Postaci

Paracelsus (Theophrastus von Hohenheim)

Paracelsus (Philipp Theophrast Bombast von Hohenheim, znany jako Theophrastus von Hohenheim albo Paracelsus; okolice Einsiedeln, na terenie dzisiejszej Szwajcarii, 1493/94 - Salzburg, 1541) był niemieckojęzycznym lekarzem i chirurgiem, który uczył w Bazylei, pisał o medycynie, filozofii przyrody i teologii i używał alchemii do przygotowywania leków (Urs Leo Gantenbein, HLS). Jest też skrajnym przypadkiem fałszywego przypisania. Po jego śmierci krążyło pod jego nazwiskiem wiele tekstów, których nie napisał („obszerne piśmiennictwo pseudepigraficzne”, jak ujmuje to HLS), i to z nich pochodzą przepis na homunculusa (po polsku także homunkulus), „Apokalipsa Hermesa” i obraz alchemika, który robił złoto. Ten portret rozdziela trzy warstwy: co jest udokumentowane, co jest sporne i co przypisano mu później.

Kim był Paracelsus? Udokumentowane fakty

Paracelsus był wędrownym lekarzem, urodzonym w okolicach Einsiedeln w 1493 albo 1494 roku, który w latach 1527-1528 uczył w Bazylei i zmarł w Salzburgu w 1541 roku. Najbardziej wiarygodny krótki życiorys daje Historisches Lexikon der Schweiz (HLS); jego autor, Urs Leo Gantenbein, jest założycielem i kierownikiem projektu paracelsjańskiego na Uniwersytecie w Zurychu (Zurich Paracelsus Project). Według tego hasła Paracelsus był synem lekarza Wilhelma Bombasta von Hohenheim; około 1502 roku rodzina przeniosła się do Villach w Karyntii, gdzie ojciec praktykował jako lekarz, a pierwsze wykształcenie dali mu ojciec i duchowni. W latach 1524-1525 osiadł jako lekarz w Salzburgu i musiał go opuścić, bo wziął udział w niepokojach społecznych; w 1526 roku został obywatelem Strasburga, a w 1527 roku przybył do Bazylei jako lekarz miejski i profesor medycyny. Wykładał tam głównie po niemiecku, a nie po łacinie, i zapowiedział daleko idącą reformę medycyny. Trudny charakter szybko doprowadził do zerwania i w 1528 roku musiał uciekać z Bazylei (HLS).

Odtąd nie zdołał już osiąść na stałe w żadnym mieście. Był w Colmarze, potem w Norymberdze, gdzie wydał dwa dzieła o syfilisie, zanim miasto zakazało mu druku. W 1531 roku leczył w Sankt Gallen burmistrza Christiana Studera i przez pół roku mieszkał w jego domu; w 1534 roku wędrował przez Tyrol; w 1535 roku opisał uzdrowisko Pfäfers; w 1536 roku wydał w Augsburgu Grosse Wundartzney („Wielką chirurgię”). Po pobytach w Linzu, na Morawach, w Preszburgu (Bratysławie), w Wiedniu i w Karyntii zmarł w Salzburgu 24 września 1541 roku (HLS). Źródła, z których korzystaliśmy, nie mówią, na co zmarł, i nie dają żadnego oparcia opowieściom, że zamordowali go rabusie albo otruli wrogowie.

Pierwszym spornym punktem jest jego wykształcenie uniwersyteckie. HLS podaje, że około 1515 roku uzyskał w Ferrarze doktorat z medycyny i chirurgii. Profil IHCD na Universitat de València jest ostrożniejszy: wydaje się, że studiował w Ferrarze, ale „nie jest jasne, czy kiedykolwiek uzyskał stopień doktora”, choć zdobył niektóre ze stopni pośrednich tamtej epoki (Universitat de València, IHCD; przekład nasz). Nie znaleźliśmy dokumentu uniwersyteckiego, który rozstrzyga sprawę, więc podajemy obie wersje.

Był też teologiem. Jego pisma teologiczne to w większości komentarze biblijne, przede wszystkim do Psalmów i Ewangelii, z krytyką Kościoła jako instytucji. Według HLS pozostawił największy po Lutrze dorobek pism fachowych we wczesnonowożytnym języku niemieckim. Jego myśl kształtują neoplatońska filozofia przyrody i magia, a własne doświadczenie liczy się w niej bardziej niż wiedza z książek (HLS).

