawdzięczał to miejsce fałszywej metryce, którą w 1614 roku obalił Isaac Casaubon, czytając uważnie grekę samych traktatów.
| Urodzony | 19 października 1433, Figline Valdarno pod Florencją |
|---|---|
| Zmarł | 1 października 1499, Careggi pod Florencją |
| Kluczowe dzieło | Pimander: łaciński Corpus Hermeticum I-XIV (ukończony w kwietniu 1463; druk w Treviso 18 grudnia 1471) |
| Mecenas | Cosimo de' Medici, który kazał tłumaczyć Hermesa przed Platonem |
| Idea przewodnia | Prisca theologia: Hermes jako „pierwszy autor teologii” |
| Inne przekłady | Platon, dzieła wszystkie (druk 1484); Plotyn (1492); De mysteriis Jamblicha (1497) |
| Dlaczego jest ważny | Jego przekład uruchomił renesansowy hermetyzm |
Uczciwe pytania
Kim był Marsilio Ficino?
Był florenckim filozofem i księdzem (1433-1499), synem lekarza, który służył Cosimowi de’ Medici. Sporządził pierwszy łaciński przekład Corpus Hermeticum (1463), przełożył całego Platona (druk 1484) i Plotyna (1492), napisał Teologię platońską (druk 1482) i Trzy księgi o życiu (1489).
Dlaczego Ficino przełożył Hermesa przed Platonem?
Bo Cosimo de’ Medici chciał najpierw Hermesa. W przedmowie do Plotyna, wydanej w 1492 roku, Ficino pisze, że w 1463 roku Cosimo dał mu do przełożenia najpierw Hermesa Trismegistosa, a potem Platona; obaj uważali Hermesa za znacznie starszego od Platona i za źródło teologii pradawnej, którą Platon odziedziczył. Ta relacja pochodzi wyłącznie od Ficina.
Czy Ficino przełożył cały Corpus Hermeticum?
Nie. Jego grecki rękopis, Laurentianus 71.33, zawiera tylko traktaty I-XIV, więc na nich kończy się Pimander. Traktaty XVI-XVIII przełożył później Lodovico Lazzarelli (1447-1500), a tekst grecki pierwszy wydał drukiem Adrien Turnèbe w Paryżu w 1554 roku.
Czy Ficino wierzył, że pisma hermetyczne są naprawdę staroegipskie?
Tak. Jego przedmowa czyni Hermesa egipskim mędrcem i władcą, żyjącym mniej więcej w czasach Mojżesza, a Platona jego dalekim spadkobiercą. To datowanie przetrwało do 1614 roku, gdy analiza Isaaca Casaubona umieściła teksty około końca I wieku n.e.
Czy Akademia Platońska Ficina była tajnym stowarzyszeniem?
Nie. Ficino nazywał akademią krąg przyjaciół i uczniów, ale zachowane źródła nie pokazują nawet formalnej szkoły z regularnymi spotkaniami, a co dopiero zakonu inicjacyjnego (Stanford Encyclopedia of Philosophy, 2024). Formalną Akademię zbudowali późniejsi autorzy: Della Torre w 1902 roku wskazał na pisarzy XVI wieku, a Hankins w 1991 roku nazwał ją mitem.
Słuchaj i oglądaj
Źródła i dalsza lektura
- Christopher S. Celenza, „Marsilio Ficino”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (pierwsza wersja 2011, gruntowna rewizja 28 maja 2024); tekst online.
- Cesare Vasoli, „Ficino, Marsilio”, Dizionario Biografico degli Italiani, t. 47 (Rzym: Istituto della Enciclopedia Italiana, 1997): data urodzin z listu samego Ficina, przekład ukończony w kwietniu 1463 z rękopisu Laur. 71.33, druk w Treviso 18 grudnia 1471, De vita i zarzut magii, Plotyn z 7 maja 1492, śmierć 1 października 1499; tekst online.
- Dale Kent, „Medici, Cosimo de’”, Dizionario Biografico degli Italiani, t. 73 (2009): śmierć Cosima w willi w Careggi 1 sierpnia 1464; tekst online.
- Walter Scott, Hermetica, t. I (Oxford: Clarendon Press, 1924): s. 20 (Laurentianus 71.33, Corp. I-XIV, sprowadzony z Macedonii), s. 31-33 (wydanie z Treviso, przedmowa Ficina, późniejsze wydania), s. 41 (Casaubon, 1614); skan w Internet Archive.
