Idee

Mit Theutha

Theuth to forma, w jakiej Platon zapisuje imię Thota, egipskiego boga pisma, którego świętym ptakiem był ibis. W tym fragmencie spotyka się pięć głosów i ma znaczenie, który z nich się cytuje: Platon go napisał, Sokrates opowiada go jako zasłyszaną historię, Theuth wygłasza tezę o piśmie, król Thamus wydaje werdykt, a Fajdros wątpi w całą opowieść.

Liczby w nawiasach, na przykład 274c albo 275a, to standardowe numery (tak zwana paginacja Stephanusa) drukowane na marginesach wydań wymienionych niżej i pokazywane w Perseusie; tom Jowetta z 1892 roku podaje tylko liczbę (274, 275), bez litery. Dzięki tym numerom każdy cytat z tej strony można znaleźć w każdym z tych wydań i w Perseusie. Cytaty z Fajdrosa podajemy w naszym przekładzie z greki, według tekstu Johna Burneta (1901). Dwa angielskie przekłady w domenie publicznej, Benjamina Jowetta (1892) i Harolda Northa Fowlera (Loeb Classical Library, 1913), porównujemy niżej w oryginale.

Co mówi tekst

Sokrates zakończył już rozważania o sztuce mówienia i przechodzi do tego, co zostało: do sprawy „stosowności i niestosowności pisania” (274b). Nie zaczyna od własnego argumentu. Mówi: „mogę powtórzyć to, co słyszałem od dawniejszych, a prawdę znają oni sami” (274c). Greckie słowo to akoē (ἀκοή), wieść zasłyszana: opowieść od początku jest oznaczona jako relacja z drugiej ręki.

Sama opowieść jest krótka. W okolicy Naukratis w Egipcie (περὶ Ναύκρατιν) żył jeden z dawnych tamtejszych bogów, ten, „do którego należy też święty ptak nazywany ibisem”, a imię tego bóstwa brzmiało Theuth. On pierwszy „wynalazł liczbę i rachunek, geometrię i astronomię, a ponadto grę w pionki i w kości, a w szczególności litery” (274c-d). Królem całego Egiptu był wtedy Thamus, który mieszkał w wielkim mieście górnej krainy, „które Grecy nazywają egipskimi Tebami” (274d). Theuth pokazywał mu po kolei swoje sztuki; Thamus pytał, jaki pożytek ma każda z nich, i w miarę objaśnień jedno ganił, a drugie chwalił (274d-e). Gdy doszli do liter, Theuth wygłosił swoją tezę: „Ta nauka, królu, uczyni Egipcjan mądrzejszymi i da im lepszą pamięć, bo wynalezione zostało lekarstwo na pamięć i mądrość” (274e). Po grecku ostatnie zdanie brzmi μνήμης τε γὰρ καὶ σοφίας φάρμακον ηὑρέθη. Tam, gdzie Fowler pisze „elixir”, eliksir, Platon napisał pharmakon, czyli lek.

Thamus odpowiada w trzech krokach (274e-275b):

• Twórca nie jest sędzią. „Jeden potrafi zrodzić wytwory sztuki, a kto inny osądzić, ile przyniosą szkody, a ile pożytku tym, którzy będą ich używać” (274e). Theuth, „ojciec liter”, z życzliwości przypisał im działanie odwrotne do tego, które naprawdę mają (275a).
• Przypominanie to nie pamięć. Pismo „przyniesie zapomnienie w duszach tych, którzy się go nauczą, bo zaniedbają ćwiczenia pamięci”. Ufni w pismo, będą sobie przypominać z zewnątrz (ἔξωθεν), „przez obce znaki”, a nie od wewnątrz (ἔνδοθεν), sami z siebie. Thamus oddaje więc Theuthowi jego własne słowo: οὔκουν μνήμης ἀλλὰ ὑπομνήσεως φάρμακον ηὗρες, „wynalazłeś lekarstwo nie na pamięć, lecz na przypominanie” (275a).
• Pozór to nie mądrość. „Uczniom dajesz pozór mądrości, a nie prawdę. Nasłuchają się wielu rzeczy bez nauczania i będą się wydawać znawcami wielu spraw, choć przeważnie niczego nie rozumieją, a obcowanie z nimi będzie uciążliwe, bo zamiast mądrymi staną się mądrymi z pozoru” (275a-b). Ostatnie słowa oddają doxosophoi (δοξόσοφοι), mądrzy z pozoru.

