Teksty · Corpus Hermeticum IX

O myśleniu i postrzeganiu
(Corpus Hermeticum IX)

Na tej stronie: czym jest · paragrafy · mapa paragrafów · porównanie przekładów · najważniejsze pojęcia · ci, którzy są w gnozie · gdzie czytać

Czym jest Corpus Hermeticum IX

To dziewiąty z siedemnastu greckich traktatów Corpus Hermeticum. Uczy Hermes. W bezpłatnych wersjach angielskich Asklepios ani razu się nie odzywa, a sprzeciw z §2, czy można myśleć bez postrzegania jak w snach, Hermes przytacza jako cudze zdanie („they say” u Meada, s. 130). W tekście Nocka, który przełożyła Tylak, to samo zdanie jest pytaniem rozmówcy: „A czy może proces myślenia przebiegać bez postrzegania, tak jak u tych, którzy wyobrażają sobie rzeczy w czasie snów?” (2021, s. 247). Everard wydrukował go jako Księgę 13, „Of Sense and Understanding” (1650, s. 168), Mead jako „On Thought and Sense” (t. II, 1906, s. 129), Scott jako „Concerning thought and sense” (t. I, 1924, s. 179). Drugi tytuł z rękopisów, „że Piękno i Dobro jest tylko w Bogu”, należy do CH VI: Mead nazwał go „bezmyślnym powtórzeniem” (s. 136), a Scott uznał, że trafił tu „przez pomyłkę” (t. II, 1925, s. 205). Cytaty z wydań angielskich podajemy w naszym przekładzie, poza porównaniem przekładów niżej.

Pierwsze zdanie odsyła do innego tekstu: „Wczoraj, Asklepiosie, wygłosiłem doskonałą Mowę” (Everard, s. 168). Mowa doskonała, Logos teleios, to dialog, który w całości przetrwał tylko po łacinie jako Asclepius (Scott, t. I, s. 179 przyp. 2; Mead, s. 136). Scott uważał, że autor CH IX miał go przed sobą i być może sam go zestawił (t. II, s. 203), a na podstawie tego związku przypuszczał, że traktat powstał około 280-300 n.e. (t. II, s. 204). Czytelnicy łacińscy poznali go z łacińskiego przekładu Marsilia Ficina (druk 1471), który „zawiera tylko Corp. I-XIV” (Scott, t. I, s. 31).

Dziesięć paragrafów, prostymi słowami

Streszczenia trzymają się podziału Meada na dziesięć paragrafów (Scott dzieli §1 na a-c, a §4 na a-b) i parafrazują tekst; cytaty są w listach niżej.

§1 · Postrzeganie i myślenie to jedno. Dzisiejszy temat to postrzeganie. Mówi się, że postrzeganie dotyczy materii, a myślenie prawdziwego bytu, ale u ludzi jedno łączy się z drugim; u innych zwierząt postrzeganie łączy się za to z naturą. Umysł różni się od myślenia jak Bóg od boskości: boskość pochodzi od Boga, myślenie od umysłu (Mead, s. 129). Myślenie i mowa potrzebują siebie nawzajem.

§2 · Nawet we śnie. Nikt nie myśli bez postrzegania ani nie postrzega bez myślenia, a sny korzystają z jednego i drugiego. Gdy cielesna i wewnętrzna strona postrzegania zgadzają się ze sobą, umysł rodzi myśl. Scott nazywa grecki tekst „mocno uszkodzonym” (t. I, s. 181 przyp. 1).

§3 · Nasiona. Umysł poczyna każdą myśl: z nasienia Boga dobre, z nasienia dajmona cudzołóstwo, zabójstwo, świętokradztwo i inne dzieła złych dajmonów.

§4 · Pobożność i jej cena. Nasion Boga jest niewiele: cnota, umiarkowanie i pobożność, a „pobożność to gnoza Boga” (Mead, s. 131). Tych, którzy znają Boga, ludzie mają za szalonych, nienawidzą ich, a może i zabijają. Zło mieszka na ziemi, nie w całym kosmosie. Pobożny znosi wszystko i tylko on obraca zło w dobro.

§5 · Dwa rodzaje myślących. Jedni biorą nasienie myśli od dajmonów, innych ocala Bóg. Bóg czyni wszystko podobnym do siebie, ale obrót kosmosu jedne narodziny kala złem, a inne oczyszcza.

§6 · Kosmos postrzega i myśli. Jego postrzeganie i myślenie mają jedno zadanie: tworzyć wszystko i rozkładać z powrotem w siebie, jako narzędzie woli Boga, i odnawiać to, co się rozpada, „jak Dobry Ogrodnik Życia” (Mead, s. 133).