- Arnaldo Della Torre, Storia dell’Accademia platonica di Firenze (Florencja: G. Carnesecchi e figli, 1902): s. 18 (XVI-wieczne odczytanie formalnej akademii), s. 467 (przedmowa Ficina do Plotyna), s. 543 (dedykacja dla Cosima i data z kwietnia 1463); skan w Internet Archive.
- Wouter J. Hanegraaff, „How Hermetic was Renaissance Hermetism?”, Aries 15 (2015), s. 179-209, tu s. 181 (brak magii w traktatach przełożonych przez Ficina), s. 184-186 (wydania z 1471 i 1472), s. 189-195 (lektura Ficina; Lazzarelli), s. 205-206 (wnioski); PDF, DOI.
- Maurizio Campanelli, „Marsilio Ficino’s portrait of Hermes Trismegistus and its afterlife”, Intellectual History Review 29:1 (2019), s. 53-71: przekład sporządzony w 1463 na prośbę Cosima de’ Medici, ponad 40 rękopisów i 24 wydania drukowane Pimandra do końca XVI wieku (abstrakt); DOI.
- James Hankins, „Cosimo de’ Medici and the ‘Platonic Academy’”, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 53 (1990), s. 144-162, DOI; „The Myth of the Platonic Academy of Florence”, Renaissance Quarterly 44:3 (1991), s. 429-475, DOI.
- Arthur Field, The Origins of the Platonic Academy of Florence (Princeton: Princeton University Press, 1988); opis wydawcy.
- Glasgow Incunabula Project: Marsilio Ficino, De vita libri tres, z Apologią (Florencja: Antonio di Bartolommeo Miscomini, 3 grudnia 1489), ISTC if00158000; opis w katalogu.
- Marsilio Ficino, przedmowa (Argumentum) do Pimandra: Hermes w czasach Mojżesza, władca Egipcjan i pierwszy autor teologii; początek cytuje Scott 1924, t. I, s. 31; XV-wieczny druk w zbiorach Source Library.
- Florian Ebeling, The Secret History of Hermes Trismegistus (Cornell UP, 2007), s. 59-60.
- Brian P. Copenhaver, „Hermes Trismegistus, Proclus and the Question of a Philosophy of Magic in the Renaissance”, w: I. Merkel, A. Debus (red.), Hermeticism and the Renaissance: Intellectual History and the Occult in Early Modern Europe (Washington: Folger Books, 1988), s. 79-111. Tę tezę streszcza sam Copenhaver (przełożone przez Ficina pisma hermetyczne nie mówią o magii, a filozoficzną podstawę magii Ficino wziął od neoplatoników, takich jak Plotyn i Proklos) w rozmowie z Peterem Adamsonem, History of Philosophy without any gaps, odcinek 367 (28 lutego 2021); zapis rozmowy (po angielsku).
- Joanna Komorowska, „Picatrix Latinus: kilka słów wprowadzenia”, „Terminus” 17, z. 1 (2015), s. 147-199, tu s. 147-148: wpływ Picatrix na Ficina, Pica i Agrippę (s. 147), wersja łacińska i dwór Alfonsa X (s. 148); dostęp otwarty.
- David Pingree (red.), Picatrix: The Latin Version of the Ghayat al-Hakim (Londyn: Warburg Institute, 1986; Studies of the Warburg Institute 39): łaciński prolog (księgę przełożono z arabskiego na hiszpański z rozkazu króla Alfonsa i ukończono w 1256 roku); wstęp, s. xv, przyp. 7 (wpływ Picatrix na renesans włoski, z odesłaniem do pracy V. Perrone Compagni z 1977 roku); bezpłatny PDF w Warburg Library Commons.
- Riccardo Chiaradonna, Adrien Lecerf, „Iamblichus”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (pierwsza wersja 2019, gruntowna rewizja 7 listopada 2023), rozdz. 1.2; tekst online.
- Emma C. Clarke, John M. Dillon, Jackson P. Hershbell (tłum.), Iamblichus: De mysteriis (Atlanta: Society of Biblical Literature, 2003), wstęp, s. xiii i xlviii; PDF na stronie wydawcy.
- Stanford Encyclopedia of Philosophy: Marsilio Ficino.