Postaci

Ramon Llull (Rajmund Lull)

Ramon Llull (po polsku tradycyjnie Rajmund Lull albo Rajmund Lullus; po łacinie Raimundus Lullus; w starszej angielszczyźnie Raymond Lull; po hiszpańsku Raimundo Lulio) był filozofem, teologiem i misjonarzem, urodzonym na Majorce w 1232 (a może w 1233) roku; zmarł w 1316 roku i napisał ponad dwieście dzieł po katalońsku, arabsku i łacinie (Priani, Stanford Encyclopedia of Philosophy). Źródła różnią się co do miejsca i czasu jego śmierci: według Stanford Encyclopedia of Philosophy zmarł na Majorce, po marcu 1316 roku; według Gran Enciclopèdia Catalana na morzu, między Tunisem a Majorką, w marcu tego roku. Od XIV do XVIII wieku krążyły też pod jego imieniem dziesiątki traktatów alchemicznych, które razem z pismami przypisywanymi Arnoldowi z Villanovy były jednym z filarów tej tradycji (Pereira 2004, s. 464; Gómez według recenzji Vivesa, 2018). Ten drugi Llull nigdy nie istniał: traktaty powstały po jego śmierci, a Llull historyczny pisał przeciw transmutacji metali. Ten portret rozdziela obu na podstawie źródeł pierwotnych i pokazuje, gdzie pojawia się Hermes: nie w dziele Llulla, lecz u anonimowego alchemika, z którym pomyliła go tradycja.

Co Ramon Llull pisał o alchemii?

Llull znał alchemię i wracał do niej kilka razy, prawie zawsze po to, żeby ją odrzucić. Michela Pereira, historyczka, która skatalogowała korpus alchemiczny przypisywany Llullowi, zebrała te miejsca w studium z 2004 roku (s. 456-459); z niego pochodzą szczegóły tej sekcji:

• W Liber principiorum medicinae (Començaments de medicina) twierdzi, że powstawanie metali, tak jak roślin i zwierząt, zależy od ruchu nieba i sztuka nie może go odtworzyć. W transkrypcji Pereiry: „un metall no pots convertir en espècie d’altre metall [...] cor naturalmente generació de metall se fa per digestió en lo cor de la terra”: nie możesz zamienić metalu w gatunek innego metalu [...], bo metal powstaje w naturalny sposób przez trawienie w sercu ziemi. Forma, którą alchemia narzuca materii, dodaje, „és en breu de temps corrompabla”: w krótkim czasie się psuje (s. 457).
• W Fèlix o Llibre de meravelles (Feliks, czyli Księga cudów), powieści dydaktycznej napisanej w Paryżu w latach 1287-1289, rozdziały VI.33 i VI.36 wracają do powstawania metali i kończą się wnioskiem, że ich przemiana „no’s pot fer artificialment”, nie da się jej dokonać sztuką (s. 457-458). Dalej następuje przykład moralny: chciwy alchemik obiecuje złoto możnemu, a gdy nie potrafi go dać, musi uciekać. Według recenzji Arnaua Vivesa (2018) ze studium Francesca J. Gómeza Fèlix streszcza też przykład o oszustwach perskich alchemików z Księgi odsłoniętych tajemnic al-Dżawbariego.
• Najpełniejszy wywód jest w Quaestiones per artem demonstrativam solubiles, w ostatnim pytaniu działu o Elementatywie (s. 458-459). Llull podaje cztery racje przeciw. Pierwsza: tak jak sztuka nie przemienia roślin i zwierząt, „nec alchymista potest transmutare aliam especiem metalli in aliam”, tak i alchemik nie zamieni jednego gatunku metalu w inny. Czwarta zamyka pytanie: „Ergo alchymia non est in rei veritate”, a więc alchemia w rzeczywistości nie istnieje. Łacina pochodzi z wydania mogunckiego (Opera, t. IV, 1729), w brzmieniu cytowanym przez Pereirę.
• Do alchemików wraca z ironią w Arbre de ciència (Arbor scientiae) i w rozdziale „De elementativa” Ars generalis ultima, a bardziej neutralnie w Tractatus novus de astronomia; temat pojawia się od Liber contemplationis po Liber de novo modo demonstrandi z 1312 roku (s. 459).