§7-8 · Ciała, oddech, nazwa. Ciała są złożone z żywiołów, a różnicuje je szybkość kosmicznego ruchu. Kosmos słusznie nazywa się kosmos, czyli porządek albo ozdoba. Istoty żywe wdychają postrzeganie i myślenie z zewnątrz; kosmos otrzymał je raz, od Boga.

§9 · Bóg postrzega i myśli. Bóg nie jest pozbawiony postrzegania i myślenia, jak twierdzą niektórzy. Wszystko jest w nim; jego postrzeganie i myślenie polegają na tym, że nieustannie porusza wszystko, a nic z tego, co jest, nie przestanie istnieć. Bóg nie ma wszystkiego: „On sam jest tym wszystkim” (Mead, s. 134).

§10 · Zrozumieć to uwierzyć. Mowa prowadzi umysł przez część drogi; umysł, gdy stwierdzi, że wszystko się zgadza, wierzy i w tej wierze znajduje spokój.

Mapa paragrafów: trzy wydania obok siebie

Everard ponumerował 55 wersetów (dwa mają numer 34, żaden nie ma 35), Mead i Scott po dziesięć paragrafów. Scott drukuje tekst grecki na stronach parzystych (178-186), angielski na nieparzystych.

Gdzie przekłady się rozchodzą

W czterech miejscach bezpłatne wersje angielskie mówią co innego. Cytaty sprawdziliśmy w skanach i zostawiamy w oryginale; dla porównania dopisujemy polski przekład Anety Tylak (2021), zrobiony z greckiego tekstu Nocka.

1. Kto jest oświecony (§3). W rękopisach dajmon zakrada się do tego, kogo oświecił Bóg; Scott dopisał „nie” (t. I, s. 180; t. II, s. 212).

• Everard 1650: „no part of the World voyd of the Devil, which entering in privately, sowed the seed of his own proper operation”, bez oświecenia (w. 14, s. 170)
• Mead 1906: „the daimon who’s illumined by God’s Light”, czyli człowiek; tłumacze „zdają się robić z tego ustępu nonsens” (s. 130 i przyp. 1)
• Scott 1924: „the man that has not been illuminated by God” (s. 181)
• Tylak 2021: „żadna część świata nie jest pozbawiona dajmona † … † który zakradłszy się posiał nasienie własnej energii”; zepsute miejsce oznacza krzyżami i go nie przekłada (s. 247)

2. Kto nazwie kosmos złym (§4). Grecki czasownik stoi w czasie przyszłym.

• Everard 1650: „as some will sometimes say, Blaspheming” (w. 19, s. 171)
• Mead 1906: „as some will sometimes say with impious tongue” (s. 131)
• Scott 1924: „as some will blasphemously say in days to come” (s. 181)
• Tylak 2021: „jak będą twierdzić niektórzy bluźniercy” (s. 249)

3. Dlaczego niektórzy odmawiają Bogu myślenia (§9). Greckie słowo to deisidaimonia.

• Everard 1650: „some who Blaspheme through superstition” (w. 45, s. 176)
• Mead 1906: „It is through superstition men thus impiously speak” (s. 134)
• Scott 1924: „blaspheme through excess of reverence” (s. 185)
• Tylak 2021: „bluźnią z powodu fałszywych przesądów” (s. 251)

4. Czy mowa dosięga prawdy (§10). Według tekstu Partheya słowo nauczyciela jej dosięga: „sermo enim meus pertingit usque ad veritatem”, czyli „moja mowa sięga aż do prawdy” (1854, s. 66). Scott odczytał mou, „mój” (kodeks A; Q i Turnèbe mają moi), jako ou, „nie” (t. I, s. 184-185).

• Everard 1650: „my speech or words reach not unto the Truth” (w. 52, s. 177)
• Chambers 1882: „For my discourse attains even up to the truth” (s. 55)
• Mead 1906: „My word (logos) doth go before [thee] to the truth” (s. 135)
• Scott 1924: „Speech does not attain to truth” (s. 185)
• Tylak 2021: „Logos bowiem nie dosięga prawdy” (s. 251)

Ostatni punkt najbardziej zmienia sens lekcji. W tekście Partheya słowo nauczyciela dosięga prawdy; u Scotta słowa tylko wyprowadzają ucznia na drogę, a zobaczyć musi on sam, jak mówi o nauczaniu Plotyn (t. II, s. 224).