Rozmowa nie kończy się na werdykcie. Pisane słowa są jak malowidła: zapytane, „oznajmiają zawsze tylko jedno i to samo” (275d). Zapisane słowo „nie wie, do kogo mówić, a do kogo nie”, i nie umie samo się obronić (275e). Lepsze jest słowo, „które pisze się z wiedzą w duszy uczącego się” (276a). Mimo to ten, kto wie, nadal będzie pisał, dla zabawy, „gromadząc sobie przypomnienia na starość, czas zapomnienia, jeśli jej dożyje” (276d). Sokrates nie odrzuca pisma; daje mu zadanie, które nazwał Thamus: przypominanie. Platon, który napisał ten dialog, też go nie odrzucił.

Cztery słowa w dwóch przekładach

Oba angielskie przekłady są w domenie publicznej i różnie oddają kluczowe słowa; cytujemy je w oryginale, bo chodzi właśnie o ich wybór. U Jowetta dar Theutha to medyczny „specific”, czyli specyfik, u Fowlera „elixir”, eliksir. Żaden nie pisze „poison”, trucizna.

Co jest sporne

Czy opowieść jest egipska. Pierwsza wątpliwość pada w samym dialogu. Fajdros odpowiada od razu: „Sokratesie, łatwo ci przychodzi układać opowieści egipskie albo z jakiego tylko zechcesz kraju” (275b). Sokrates nie broni rodowodu. Mówi, że ludziom, którzy słuchali dębu w Dodonie, wystarczało słuchać dębu albo skały, „byle tylko mówiły prawdę”, a dla Fajdrosa „może ma znaczenie, kto mówi i skąd pochodzi; nie patrzysz przecież tylko na to, czy tak jest, czy inaczej” (275b-c). Fajdros przyjmuje przyganę. Żadne źródło sprawdzone do tej strony nie opowiada tej historii przed Platonem, a to, czy stoi za nią jakaś opowieść egipska, pozostaje nierozstrzygnięte.

Jak czytamy tę wymianę. Ta wymiana podważa metodę samego serwisu, więc mówimy wprost, jak ją czytamy. Sokrates pyta tylko, czy słowa są prawdziwe; my pytamy, gdzie i kiedy pojawiają się po raz pierwszy. Te dwa pytania służą czemu innemu. Datowane źródło nie czyni twierdzenia prawdziwym, a prawdziwe twierdzenie może przyjść z wymyślonym rodowodem. Dlatego uważamy, że o datę warto pytać, i dlatego data nigdy nie jest całą odpowiedzią.

Kim jest Ammon. Przy 274d rękopisy mówią, że Grecy nazywają miasto egipskimi Tebami, „a boga Ammonem” (καὶ τὸν θεὸν Ἄμμωνα). J. P. Postgate zaproponował w 1901 roku, by zamiast θεὸν, „boga”, czytać Θαμοῦν, „Thamusa”; wtedy to sam król byłby tym, którego Grecy nazywają Ammonem. Burnet odnotowuje tę koniekturę w przypisach pod tekstem (w aparacie krytycznym), a w samym tekście zostawia lekcję rękopisów. Przy 275c Sokrates mówi o „przepowiedni Ammona” (τὴν Ἄμμωνος μαντείαν), a Fajdros nazywa króla „Tebańczykiem”. Oba angielskie przekłady mają przy 274d „the god Thamus”, boga Thamusa, choć grecki tekst mówi w tym miejscu tylko tyle, że Thamus był królem całego Egiptu. Czy Platon chciał, by król i bóg byli jedną postacią, to pytanie o tekst, a nie ustalony fakt.