W źródłach, z których korzystaliśmy, jest tylko jeden punkt styku z tekstem noszącym imię Hermesa, i to polemiczny. W trzeciej z tych racji Llull omawia te same przykłady (szczepienie roślin i samorództwo owadów w gnijącej materii), którymi łaciński traktat alchemiczny Liber Hermetis dowodził, że sztuka może dorównać naturze albo ją przewyższyć. Llull odpowiada, że w tych przypadkach rzemieślnik działa razem z naturą, a alchemik przeciw niej: „in contrario autem est artificium Alchymistae” (Pereira 2004, s. 459). Pereira wskazuje wspólne przykłady; nie twierdzi, że Llull cytował ten traktat. Źródła te nie odnotowują w autentycznych dziełach Llulla żadnego cytatu z Hermesa Trismegistosa, z Corpus Hermeticum ani z Asclepiusa. Corpus zresztą zaczął krążyć po łacinie dopiero w przekładzie Marsilia Ficina (1463), prawie półtora wieku po śmierci Llulla.

Czym jest Testamentum? Traktat z 1332 roku, który nie nosi imienia Llulla

Testamentum to pierwsze pismo alchemiczne przypisane Llullowi, długi traktat w trzech księgach: Theorica, Practica i Liber mercuriorum. Ma dwie daty: 1332 w kolofonie, który umieszcza jego powstanie w Londynie, i 1330 w rozdziale III.33; zarówno treść, jak i cytowane w nim dzieła alchemiczne zasadniczo je potwierdzają (Pereira 2004, s. 460 i 462; wydanie krytyczne Pereiry i Spaggiari, 1999). Ukończono go więc szesnaście lat po śmierci Llulla, a autor zadedykował go królowi Anglii Edwardowi III (Pereira 2004, s. 462).

Tego autora wciąż nie zidentyfikowano. Pereira nazywa go Magister Testamenti: to ktoś z wykształceniem scholastycznym i medycznym takim, jakie dawał Montpellier, kto posługuje się figurami kombinatorycznymi w stylu Llulla, podobnymi do figur z Ars, ale nie identycznymi (s. 460-461). Rzecz rozstrzygająca: Testamentum nie podaje się za dzieło Llulla. Autor nie stara się ukryć, kim jest, choć się nie przedstawia, i cytuje jako własne inne księgi, które późniejsza tradycja również przypisze Llullowi (s. 467). Istnieje wersja katalońska sprzed 1350 roku albo z około tego roku, którą Pereira uważa za dzieło tego samego autora, podobnie jak wierszowaną Cantilenę, która we wszystkich rękopisach następuje po kolofonie (s. 465). Główna myśl traktatu brzmi tak: alchemia oprócz przemiany metali może wytworzyć ciało doskonałe, eliksir albo „kamień większy”, zdolny udoskonalić każdą materię, na którą się go rzuci (s. 460-461). To doktryna, którą ten serwis streszcza na stronie Wielkie Dzieło.

Gdzie w historii Llulla pojawia się Hermes?

Hermes pojawia się w Testamentum, a nie w dziełach samego Llulla: udokumentowany związek tej historii z tradycją hermetyczną biegnie przez traktat, nie przez Llulla. Pereira zalicza Tablicę Szmaragdową do źródeł traktatu, obok De perfecto magisterio przypisywanego Arystotelesowi i Tabula chemica Ibn Umajla, i zauważa, że autor przedstawiał się jako syn Hermesa (Pereira 2004, s. 461-462). Tekst łaciński mówi to wprost. W druku kolońskim z 1566 roku (egzemplarz biblioteki Uniwersytetu w Sewilli; zob. tabelę druków) przeczytaliśmy bezpośrednio na obrazach skanu cztery miejsca, wszystkie z Theorica; przekład jest nasz:

• K. 123v: „Hermes philosophorum, & Alchymistarum pater”, Hermes, ojciec filozofów i alchemików, który, baczny na dzieła natury, uczył, jak za nią iść i ją naśladować (obraz n263).
• K. 127r: „Plures enim facti sunt filij Hermetis, & nos similiter”: wielu bowiem stało się synami Hermesa, i my także (obraz n270).
• K. 135v, rozdział LXXIII („Quòd medicina debet esse de subtili substantia”): „Ideo tibi dicit philosophus Hermes, quòd separes subtile à spisso, & purum ab impuro”, dlatego filozof Hermes mówi ci, abyś oddzielił subtelne od gęstego i czyste od nieczystego. Pierwsza część zdania podejmuje siódmą klauzulę Tablicy (subtile a spisso); „purum ab impuro” nie występuje w wersji łacińskiej, którą przytaczamy (obraz n287).
• K. 141v: „ratio scripta philosophicè per Hermetem, quòd sicut omnes res factæ fuerunt ex vna sola re [...] sic lapis noster natus est”, racja zapisana filozoficznie przez Hermesa: że jak wszystkie rzeczy powstały z jednej jedynej rzeczy, tak narodził się nasz kamień. To parafraza trzeciej klauzuli (sicut omnes res fuerunt ab uno [...] sic omnes res natae fuerunt ab hac una re) (obraz n299).