Co Paracelsus wydał za życia, a co wydrukowano później?

Paracelsus wydał za życia bardzo mało, a prawie wszystko inne wydrukowano po jego śmierci; żaden inny fakt nie zmienia jego obrazu tak bardzo. W druku zobaczył coroczne prognostyki astrologiczne, dwa norymberskie traktaty o syfilisie (1529 i 1530), krótkie dzieło o łaźniach w Pfäfers (1535) i Grosse Wundartzney (1536), którą HLS nazywa „jedynym większym traktatem”, jaki zobaczył wydrukowany. Bibliographia Paracelsica Nova w Theatrum Paracelsicum, która uzupełnia bibliografię Karla Sudhoffa (1894) o rekordy VD16 i USTC, wymienia 34 druki z lat 1529-1538, w większości prognostyki (dostęp 29 października 2026; Bibliographia Paracelsica Nova).

Reszta została w rękopisach. Recepcja, mówi HLS, zaczęła się „dopiero po 1560 roku” i osiągnęła szczyt w wydaniu Johannesa Husera: pism medycznych i przyrodniczo-filozoficznych (Bazylea, 1589-1591) oraz chirurgicznych (Strasburg, 1605); pisma teologiczne musiały czekać do XX wieku, i nawet wtedy wydano je tylko częściowo (HLS). Profil z Walencji podsumowuje: większość jego dzieła „wydano po jego śmierci” (Universitat de València, IHCD). Wśród pierwszych druków pośmiertnych są łacińskie De vita longa (1560, wydał Adam von Bodenstein), Drey Bücher dedykowane stanom Karyntii, z Septem Defensiones (Kolonia, 1564), Paragranum (Frankfurt, 1565) i Astronomia magna (Frankfurt, 1571) (Bibliographia Paracelsica Nova).

Ta chronologia ma znaczenie z praktycznego powodu: rękopisy Paracelsusa przez dwadzieścia albo trzydzieści lat przechodziły przez ręce wydawców, lekarzy i alchemików, zanim trafiły do druku, i w tym czasie mieszały się z cudzymi tekstami. To, co krąży dziś jako „dzieła Paracelsusa”, to w dużej części to, co ci wydawcy wydrukowali pod jego nazwiskiem.

Czy Paracelsus był alchemikiem? Arkana, nie złoto

Paracelsus był alchemikiem, ale w ściśle określonym sensie: używał alchemii do robienia leków, nie złota. Według HLS posługiwał się pojęciami alchemicznymi zarówno do przygotowywania środków leczniczych, jak i do wyjaśniania procesów zachodzących w ciele, a przeciw nauce o czterech humorach uzupełnił cztery żywioły o tria prima: siarkę, rtęć i sól jako czynne zasady filozoficzne (HLS). W Paragranum, napisanym w 1530 roku i należącym do jego niewątpliwie autentycznych tekstów, alchemia jest jednym z filarów medycyny, a jej cel jest podany wprost:

nicht als die sagen, alchimia mache gold, mache silber; hie ist das fürnemen: mach arcana und richte dieselbigen gegen den krankheiten

„Nie tak, jak mówią, że alchemia robi złoto, robi srebro; tu celem jest: rób arkana i kieruj je przeciw chorobom.”

(Paragranum, księga III, „Alchimia”, w: Sudhoff, Sämtliche Werke, I. Abt., t. 8, 1924, s. 185; tekst przepisany ze skanu tomu; przekład nasz.) W tym samym fragmencie nazywa żołądek „alchemikiem” ciała, a alchemię „zewnętrznym żołądkiem”. Germanista Joachim Telle podsumował to w 1991 roku: Paracelsus pożegnał się z tradycyjną alchemią transmutacyjną i przemienił ją w farmację (Telle, „Johann Huser in seinen Briefen”, w: Parerga Paracelsica, 1991, s. 220, cyt. za Theatrum Paracelsicum, biografia Paracelsusa).

Tu opłaca się nie wychodzić poza to, co mówią źródła. W tym fragmencie Paracelsus nie twierdzi, że transmutacja metali jest niemożliwa, a przypisany mu zbiór De natura rerum zawiera księgę o przemianach rzeczy naturalnych (księga VII, De transmutationibus rerum naturalium, w: Sudhoff I/11), przy czym Gantenbein nie widzi mocnych argumentów przeciw jej autentyczności (Theatrum Paracelsicum, De natura rerum). Można powiedzieć tyle: w jego pewnych tekstach celem alchemii jest medycyna, nie złoto. Zdanie „szukał kamienia filozoficznego, żeby zamieniać ołów w złoto”, tak często powtarzane w tekstach popularnych, opisuje Paracelsusa z legendy, nie Paracelsusa z Paragranum. Szerszą ramę alchemicznego Dzieła znajdziesz w tekście Wielkie Dzieło.