Postrzeganie, myślenie i wiara: najważniejsze pojęcia

Grecka para to aisthêsis, postrzeganie, i noêsis, myślenie: „Sense and Understanding” u Everarda, „thought and sense” u Meada, „sensation” i „understanding” u Copenhavera (1992, s. 27). Po polsku Tylak pisze „postrzeganie” i „myślenie” (2021, s. 247). Według Meada traktat mówi, że zwykłe myślenie jest „całkowicie uwikłane we wrażenia zmysłowe”, a ponad nie wznosi się tylko umysł (s. 137); zob. nous.

Scott widział tu świadomą korektę platoników, według których najwyższe myślenie nie zawiera w sobie postrzegania, i Mowy doskonałej, która uczy tego samego; pogląd traktatu wywodził ze źródeł stoickich, bliskich perypatetykowi Stratonowi (t. II, s. 206-208). „Myśl” w §§3-5 jest według niego przeważnie decyzją o działaniu (t. II, s. 203 i 211). „Zrozumieć to uwierzyć” (Mead, s. 135) czyni wiarę wynikiem myślenia; Mead objaśnia: „Gnoza, a nie samo przekonanie, jest Piękną Wiarą” (s. 140). Zob. gnoza.

Ci, którzy są w gnozie, i ich wrogowie

§4 nazywa pobożnych „tymi, którzy są w gnozie” (Mead, s. 131 przyp. 1) i mówi, że większość ludzi z nich szydzi, nienawidzi ich, a może ich nawet zabić. Tekst nikogo nie nazywa. Mead i Scott przywołują Fajdrosa Platona, 249D, gdzie miłośnik mądrości uchodzi za szalonego (Mead, s. 131 przyp. 2; Scott, t. II, s. 204). Scott poszedł dalej i uznał tych wrogów za chrześcijan (t. II, s. 204); Mead nie widział „najmniejszej podstawy”, by za Reitzensteinem łączyć to miejsce z prześladowaniem wspólnot Poimandresa w IV wieku (s. 138 przyp. 1).

Bluźniercy z §4, którzy nazywają kosmos złym, to dla Scotta być może także głównie chrześcijanie, choć przyznaje, że CH VI mówi to samo (t. II, s. 213); Mead czytał to miejsce jako odpowiedź na CH VI (s. 136 przyp. 1). W §9 też stoi czas przyszły; w przypisie do niego, odsyłającym do tego miejsca, Scott uznał, że autor mówi o swoich współczesnych przez proroctwo włożone w usta dawnego Hermesa (t. II, s. 222). Laktancjusz cytuje greckie zdanie, według którego pobożność jest poznaniem Boga; Mead powiązał je z §4 (s. 136), a Scott uznał to sformułowanie za „nie całkiem identyczne” (t. II, s. 213).

Gdzie bezpłatnie przeczytać Corpus Hermeticum IX

Skany w Internet Archive, sprawdzone 4 listopada 2026; pełne opisy w źródłach.

• Everard, 1650. Księga 13, w. 1-55, s. 168-178: egzemplarz Wellcome, egzemplarz Early English Books.
• Chambers, 1882. Rozdział IX, s. 50-55: skan.
• Mead, 1906. T. II, s. 129-140, z komentarzem: skan od s. 129. Idzie za rękopisami.
• Scott, 1924-1925. Tekst grecki i angielski, t. I, s. 178-187 (skan); przypisy, t. II, s. 202-225 (skan). Tekst mocno poprawiany.
• Parthey, 1854. Tekst grecki i łaciński, cap. 9, s. 60-67: skan.
• Po polsku: Tylak, 2021. Tekst grecki według Nocka i przekład z greki, s. 246-251 (grecki na stronach parzystych, polski na nieparzystych), na licencji CC BY-NC-ND 4.0: otwarty dostęp w Repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.
• Chronione prawem autorskim: Nock i Festugière (1945), krytyczny tekst grecki z przekładem francuskim; Copenhaver (1992), s. 27-29, w Cambridge Core; po polsku Boski Pymander w przekładzie Agaty Staszewskiej (Sandomierz: Armoryka, 2012), przełożony z Everarda, nie z greki, więc CH IX to w nim Księga 13 (zob. konkordancję; stron nie sprawdziliśmy w egzemplarzu).

Scott nie odnotowuje u Stobajosa żadnego wyimka z CH IX, choć robi to przy CH X (t. I, s. 186), a spis treści Hermetica II Litwy (2018), tomu z przekładem wyimków ze Stobajosa i świadectw, też go nie wymienia.