Lekarstwo czy trucizna. Theuth i Thamus używają tego samego słowa: pharmakon. Słownik LSJ podaje jako pierwsze znaczenie „a drug, whether healing or noxious”, lek leczniczy albo szkodliwy, z „poison”, trucizną, wśród znaczeń szczegółowych, ale te dwa wiersze Fajdrosa zalicza do znaczenia „a means of producing something”, środek do wytworzenia czegoś. W tekście Thamus nie nazywa pisma trucizną. Nazywa je środkiem przypominania, a nie pamięci. Odczytanie pharmakon jako lekarstwa i trucizny naraz należy do późniejszych dziejów tego fragmentu, przede wszystkim do eseju Jacques’a Derridy z 1968 roku (zob. tabelę niżej).

Kiedy powstał. Harvey Yunis w komentarzu wydanym w Cambridge w 2011 roku opowiada się za datą powstania między 370 a 355 rokiem p.n.e., jak relacjonuje Christopher Moore w swojej recenzji. Podajemy przedział, a nie jeden rok.

Czy to pierwszy taki spór. Czy to najstarszy zapisany spór o nową technologię informacyjną? Nie znaleźliśmy źródła, które by tego dowodziło, więc ta strona tego nie twierdzi. Idea, której broni Theuth, jest starsza niż Platon: fragment zaginionego Palamedesa Eurypidesa, sztuki z V wieku p.n.e., nazywa litery λήθης φάρμακα, lekarstwami przeciw zapominaniu (fr. 578, wers 1, w wydaniu Augusta Naucka z 1889 roku; słownik LSJ cytuje ten wers pod hasłem pharmakon). Czy odpowiedź Thamusa ma wcześniejszą paralelę, tego nie ustaliliśmy.

Od Theutha przez Thota do Hermesa

Platon nie wymienia w tym fragmencie Hermesa. Most od jego Theutha do Hermesa z tradycji hermetycznej zbudowany jest z innych źródeł:

• Ibis. Theuth Platona to bóg, do którego należy „święty ptak nazywany ibisem” (Fajdros 274c).
• Litery. W Filebie (18b) Sokrates przypisuje pierwsze rozdzielenie dźwięków mowy na samogłoski i inne głoski bogu albo boskiemu człowiekowi, o którym egipska opowieść mówi, że nazywał się Theuth (za przekładem Fowlera).
• Hermes. Herodot w V wieku p.n.e. pisze, że martwe ibisy zanosi się „do miasta Hermesa”, ἐς Ἑρμέω πόλιν (Dzieje 2.67, nasz przekład z greki). Grecki autor wiązał już ibisa z miastem nazwanym imieniem Hermesa.
• Prawa i litery. W De natura deorum Cycerona mówca z Akademii, Kotta, wylicza pięciu Merkurych (Merkury to łaciński Hermes); o piątym mówi się, że uciekł do Egiptu i dał Egipcjanom prawa i litery (leges et litteras). Rękopisy podają jego egipskie imię jako Theyn; tekst Loeba w wydaniu H. Rackhama drukuje poprawkę Baitera Theuth, czyli pisownię Platona (3.56).
• Trzykroć wielki. Przydomek, który zrobił z tego boga Hermesa Trismegistosa, wyrósł z egipskich tytułów Thota; Copenhaver (1992) śledzi wczesną grecką postać tytułu w protokole rady kultu ibisa, obradującej pod Memfis w 172 roku p.n.e.

Te ogniwa to udokumentowane utożsamienia, a nie dowód, że jedna postać występuje pod kilkoma imionami. Hermes Trismegistos, twór grecko-egipski, wyrósł z połączenia Thota z greckim Hermesem.