Jednym ze słów związanych z jego nazwiskiem jest „spagiryka” (w tekście kunst spagirica), sztuka rozdzielania i ponownego łączenia. Pojawia się na przykład we fragmencie o homunculusie w De natura rerum, księga I (Sudhoff I/11, s. 317), czyli w tekście, którego autentyczność jest odrzucona (zob. niżej). Jeśli szukasz sztuki spagirycznej „Paracelsusa”, najpierw sprawdź, z jakiego dzieła pochodzi każdy cytat.

Które dzieła są Paracelsusa, a które mu przypisano?

Traktaty o syfilisie, Grosse Wundartzney, Paragranum i Septem Defensiones są autentyczne; De natura rerum to mieszanina; De tinctura physicorum, Apocalypsis Hermetis i Arbatel to fałszerstwa. Badania nad „pseudo-Paracelsusem” bardzo się w ostatnich latach posunęły; dobrym wejściem jest tom zbiorowy pod redakcją Didiera Kahna i Hiro Hiraia, Pseudo-Paracelsus: Forgery and Early Modern Alchemy, Medicine and Natural Philosophy (Lejda: Brill, 2022, DOI 10.1163/9789004503380). Tabela zbiera dzieła najczęściej cytowane pod jego nazwiskiem. Przy tekstach wątpliwych albo fałszywych podajemy werdykt Theatrum Paracelsicum, które każdemu tekstowi poświęca hasło z jego historią; przy autentycznych to, co mówią HLS i wydanie Sudhoffa. Dane o drukach pochodzą z Bibliographia Paracelsica Nova. Gdzie nie sprawdziliśmy kopii cyfrowej albo jej licencji, mówimy to.

Werdykty Gantenbeina pochodzą z jego artykułu „Real or Fake? New Light on the Paracelsian De natura rerum”, Ambix 67 (2020), s. 4-29 (DOI 10.1080/00026980.2020.1720339), a cytujemy je tak, jak przytacza je Theatrum Paracelsicum, w naszym przekładzie z angielskiego. O De tinctura physicorum hasło odnotowuje zdanie Wilhelma Kühlmanna i Joachima Tellego: traktat „w znacznym stopniu przyczynił się do wczesnonowożytnej legendy Paracelsusa, alchemika, któremu się udało” (Theatrum Paracelsicum; przekład nasz).

Czy Paracelsus napisał przepis na homunculusa?

Według obecnego stanu badań nie. Przepis jest w księdze I De natura rerum, „o rodzeniu się rzeczy naturalnych” (Sudhoff I/11, s. 316-317; Huser, t. 6). Tekst pyta, czy sztuką i naturą może się narodzić człowiek poza ciałem kobiety, i odpowiada, że tak: nasienie mężczyzny zamyka się w kukurbicie i zostawia, by gniło przez czterdzieści dni w venter equinus, czyli w równomiernym cieple końskiego nawozu, aż zacznie się ruszać i będzie wyglądać jak człowiek, choć przezroczysty i bez ciała; potem przez czterdzieści tygodni karmi się je „arkanum ludzkiej krwi” i wychodzi z tego pełne dziecko, tylko znacznie mniejsze. „Dasselbig wir ein homunculum nennen”, „to nazywamy homunculusem” (s. 317; tekst przepisany ze skanu; przekład nasz). Tekst przedstawia to jako jedną z największych tajemnic, jakie Bóg pozwolił poznać śmiertelnym, i dodaje, że z takich homunculusów biorą się olbrzymy i karły.

Trzy fakty zmieniają zwykłe odczytanie. Po pierwsze data: „1537” powtarzane na wielu stronach to data listu dedykacyjnego, nie druku; księgi I-VII wydrukowano po raz pierwszy w 1572 roku, trzydzieści jeden lat po śmierci Paracelsusa, a najstarszy rękopis, freiberski, pochodzi z 1571 roku. Po drugie autorstwo: Sudhoff uznał całe dzieło za nieautentyczne, może przerobione z autentycznych fragmentów, a Gantenbein nazywa przedmowę i księgi I i II, czyli właśnie część z homunculusem, „dość prymitywnymi fałszerstwami”. Po trzecie epoka: według tego samego hasła części nieautentyczne powstały zapewne w latach 60. XVI wieku (Theatrum Paracelsicum, De natura rerum). Przepis na homunculusa jest więc tekstem pseudoparacelsjańskim, zapewne z lat 60. XVI wieku, a nie stroną napisaną przez Paracelsusa.