Najważniejsze fakty

Miejsce w zbiorze	Dziewiąty z 17 greckich traktatów Corpus Hermeticum, między VIII a X (Klucz)
Tytuł	Mead 1906: On Thought and Sense; Parthey 1854 (po łacinie): de intellectu et sensu; Tylak 2021: O myśleniu i postrzeganiu
Objętość	10 paragrafów (Mead 1906, t. II, s. 129-136); Everard 1650: wersety 1-55
Stan tekstu	Miejscami uszkodzony; Scott poprawia go w całym traktacie, także w §§3 i 10
Datowanie	Nieznane; Scott przypuszczał, że około 280-300 n.e. (1925, t. II, s. 204)

Uczciwe pytania

O czym jest Corpus Hermeticum IX?

To krótka lekcja Hermesa dla Asklepiosa: u ludzi postrzegania i myślenia nie da się rozdzielić, dobre myśli zasiewa Bóg, a złe dajmony, kosmos i Bóg też postrzegają i myślą, a zrozumieć to uwierzyć.

Czym jest „Mowa doskonała” z początku CH IX?

To Logos teleios, który Hermes, jak mówi, wygłosił do Asklepiosa dzień wcześniej. Ten dialog znamy dziś z łacińskiego przekładu jako Asclepius. Scott (1925) uważał, że autor CH IX mógł go sam zestawić.

Czy według CH IX można myśleć bez zmysłów?

Nie. U ludzi, mówi traktat, nikt nie może myśleć bez postrzegania ani postrzegać bez myślenia, nawet we śnie. Scott (1925) czytał to jako korektę poglądu platoników, zaczerpniętą zapewne ze źródeł stoickich.

Co znaczy w CH IX „zrozumieć to uwierzyć”?

Wiara idzie za zrozumieniem: umysł, który słowa nauczyciela doprowadziły przez część drogi, sprawdza wszystko, a potem znajduje spokój w wierze. Czy same słowa dosięgają prawdy, zależy od lekcji: tak w tekście Partheya i u Chambersa, prawie tak u Meada („doth go before [thee] to the truth”), nie u Everarda, u Scotta i w polskim przekładzie Anety Tylak (2021).

Gdzie bezpłatnie przeczytać Corpus Hermeticum IX?

Thrice-Greatest Hermes Meada, t. II (1906), s. 129-136; Divine Pymander Everarda (1650), s. 168-178; Chambers (1882), s. 50-55; Hermetica Scotta, t. I (1924), s. 178-187. Wszystkie są zeskanowane w Internet Archive, a Copenhaver (1992) jest chroniony prawem autorskim. Po polsku bezpłatnie jest przekład Anety Tylak (2021), s. 246-251, w repozytorium Uniwersytetu Łódzkiego.

Źródła i dalsza lektura

• John Everard (przeł.), The Divine Pymander of Hermes Mercurius Trismegistus (Londyn, 1650), „The Thirteenth Book. Of Sense and Understanding”, w. 1-55, s. 168-178.
• Gustav Parthey (red.), Hermetis Trismegisti Poemander (Berlin: Nicolai, 1854), cap. 9, s. 60-67.
• John David Chambers (przeł.), The Theological and Philosophical Works of Hermes Trismegistus (Edynburg: T. & T. Clark, 1882), rozdz. IX, s. 50-55.
• G.R.S. Mead, Thrice-Greatest Hermes, t. II (Londyn i Benares: Theosophical Publishing Society, 1906), „Corpus Hermeticum IX. (X.) On Thought and Sense”, s. 129-136; komentarz s. 136-140. Źródło cytatów z Meada, które podajemy w naszym przekładzie.
• Walter Scott (red. i przeł.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924): s. 31; Libellus IX, s. 178-187.
• Walter Scott, Hermetica, t. II: Notes on the Corpus Hermeticum (Oksford: Clarendon Press, 1925), Libellus IX, s. 202-225.
• A. D. Nock (red.) i A.-J. Festugière (przeł.), Corpus Hermeticum, t. I: Traités I-XII (Paryż: Les Belles Lettres, 1945); katalog BnF. Tekst grecki Nocka z polskim przekładem: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach Corpus Hermeticum na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), CH IX s. 246-251; rekord Biblioteki Narodowej 1000001055516.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge University Press, 1992), „Corpus Hermeticum IX”, s. 27-29; początek przeczytany w Cambridge Core 4 listopada 2026.
• M. David Litwa, Hermetica II: The Excerpts of Stobaeus, Papyrus Fragments, and Ancient Testimonies (Cambridge University Press, 2018); spis treści w Cambridge Core, dostęp 4 listopada 2026.