Jak to czytano później

Fragment zawiera dwa pytania: co narzędzie robi z ludźmi, którzy go używają, i czy opowieść jest prawdziwa, gdy przychodzi ze starożytnym rodowodem. Oba wracają później, każde osobno. Tabela jest listą lektur, a nie łańcuchem wpływów: Valla i Casaubon stoją w niej z powodu pytania, które zadawali, a nie dlatego, że korzystali z Fajdrosa.

Jeszcze jedno echo, imienia, a nie argumentu: traktat XVI Corpus Hermeticum jest skierowany do króla Ammona i ostrzega, że przekład na grekę zniszczy jego moc (traktat XVI). Odnotowujemy wspólne imię, a nie zależność między tymi tekstami.

Ibis sprawdza: mit Theutha

Co poświadcza ten fragment, a co dodały późniejsze opowieści.

Wydania i przekłady

Tekst grecki i dwa angielskie przekłady w domenie publicznej, ze stronami, na których stoi 274c-275b. Każdy link otworzyliśmy 29 października 2026 roku.

Daty na tych egzemplarzach się nie zgadzają. Jeden tekst grecki ma przedmowę z 1901 roku, nagłówek cyfrowy z 1910 i etykietę strony do czytania z 1903; jeden przekład ma stronę tytułową z 1913 roku, dodruki z rokiem 1914 i stronę do czytania, która podaje tom 9 i rok 1925 dla książki, której strona tytułowa mówi o tomie I. Nic z tego nie zmienia ani słowa w samym fragmencie. Pokazuje za to, dlaczego cytat podaje wydanie i stronę i dlaczego datę odczytuje się ze strony tytułowej, a nie z katalogu czy nagłówka w sieci. Dwa teksty greckie różnią się w jednym drobnym miejscu: przy 274e Burnet drukuje τὰ τέχνης za rękopisem T i Stobajosem, a grecki tekst u Fowlera ma τὰ τῆς τέχνης za rękopisem B. Sens jest ten sam.

Po polsku

Cytaty na tej stronie są w naszym przekładzie z greki. Polskie przekłady wydane drukiem wymieniamy za opisami w katalogu Biblioteki Narodowej (dostęp 29 października 2026); z nich widzieliśmy tylko wydanie cyfrowe Witwickiego.

• Władysław Witwicki. Platona Fajdros, przekład, wstęp, objaśnienia i ilustracje Władysława Witwickiego, Lwów i Warszawa: Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, 1918 (opis w katalogu BN); wydanie drugie 1922. Witwicki zmarł w 1948 roku, a Wolne Lektury oznaczają przekład jako domenę publiczną. Ich wydanie cyfrowe (Fundacja Nowoczesna Polska, 2019) opiera się na tomie Dialogi, t. 2 (Kęty: Antyk, 2005). Nie ma w nim numerów na marginesie (274-275): mit i odpowiedź Fajdrosa są w rozdziale LIX, a bóg i król nazywają się tam Teut i Tamuz.
• Leopold Regner. Faidros, przekład z greki, wstęp, komentarz i skorowidz Leopolda Regnera, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, seria Biblioteka Klasyków Filozofii (opis w katalogu BN). Przekład Regnera wydała też Aletheia, Warszawa 2021 (opis w katalogu BN).
• Henryk Podbielski. Fajdros, przekład Henryka Podbielskiego, komentarz Janiny Gajdy-Krynickiej, Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy i Teologia Polityczna, 2022, seria Biblioteka Klasyczna, t. 12 (opis w katalogu BN); katalog podaje dwa języki, polski i grecki.