W korpusie jest też inny „homunculus”: ten z Liber de imaginibus, dzieła o spornej autentyczności, który Akihito Murase badał w tym samym numerze Ambix („The Homunculus and the Paracelsian Liber de imaginibus”, s. 47-61, DOI 10.1080/00026980.2020.1720359). Żadnego z nich nie należy mylić z „homunkulusem” neurologów, mapą ciała w korze mózgowej, z którym łączy je tylko nazwa. Co było przed przepisem i po nim, od arabskiego Liber vaccae po kolbę Wagnera w Fauście Goethego, opowiada tekst Homunculus w alchemii.

Czy Paracelsus powiedział, że „dawka czyni truciznę”?

Paracelsus powiedział to co do istoty, ale nie w formie, w jakiej zwykle się go cytuje. Jego najbardziej znane zdanie jest w trzeciej z Septem Defensiones, siedmiu obron przed krytykami, i jest po niemiecku:

was ist das nit gift ist? alle ding sind gift und nichts on gift; alein die dosis macht das ein ding kein gift ist.

„Cóż jest, co nie jest trucizną? Wszystkie rzeczy są trucizną i nic nie jest bez trucizny; tylko dawka sprawia, że rzecz nie jest trucizną.”

(Sudhoff, I. Abt., t. 11, 1928, s. 138; tekst przepisany ze skanu; przekład nasz.) Kontekstem jest obrona jego recept: krytycy zarzucali mu, że używa trucizn, a on odpowiada, że teriak lekarzy też zawiera jad węża i że każde jedzenie czy picie przyjęte ponad dawkę jest trucizną. Defensiones powstały w 1538 roku, a wydrukowano je po jego śmierci, w Kolonii, w 1564 roku; przekład łaciński ukazał się w 1566 roku (Jeffrey K. Aronson, The BMJ Opinion, 9 sierpnia 2019; drukarz i rok w Bibliographia Paracelsica Nova).

Łacińskiej formuły „sola dosis facit venenum” („tylko dawka czyni truciznę”) nie ma w tym fragmencie i nie znaleźliśmy jej w żadnym z jego tekstów, które przejrzeliśmy. Łacina mówi też coś innego: Paracelsus nie twierdzi, że dawka zamienia coś w truciznę, tylko że to dawka sprawia, że rzecz nie jest trucizną. Wydanie kolońskie z 1564 roku miało już na marginesach łacińskie glosy, takie jak „Omnis purgatio venenum, si non servetur dosis” („każdy środek przeczyszczający jest trucizną, jeśli nie przestrzega się dawki”, za angielskim przekładem Aronsona), ale nawet one nie są słynną formułą. Jeśli ją cytujesz, uczciwie jest podać tekst niemiecki z odsyłaczem, a łacinę przedstawić jako późniejsze streszczenie, nie jako jego słowa. To przez to zdanie często przedstawia się go jako „ojca toksykologii”; żeby zrozumieć, co naprawdę napisał, wystarczy przeczytać cały fragment.

Co Paracelsus mówił o Hermesie i skąd wziął się „Hermes Secundus”?

Paracelsus traktował Hermesa jako jeden autorytet alchemiczny spośród wielu, w jednym miejscu go krytykując, w innym przyznając mu rację; tytuł „Hermes Secundus” nadali mu inni po jego śmierci. Jego sława w historii hermetyzmu bierze się z tego, co zrobili z nim inni, a nie z tego, co sam mówił o Hermesie. W Paragranum Hermes pojawia się wśród autorów teorii, którą Paracelsus odrzuca: że metale rodzą się z rtęci i siarki. Według niego wszystkie minerały składają się z trzech zasad, nie z dwóch, a ci, którzy uczyli inaczej, mówili z fantazji, a nie ze „światła natury”. Jak to ujmuje:

dan Albertus hat dise ler nit vom h. geist gehabt, sonder nur aus vergebner speculation. also auch Thomas und ander, Hermes und Archelaus.

