Idee

Jak na górze, tak na dole

Jest na plakatach, w tatuażach, w co drugim filmie o „mądrości hermetycznej”: jak na górze, tak na dole. Pięć słów, od których wymaga się bardzo wiele.

Skąd się to wzięło

Źródło. Nie Corpus Hermeticum. To zdanie pochodzi z Tablicy Szmaragdowej, której najstarszy znany tekst znajduje się w arabskiej księdze Kitab sirr al-khaliqa („Księga tajemnicy stworzenia”), datowanej przez badaczy na VIII-IX wiek i przypisywanej postaci o imieniu Balinas (wydanie krytyczne: Ursula Weisser, 1979; pierwsze nowoczesne studium Tablicy: Julius Ruska, Tabula Smaragdina, 1926). Drugą wczesną wersję arabską opublikował E.J. Holmyard w „Nature” w 1923 roku.

Łacina. Średniowieczna wulgata łacińska, wydana przez Roberta Steele’a i Dorotheę Waley Singer w 1928 roku, podaje porównanie z celem: to, co na dole, jest jak to, co na górze, a to, co na górze, jak to, co na dole, aby dokonać cudów rzeczy jednej. Isaac Newton przełożył to samo zdanie pod koniec XVII wieku: „To, co jest na dole, jest jak to, co jest na górze, a to, co jest na górze, jest jak to, co jest na dole, aby czynić cuda jednej tylko rzeczy” (w naszym przekładzie z angielskiego; rękopis Keynes MS 28, King’s College w Cambridge).

Hasło. Krótka forma należy do okultyzmu XIX wieku. Najwcześniejsze datowane użycie, jakie umiemy przytoczyć, to Isis Unveiled H.P. Bławatskiej (Nowy Jork, 1877), gdzie w t. 1 na s. 35 stoi „As above, so it is below”. Kybalion (Chicago, 1908) wydrukował potem „As above, so below; as below, so above” jako „stary aksjomat” i uczynił z tego drugą z siedmiu zasad. Wcześniejszego druku nie ustaliliśmy.

Nasze odczytanie. Łacińskie zdanie to zdanie praktyka: twierdzenie, że przemiana działa, bo poziomy rzeczywistości sobie odpowiadają. To odczytanie zdania celowego jest nasze, za tym, jak tekstu używali alchemicy.

Co naprawdę mówili starożytni

Idea leżąca u podstaw, sympatia i odpowiedniość między kosmosem a człowiekiem, niebem a ziemią, tkwi głęboko w pismach hermetycznych oraz w otaczającej je myśli stoickiej i platońskiej. Corpus czyni z człowieka mikrokosmos; hermetyka astrologiczna mapuje niebo na ciało i los. Intuicja jest starożytna. Hasło z naklejki nie jest.

Trzy brzmienia, trzy znaczenia

Słynne zdanie zmieniało kształt w drodze, a te zmiany mają znaczenie:

• Po arabsku (VIII-IX wiek). W przekładzie wczesnej wersji arabskiej, który E.J. Holmyard opublikował w 1923 roku: „To, co na górze, jest z tego, co na dole, a to, co na dole, jest z tego, co na górze”. Nie podobieństwo, tylko pochodzenie: każdy poziom bierze się z drugiego.
• Po łacinie (XII wiek). Przekład Hugona z Santalli, zrobiony z wersji z Kitab sirr al-khaliqa, a nie tej, której użył Holmyard, zachowuje ten sens, superiora de inferioribus, inferiora de superioribus, „wyższe z niższego, niższe z wyższego”. Późniejsza wulgata zamienia to w porównanie, sicut, „jak”, i tę wersję przełożył Newton.
• Współczesne hasło. „Jak na górze, tak na dole” zachowuje samo porównanie i gubi zdanie celowe, czyli cuda rzeczy jednej.

Jak się tego używa dziś

Hasło służy za motto astrologii i odrodzenia okultyzmu: ma uzasadniać czytanie nieba dla człowieka. Kybalion (1908) zrobił z niego drugą zasadę. Dopisek „jak wewnątrz, tak na zewnątrz” to nowoczesne rozszerzenie bez odpowiednika w Tablicy. W tarocie uniesioną i opuszczoną dłoń Maga często odczytuje się jako to motto. Tak nazywa się też horror z 2014 roku, rozgrywający się w paryskich katakumbach. Żadne z tych użyć nie jest starożytne; wszystkie wyrastają z łacińskiego porównania.

Czego to nie znaczy

To nie jest prawo przyciągania, obietnica, że myśli przywołują zdarzenia, ani licencja na czytanie każdego przypadku jako kosmicznego podpisu. W swoim macierzystym kontekście zdanie to osadza pewną dyscyplinę, alchemię, w tezie o spójności natury. Odpowiedniość była hipotezą roboczą, nie kocykiem na pocieszenie.

Uczciwe pytania

Czy ta fraza jest w Corpus Hermeticum?

Nie w tej postaci. Idea odpowiedniości jest tam obecna; słynne sformułowanie należy do tradycji Tablicy Szmaragdowej i jej XIX-wiecznej parafrazy.

Kto pierwszy powiedział dokładnie „jak w górze, tak i na dole”?

Nie ma jednego autora. Idea pochodzi z Tablicy Szmaragdowej (po arabsku VIII-IX wiek, średniowieczny przekład łaciński). Krótka forma należy do okultyzmu XIX wieku: najwcześniejsze datowane użycie, jakie umiemy przytoczyć, to Isis Unveiled Bławatskiej (1877, t. 1, s. 35), a Kybalion (1908) zrobił z niej zasadę.

Czy odpowiedniość to to samo co astrologia?

Astrologia to jedno z jej zastosowań. Zasada jest szersza: teza, że poziomy świata odbijają się w sobie i odpowiadają sobie nawzajem.

Źródła i dalsza lektura

• Ursula Weisser (wyd.), Buch über das Geheimnis der Schöpfung (Kitab sirr al-khaliqa), Aleppo 1979: najstarszy arabski tekst Tablicy.
• Julius Ruska, Tabula Smaragdina (Heidelberg 1926).
• E.J. Holmyard, „The Emerald Table”, Nature 112 (1923).
• Hugo z Santalli, De secretis naturae, łaciński przekład Kitab sirr al-khaliqa (XII wiek), wyd. Françoise Hudry, Chrysopoeia 6 (1997-1999): brzmienie „superiora de inferioribus”.
• Robert Steele, Dorothea Waley Singer, „The Emerald Table”, Proceedings of the Royal Society of Medicine 21 (1928): tekst łaciński.
• Isaac Newton, przekład Tablicy, Keynes MS 28, King’s College, Cambridge (koniec XVII wieku).
• H.P. Blavatsky, Isis Unveiled (Nowy Jork: J.W. Bouton, 1877), t. 1, s. 35.
• Three Initiates, The Kybalion (Chicago: Yogi Publication Society, 1908).
• Copenhaver, Hermetica (1992): odpowiedniość i człowiek jako mikrokosmos w Corpus i Asklepiuszu.