Jak to sprawdzić

1. Szukaj fragmentu po numerze, a nie po cytacie: Fajdros 274c-275b. Numery są takie same w każdym drukowanym wydaniu z tabeli wyżej i w Perseusie, choć tom Jowetta z 1892 roku podaje tylko liczbę (274, 275), bez litery, a plik Project Gutenberg nie ma ich wcale. Nie ma ich też wersja Witwickiego w Wolnych Lekturach: tam mit jest w rozdziale LIX.
2. Czytaj grekę i co najmniej dwa przekłady obok siebie. Tam, gdzie się różnią, jak „specific” i „elixir”, hasło słownikowe greckiego słowa pokazuje, co tekst może unieść, a czego nie.
3. Nazwij mówiącego. W tym fragmencie Platon pisze, Sokrates opowiada, Theuth twierdzi, Thamus ocenia, a Fajdros wątpi. Cytat, który zaczyna się od „Sokrates powiedział”, wybrał już jeden z pięciu głosów.
4. Datę bierz ze strony tytułowej albo z przedmowy, a nie z katalogu czy nagłówka w sieci.
5. Sprawdź to twierdzenie w Ask for the date (narzędzie po angielsku), gdzie jest datowana karta „Socrates (or Plato) said writing destroys memory”, albo przeprowadź dowolny inny cytat „starożytnej mądrości” przez cztery warstwy Provenance.

Co to mówi o AI, a czego nie mówi

Źródło. Thamus ocenia jedno narzędzie, pismo, po tym, co robi z ludźmi, którzy go używają: przypomnienia zamiast pamięci, pozór mądrości zamiast mądrości (275a-b). To argument, a nie pomiar. Nasze odczytanie. Dwie z jego obaw stają się pytaniami, które warto sobie zadać przy pracy z asystentem AI: co wiem bez narzędzia i czy ta odpowiedź tylko brzmi jak wiedza? Jeden z argumentów, które Sokrates dodaje od siebie po micie, nie przenosi się na AI: pisane słowa, mówi, zapytane „oznajmiają zawsze tylko jedno i to samo” (275d), a model językowy odpowiada. Bliżej pasuje jego następny punkt (275e): zapisane słowo „nie wie, do kogo mówić, a do kogo nie”. Praktyka. Zanim zapytasz, zapisz własną odpowiedź; tak działa ćwiczenie pięć pytań, zanim zapytasz AI. Hipoteza. Dzięki temu więcej pracy może zostać we własnej pamięci, a mniej w przypomnieniach. Żadne badanie cytowane tutaj tego nie sprawdza. Czego to nie rozstrzyga. Czy oddawanie pamięci wyszukiwarkom albo AI ją osłabia, to pytanie dla badań nad dzisiejszymi narzędziami, czytanych razem z ich datami, a nie dla Platona. Fragment nie rozstrzyga też, czy Thamus miał rację co do pisma; sam jego werdykt dociera do nas tylko dlatego, że Platon go zapisał. Szersze pytanie, co oddać modelowi, a co zachować, jest na stronie sprawczość w epoce AI.

Najważniejsze fakty

Miejsce	Platon, Fajdros 274c-275b
Powstanie	ok. 370-355 p.n.e. (Yunis 2011)
Kto mówi	Platon pisze, Sokrates opowiada, Theuth twierdzi, Thamus ocenia, Fajdros wątpi
Theuth	Imię Thota, egipskiego boga z ibisem, w zapisie Platona
Słowa kluczowe	pharmakon (lek); mnēmē (pamięć) i hypomnēsis (przypominanie); doxosophoi (mądrzy z pozoru)
Pierwsza wątpliwość co do źródła	Fajdros, 275b
Przekłady angielskie w domenie publicznej	Jowett 1892, t. I, s. 483-485; Fowler, Loeb Classical Library 36 (1913), s. 561-565
Przekłady polskie	Witwicki 1918 (Teut, Tamuz; domena publiczna według Wolnych Lektur); Regner 1993; Podbielski 2022

Uczciwe pytania

Czy Sokrates powiedział, że pismo niszczy pamięć?

Nie tymi słowami i nie we własnym imieniu. W Fajdrosie Platona (274c-275b) Sokrates opowiada historię, którą, jak mówi, zasłyszał. Król Thamus mówi w niej bogu Theuthowi, że pismo „przyniesie zapomnienie” tym, którzy się go nauczą, bo zaniedbają ćwiczenia pamięci (275a, nasz przekład z greki). Dialog napisał Platon, około 370-355 p.n.e.