„Albowiem Albert nie miał tej nauki od Ducha Świętego, lecz tylko z próżnej spekulacji. Tak samo Tomasz i inni, Hermes i Archelaos.”

(Paragranum, księga I, w: Sudhoff, I. Abt., t. 8, 1924, s. 148; tekst przepisany ze skanu; przekład nasz.) Hermes jest tu jeszcze jednym autorytetem alchemicznym, przywołanym obok Alberta Wielkiego i Tomasza z Akwinu i krytykowanym razem z nimi. W innym miejscu tej samej księgi Paracelsus zgadza się z nim w konkretnej sprawie: „was setzt Hermes und Archelaus von vitriolo? groß tugent, und es ist war” („Co Hermes i Archelaos przypisują witriolowi? Wielką moc, i to prawda”; Sudhoff, I. Abt., t. 8, s. 190; przekład nasz), choć wyrzuca lekarzom, że nie umieją tej mocy wydobyć. W tekstach, które przejrzeliśmy, Hermes nie występuje jako mistrz ani jako źródło objawienia i nie znaleźliśmy dowodu, że Paracelsus czytał Corpus Hermeticum, który krążył po łacinie w przekładzie Marsilia Ficina; nie możemy też powiedzieć, że go nie czytał.

Obraz hermetycznego Paracelsusa zbudowano po 1560 roku, w kilku udokumentowanych krokach:

1560, Bodenstein. W dedykacji dla doży i rządu Wenecji w swoim wydaniu De vita longa, podpisanej w Bazylei na początku 1560 roku (tekst ma datę „quarto Kal. Februar.”, czyli 29 stycznia; Theatrum Paracelsicum notuje go pod 1 lutego), wydawca Adam von Bodenstein pisze, że starożytni uprawiali przede wszystkim filozofię boską, „quod liquet in Cabala, in Mercurio trismegisto, Beroso, Orpheo, Pythagora, Platone” („co widać w kabale, w Merkuriuszu Trismegistosie, w Berossosie, Orfeuszu, Pitagorasie i Platonie”; przekład nasz) (tekst w Theatrum Paracelsicum; wydanie W. Kühlmanna i J. Tellego, Corpus Paracelsisticum 1, nr 6). To genealogia prisca theologia, przywołana przez jednego z pierwszych wydawców Paracelsusa w książce jego samego.

1566 i 1603, Apocalypsis Hermetis. Anonimowy tekst łaciński przerabiający Jana z Rupescissy wydrukowano w Londynie w 1566 roku „incerto Authore”; Paracelsusowi przypisano dopiero wersję niemiecką, a jej wydanie z 1603 roku jako pierwsze nazywa go „Hermes Secundus”, drugim Hermesem (Theatrum Paracelsicum).

1570 i 1575, De tinctura physicorum i Arbatel. Pierwszy, wydrukowany w 1570 roku, według Kühlmanna i Tellego w znacznym stopniu przyczynił się do legendy Paracelsusa jako alchemika, któremu się udało (Theatrum Paracelsicum). Drugi, podręcznik magii wydrukowany w Bazylei w 1575 roku bez nazwiska autora, dzieło anonimowego paracelsysty, w aforyzmie 26 stawia Paracelsusa obok Hermesa Trismegistosa jako „secretorum pater”, ojca tajemnic (Theatrum Paracelsicum).

Około 1594, Croll. W wierszu wydrukowanym w Tractatus varii B. G. Penota (Frankfurt, 1594, s. 160) lekarz Oswald Croll przedstawia Paracelsusa jako zwieńczenie łańcucha alchemików, który zaczyna się od Hermesa Trismegistosa i jego Tablicy Szmaragdowej, a ciągnie się przez Gebera, Artefiusza, Rogera Bacona, Rajmunda Lulla, Arnolda z Villanovy, Bernarda z Treviso i George’a Ripleya, by wymienić tylko niektórych (W. Kühlmann i J. Telle, red., Oswaldus Crollius, Alchemomedizinische Briefe 1585 bis 1597, Stuttgart, 1998, s. 201-202, cyt. za Theatrum Paracelsicum). W tym łańcuchu również Lull i Arnold pojawiają się dzięki dziełom alchemicznym, których nie napisali.

1614, Fama. Pierwszy z manifestów różokrzyżowców wymienia wśród nowożytnych „Theophrastusa”, który „do naszego Bractwa nie wstąpił, ale pilnie czytał Księgę M” (s. 101 egzemplarza drezdeńskiego, obraz 105; przekład nasz).

1625, Musaeum Hermeticum. We frankfurckiej antologii alchemicznej wydanej przez Lucasa Jennisa portret Paracelsusa pojawia się na sztychowanych stronach tytułowych dwóch traktatów, w tym jednego autorstwa Balthasara Schwana (Bibliographia Paracelsica, BP.Alchemica.1625-03; zob. Musaeum Hermeticum).

Telle opisał wynik w 1991 roku: wśród alchemików szukających złota, dzięki stałemu mnożeniu się pism pseudoparacelsjańskich i pism paracelsystów, Paracelsus został w końcu przybrany w legendarne świecidełka „niemieckiego Hermesa Trismegistosa” (parafraza Tellego, 1991, s. 220, w: Theatrum Paracelsicum). HLS mówi to samo innymi słowami: wkrótce po jego śmierci wokół rzekomego twórcy złota i maga wyrosła bujna legenda, której towarzyszyło obszerne piśmiennictwo pseudepigraficzne (HLS).

Najwyraźniejszym przypadkiem jest Tablica Szmaragdowa: często mówi się, że Paracelsus ją przełożył albo skomentował. Theatrum Paracelsicum notuje ten Komentarz do Tablicy Szmaragdowej Hermesa Trismegistosa jako dzieło, którego nigdy nie wydrukowano i z którego nie zachował się żaden rękopis; wzmianka może dotyczyć zaginionego rękopisu z biblioteki Ericha Pfeffera albo niemieckiej wersji Tablicy z krótkim komentarzem, włączonej do traktatu Caspara Hartunga, który wydanie z 1603 roku błędnie przypisało Paracelsusowi (Theatrum Paracelsicum). Tekst Tablicy i jej wersje znajdziesz w artykule Tablica Szmaragdowa, klauzula po klauzuli.

Które mity o Paracelsusie są fałszywe i skąd się wzięły?

Prześledzone do źródeł, popularne twierdzenia o Paracelsusie okazują się późniejszymi wymysłami, przekręconymi cytatami albo otwartymi pytaniami. Homunculus. Przepis jest w książce wydrukowanej w 1572 roku, której autentyczność jest odrzucona; według obecnego stanu badań nie napisał go Paracelsus. „Sola dosis facit venenum”. Jego zdanie jest po niemiecku i mówi, że to dawka sprawia, że coś nie jest trucizną; łacina nie jest jego. Złoto. W Paragranum zaprzecza, że celem alchemii jest robienie złota czy srebra; legenda alchemika, któremu się udało, zrodziła się z fałszywych tekstów z lat 60. XVI wieku. „Hermetysta”. W jego pewnych tekstach Hermes jest jeszcze jednym autorytetem alchemicznym: w Paragranum Paracelsus krytykuje go razem z Albertem i Tomaszem (s. 148) i zgadza się z nim co do mocy witriolu (s. 190), ale nigdy nie traktuje go jak mistrza; „niemiecki Hermes” i „Hermes Secundus” to tytuły, które nadali mu inni. Tablica Szmaragdowa. Nie zachował się żaden jego komentarz. Gwałtowna śmierć. HLS podaje tylko miejsce i datę, Salzburg, 24 września 1541; wersje o rabusiach czy trucicielach nie mają źródła w tym, co przejrzeliśmy. Doktorat w Ferrarze. HLS uznaje go za pewny; Universitat de València w niego wątpi. „Dzieła wszystkie”. Niemieckie wydanie Sudhoffa zajmuje czternaście tomów samym dziełem medycznym, przyrodniczym i filozoficznym (1922-1933), a teologia wciąż jest wydawana osobno; wydanie jednotomowe to z konieczności wybór.

Jak czytać Paracelsusa dziś?