Kim byli Theuth i Thamus?

W opowieści Platona Theuth to egipski bóg z okolic Naukratis, ten, „do którego należy też święty ptak nazywany ibisem”, wynalazca liczby, geometrii, astronomii, gier i liter; tak Platon zapisuje imię Thota. Thamus to król całego Egiptu, który mieszka w Tebach. Przy 275c Sokrates mówi o „przepowiedni Ammona”, a koniektura J. P. Postgate’a (1901) przy 274d uczyniłaby Thamusa tym, którego Grecy nazywają Ammonem. W polskim przekładzie Władysława Witwickiego występują jako Teut i Tamuz.

Czy mit Theutha to prawdziwy mit egipski?

Miejsce akcji i bóg są egipskie, ale opowieść poświadcza dopiero Platon, a dialog od razu zgłasza wątpliwość: Fajdros mówi, że Sokratesowi łatwo przychodzi układać „opowieści egipskie albo z jakiego tylko zechcesz kraju” (275b, nasz przekład z greki). Żadne źródło sprawdzone do tej strony nie opowiada jej przed Platonem; czy stoi za nią jakaś egipska opowieść, pozostaje nierozstrzygnięte.

Co znaczy pharmakon w Fajdrosie?

Lek. Słownik LSJ podaje „a drug, whether healing or noxious”, lek leczniczy albo szkodliwy, a te wiersze zalicza do znaczenia „a means of producing something”, środek do wytworzenia czegoś. Jowett (1892) tłumaczy „specific”, Fowler (1913) „elixir”. Thamus odwraca to słowo przeciw Theuthowi: pismo jest pharmakon nie na pamięć, lecz na przypominanie (275a). Odczytanie go jako lekarstwa i trucizny naraz pochodzi z późniejszej interpretacji, przede wszystkim z eseju Derridy „La pharmacie de Platon” (1968).

Czy Platon odrzucał pismo?

Nie. Po micie Sokrates krytykuje zapisane słowa, bo nie umieją odpowiadać na pytania ani się bronić (275d-e), ale nadal pozwala temu, kto wie, pisać, „gromadząc sobie przypomnienia na starość, czas zapomnienia, jeśli jej dożyje” (276d, nasz przekład z greki). Pismo zachowuje rolę, którą nadał mu Thamus, rolę przypomnienia, a sam ten argument dociera do nas dlatego, że Platon go zapisał.