Żeby czytać Paracelsusa w oryginale niemieckim, trzeba znać trzy wydania: Husera, Sudhoffa i, dla teologii, Neue Paracelsus-Edition. Wydanie Johannesa Husera (Bazylea, 1589-1591, z chirurgią w Strasburgu, 1605) to podstawa historyczna; jego pełny tekst można przejrzeć w bazie THEO Zurich Paracelsus Project, a Internet Archive ma przedruk z 1616 roku zdigitalizowany przez Getty Research Institute (aureoliphilippit00para; rekord nie podaje licencji). Współczesne wydanie podstawowe to Sämtliche Werke Karla Sudhoffa, I. Abteilung, czternaście tomów (1922-1933), choć według Zurich Paracelsus Project większość tych pism wciąż nie ma wydania z aparatem krytycznym i komentarzem. Wydanie Sudhoffa zdigitalizowała Wellcome Library z ostrzeżeniem, że może być chronione prawem autorskim (dlatego przytaczamy tu tylko krótkie zwroty z XVI-wiecznego tekstu, w naszej transkrypcji i przekładzie). Teologia ukazuje się od 2008 roku w Neue Paracelsus-Edition (De Gruyter) pod redakcją Gantenbeina; jej drugi tom, z pismami salzburskimi z lat 1524-1525, wyszedł w 2025 roku (Zurich Paracelsus Project). Żeby sprawdzić, czy dane dzieło jest jego, najszybciej zajrzeć do hasła tego dzieła w Theatrum Paracelsicum.

Trzy warstwy, po kolei. Fakt: wędrowny lekarz, który uczył głównie po niemiecku, za życia wydał niewiele i rozumiał alchemię jako farmację. Spór: które części korpusu są jego, poczynając od De natura rerum, i czy uzyskał doktorat w Ferrarze. Recepcja: homunculus, alchemik robiący złoto i drugi Hermes, zrodzeni z wydawców, naśladowców i fałszerzy, którzy drukowali go po 1560 roku. To ten sam problem przypisania, który w innej skali stawiają traktaty alchemiczne Lulla i Arnolda, a w znacznie większej pisma, które tradycja umieściła pod imieniem Hermesa (Hermetyzm i jego sąsiedzi). Zanim zacytujesz zdanie „Paracelsusa”, znajdź dzieło, z którego pochodzi, i poddaj je tej samej próbie co każde starożytne przypisanie.

Najważniejsze fakty

Imię i nazwisko	Philipp Theophrast Bombast von Hohenheim (imię chrzcielne); Theophrastus von Hohenheim; Paracelsus
Daty	Okolice Einsiedeln (Szwajcaria), 1493/94 - Salzburg, 24 września 1541
Zawód	Lekarz i chirurg; lekarz miejski i profesor w Bazylei (1527-1528); także autor pism teologicznych
Wydane za życia	Prognostyki, dwa traktaty o syfilisie (Norymberga, 1529-1530), krótkie dzieło o Pfäfers (1535) i Grosse Wundartzney (1536)
Wydania podstawowe	Huser, Bazylea, 1589-1591; Sudhoff, 14 tomów, 1922-1933; Neue Paracelsus-Edition (teologia), od 2008
O alchemii	Służyła mu do przygotowywania leków: „rób arkana i kieruj je przeciw chorobom”, a nie do robienia złota (Paragranum)
Homunculus	Przepis jest w De natura rerum, księga I: druk 1572, autentyczność odrzucona

Uczciwe pytania

Kim był Paracelsus i czym się zajmował?

Lekarzem i chirurgiem, urodzonym około 1493/94 roku w okolicach Einsiedeln, zmarłym w Salzburgu w 1541 roku. W latach 1527-1528 był lekarzem miejskim i profesorem w Bazylei, wykładał głównie po niemiecku, chciał zreformować medycynę i używał alchemii do przygotowywania leków. Pisał bardzo dużo o medycynie, filozofii przyrody i teologii, ale prawie wszystko ukazało się po jego śmierci.

Czy Paracelsus był alchemikiem?

Tak, ale nie w sensie legendy. W Paragranum (1530) pisze, że celem alchemii nie jest robienie złota ani srebra, lecz przygotowywanie „arkanów” przeciw chorobom. Obraz alchemika, który robił złoto, pochodzi z fałszywych tekstów napisanych po jego śmierci, głównie w latach 60. XVI wieku.

Czy Paracelsus był najważniejszym alchemikiem?

To zależy, co rozumiesz przez alchemię. Jeśli transmutację metali, to nie: nie zajmował się nią, a sławę alchemika od złota zawdzięcza dziełom, których nie napisał. Jeśli alchemię zastosowaną do leków, teza ma więcej sensu: według Historisches Lexikon der Schweiz to podejście dało mu duży wpływ na rozwój fizjologii i farmacji, a cztery żywioły uzupełnił też swoimi tria prima (siarką, rtęcią i solą).

Czy Paracelsus stworzył homunculusa?

Nie ma na to dowodów. Przepis na homunculusa jest w księdze I De natura rerum, wydrukowanej w 1572 roku; Sudhoff uznał całe dzieło za nieautentyczne, a Gantenbein (2020) nazywa księgi I i II fałszerstwami. Często podawana data 1537 to data dedykacji, nie druku.

Czy Paracelsus powiedział, że „dawka czyni truciznę”?

Powiedział coś podobnego, po niemiecku: „wszystkie rzeczy są trucizną i nic nie jest bez trucizny; tylko dawka sprawia, że rzecz nie jest trucizną” (Septem Defensiones, III, napisane w 1538 roku i wydrukowane w Kolonii w 1564). Łacińska formuła „sola dosis facit venenum” nie jest jego.

Źródła i dalsza lektura

• Urs Leo Gantenbein, „Paracelsus”, w: Historisches Lexikon der Schweiz (HLS), wersja z 2006 roku, zmieniona 27 września 2010: hls-dhs-dss.ch/de/articles/012196 (dostęp 29 października 2026; licencja CC BY-SA).
• Universitat de València, IHCD, „Paracelso (1493-1541)” (po hiszpańsku): uv.es/ihcd/Farmacologia/bioparacelso.html (dostęp 29 października 2026).
• Karl Sudhoff (wyd.), Theophrast von Hohenheim gen. Paracelsus, Sämtliche Werke, I. Abteilung, 14 tomów (1922-1933); t. 8 (1924), Paragranum, s. 133-221: Internet Archive, egzemplarz Wellcome Library; t. 11 (Monachium i Berlin: R. Oldenbourg, 1928), Septem Defensiones, s. 123-160, i De natura rerum, s. 307-403: Internet Archive, egzemplarz Wellcome Library (rekordy oznaczone InC 1.0).
• Johannes Huser (wyd.), Bücher und Schrifften (Bazylea, 1589-1591); przedruk strasburski z 1616 roku, egzemplarz Getty Research Institute: Internet Archive.
• Theatrum Paracelsicum, Bibliographia Paracelsica Nova: Books by Paracelsus 1527 to 1599: theatrum-paracelsicum.com (dostęp 29 października 2026).
• Theatrum Paracelsicum, hasła o dziełach: De natura rerum, Apocalypsis Hermetis, De tinctura physicorum, De magia veterum (Arbatel), Auslegung über Tabulam Smaragdinam Hermetis Trismegisti; biografia Paracelsusa z przypisami J. Tellego i W. Kühlmanna: Biographies/Paracelsus (dostęp 29 października 2026).
• Adam von Bodenstein, dedykacja dla doży i rządu Wenecji, Bazylea, „quarto Kal. Februar.” [29 stycznia] 1560, w: Paracelsus, Libri quatuor de vita longa (1560); wydanie J. Paulusa w Theatrum Paracelsicum: tekst łaciński; W. Kühlmann i J. Telle (red.), Corpus Paracelsisticum 1, nr 6.
• Urs Leo Gantenbein, „Real or Fake? New Light on the Paracelsian De natura rerum”, Ambix 67, nr 1 (2020), s. 4-29, DOI 10.1080/00026980.2020.1720339.
• Akihito Murase, „The Homunculus and the Paracelsian Liber de imaginibus”, Ambix 67, nr 1 (2020), s. 47-61, DOI 10.1080/00026980.2020.1720359.
• Didier Kahn i Hiro Hirai (red.), Pseudo-Paracelsus: Forgery and Early Modern Alchemy, Medicine and Natural Philosophy (Lejda: Brill, 2022), DOI 10.1163/9789004503380.
• Joachim Telle, „Johann Huser in seinen Briefen”, w: Parerga Paracelsica (1991), s. 220.
• Wilhelm Kühlmann i Joachim Telle (red.), Oswaldus Crollius, Alchemomedizinische Briefe 1585 bis 1597 (Stuttgart, 1998), s. 201-202.
• Jeffrey K. Aronson, „When I use a word... Nothing is not a poison”, The BMJ Opinion, 9 sierpnia 2019: blogs.bmj.com.
• Bibliographia Paracelsica, hasło BP.Alchemica.1625-03 (Musaeum Hermeticum, Frankfurt, Lucas Jennis, 1625): Theatrum Paracelsicum.
• Zurich Paracelsus Project (Universität Zürich): paracelsus.uzh.ch, o Neue Paracelsus-Edition (dostęp 29 października 2026).