Źródła i dalsza lektura

• Platon, Fajdros 274b-276e, tekst grecki: John Burnet (red.), Platonis Opera, t. II, Scriptorum Classicorum Bibliotheca Oxoniensis (Oksford: Clarendon Press; przedmowa datowana na marzec 1901), z aparatem krytycznym (274d: koniektura Postgate’a; lekcje Stobajosa i Hermiasza); skan w Internet Archive (dostęp 29 października 2026). Na tym tekście opiera się nasz przekład cytatów.
• Benjamin Jowett (tłum.), The Dialogues of Plato, wyd. 3, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1892), s. 483-485; skan w Internet Archive (dostęp 29 października 2026). Domena publiczna.
• Harold North Fowler (tłum.), Plato I: Euthyphro, Apology, Crito, Phaedo, Phaedrus, Loeb Classical Library 36 (Londyn: Heinemann; Nowy Jork: Macmillan, strona tytułowa MCMXIII = 1913), s. 560-565; skan w Internet Archive (dostęp 29 października 2026). Przekład w domenie publicznej w USA, a od 2026 roku także w UE.
• Perseus Digital Library, Tufts University: Platon, Fajdros 274-276, tekst grecki (tekst 1999.01.0173) i angielski, tłum. Fowler (tekst 1999.01.0174); Platon, Fileb 18b, tłum. Fowler; Herodot, Dzieje 2.67, tekst grecki i tłum. A. D. Godley (Loeb, 1920). Teksty cyfrowe oznaczone CC BY-SA 3.0 US (dostęp 29 października 2026).
• Cyceron, De natura deorum 3.56, tekst łaciński w The Latin Library, która nie podaje swojego wydania i drukuje Theyt. Tekst krytyczny: H. Rackham (tłum.), Cicero, De natura deorum; Academica, Loeb Classical Library 268 (pierwodruk 1933), s. 340, aparat: Theuth Baiter, Theyn rękopisy; skan w Internet Archive dodruku z 1967 roku (oba dostęp 29 października 2026).
• H. G. Liddell, R. Scott i H. S. Jones, A Greek-English Lexicon, s.v. φάρμακον: znaczenie I, „a drug, whether healing or noxious”; znaczenie II, „remedy, cure”, z cytatem λήθης φάρμακα, o literach, z Eurypidesa fr. 578.1 (numeracja Naucka; zaginiony Palamedes); znaczenie II.2, „a means of producing something”, z cytatem Fajdros 274e i 275a; lsj.gr, dostęp 29 października 2026.
• August Nauck (red.), Tragicorum Graecorum Fragmenta, wyd. 2 (Lipsk: Teubner, 1889), Eurypides, Palamedes, fr. 578, s. 542, przekazany przez Stobajosa; nota wstępna na s. 541 datuje sztukę na pierwszy rok 91. olimpiady, powołując się na Eliana, Varia Historia 2.8; skan w Internet Archive (dostęp 29 października 2026).
• J. P. Postgate, „On Plato, Phaedrus 274 D”, The Classical Review 15.1 (1901), s. 27, doi:10.1017/S0009840X00029371.
• Harvey Yunis (red.), Plato: Phaedrus, Cambridge Greek and Latin Classics (Cambridge: Cambridge University Press, 2011), x + 270 s.; data powstania 370-355 p.n.e. według recenzji Christophera Moore’a, Bryn Mawr Classical Review 2012.07.55.
• Lorenzo Valla, De falso credita et ementita Constantini donatione, red. Wolfram Setz (Weimar: Hermann Böhlaus Nachfolger, 1976); G. W. Bowersock (red. i tłum.), On the Donation of Constantine, I Tatti Renaissance Library 24 (Cambridge, MA: Harvard University Press, 2007); data 1440 za recenzją Marca van der Poela, Bryn Mawr Classical Review 2008.01.31.
• Isaac Casaubon, De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (Londyn, 1614), I.10; Anthony Grafton, „Protestant versus Prophet: Isaac Casaubon on Hermes Trismegistus”, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 46 (1983), s. 78-93.
• Brian P. Copenhaver, Hermetica (Cambridge: Cambridge University Press, 1992), wstęp: przydomek „trzykroć wielki” i jego wczesna grecka postać.
• Jacques Derrida, „La pharmacie de Platon”, Tel Quel (1968); po angielsku jako „Plato’s Pharmacy” w: Dissemination, tłum. Barbara Johnson (Chicago: University of Chicago Press, 1981). Cytowane wyłącznie jako recepcja.
• Neil Postman, Technopoly (Nowy Jork: Knopf, 1992), rozdz. 1, „The Judgment of Thamus”. Cytowane wyłącznie jako recepcja.
• Polskie przekłady według katalogu Biblioteki Narodowej (dostęp 29 października 2026): Władysław Witwicki, Platona Fajdros (Lwów i Warszawa: Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, 1918); Leopold Regner, Faidros (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993) i wydanie Aletheii (Warszawa, 2021); Henryk Podbielski, Fajdros, komentarz Janina Gajda-Krynicka (Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy i Teologia Polityczna, 2022). Wydanie cyfrowe przekładu Witwickiego: Wolne Lektury, Fundacja Nowoczesna Polska, 2019, podstawa tekstu: Platon, Dialogi, t. 2 (Kęty: Antyk, 2005), oznaczone jako domena publiczna (dostęp 29 października 2026).