Ten Hermes to ojciec alchemii, patron ars hermetica: dwa z czterech miejsc parafrazują Tablicę Szmaragdową, a żadne nie cytuje greckich dialogów filozoficznych z Corpus Hermeticum, które po łacinie zaczęły krążyć dopiero w 1463 roku. To samo przesunięcie znaczenia wyjaśnia, dlaczego Musaeum Hermeticum z 1625 roku jest antologią alchemiczną bez jednego starożytnego tekstu hermetycznego. Kim był ten Hermes i jak zbudowano jego autorytet, wyjaśnia portret Hermesa Trismegistosa.

Jak narodził się „alchemik Llull”?

„Alchemik Llull” pojawia się kilkadziesiąt lat po śmierci filozofa, w drugiej połowie XIV wieku. Skoro Testamentum nie podaje się za dzieło Llulla, dlaczego mu je przypisano? Pierwsze wyraźne, datowane świadectwo sławy Llulla jako alchemika pochodzi z lat 70. XIV wieku, od katalońskiego alchemika Guillema Sedacera, zmarłego w 1382 roku (Pereira 2004, s. 467-468). W tych samych latach powstał drugi wielki filar korpusu, Liber de secretis naturae seu de quinta essentia. Jego autor, także anonimowy, chciał natomiast, żeby czytelnicy uwierzyli, że wszystkie te księgi, łącznie z jego własną, napisał Llull: w prologu i epilogu tłumaczy, dlaczego Llull, przeciwnik alchemii w swoich autentycznych dziełach, miałby napisać księgę alchemiczną (s. 468). Tekst ściśle zależy od De consideratione quintae essentiae Jana z Rupescissy, napisanego w latach 1351-1352 (s. 468-469), a Francesc J. Gómez uważa go za pierwszy celowo pseudolullowski tekst, z drugiej połowy XIV wieku (według recenzji Vivesa, 2018). Mechanizm jest stary: imię z autorytetem uwiarygodnia nowy tekst, jak w przypadku Balinasa i samego Hermesa. Ten sam mechanizm zrobił później z Paracelsusa „niemieckiego Hermesa”, a z Nicolasa Flamela, paryskiego skryby, alchemika kamienia filozoficznego.

Odtąd imię pracowało już samo. Według Pereiry argument z tego epilogu, razem z legendą, że Arnold z Villanovy nawrócił Llulla na alchemię, mocno zaważył na tym, że renesansowi lulliści, a jeszcze w XVIII wieku Ivo Salzinger (1669-1728), uznali dzieła alchemiczne za autentyczne (s. 468). Legenda ma swój centralny epizod, podróż Llulla do Londynu, i ukształtowała się późno w porównaniu z samym korpusem (s. 462). Jedna z jej wersji angielskich to „Testament Cremera”, przypisywany opatowi Westminsteru, który opowiada, jak sprowadził swojego „mistrza Rajmunda” do Anglii i przedstawił go „królowi Edwardowi”; król uzyskał od mistrza „obietnicę niewyczerpanych bogactw” w zamian za wyprawę krzyżową, ale nie dotrzymał swojej części umowy i mistrz musiał uciekać (A. E. Waite, The Hermetic Museum, t. II, 1893). Pewną datę ma tylko Testamentum: napisane w Londynie w 1332 roku i zadedykowane Edwardowi III, szesnaście lat po śmierci Llulla.

Które dzieła są Llulla, a które mu przypisano?

Dzieła, w których Llull omawia alchemię, odrzucają ją; traktaty alchemiczne pod jego imieniem, od Testamentum poczynając, napisali późniejsi, anonimowi autorzy. W tabeli nawiasy kwadratowe podają numer dzieła w katalogu Pereiry (dział I: właściwy korpus pseudolullowski). Daty dzieł autentycznych pochodzą ze Stanford Encyclopedia of Philosophy i z MedCat, z wyjątkiem daty Liber de novo modo demonstrandi, którą podaje Pereira 2004; z tego studium pochodzą też stanowiska wobec alchemii. Skróty wydań: ORL, Obres de Ramon Llull (Palma); NEORL, Nova Edició de les Obres de Ramon Llull; ROL, Raimundi Lulli Opera Latina; CCCM, Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis.

Jakie rękopisy i wydania Testamentum się zachowały?

Katalog Pereiry wymienia 56 rękopisów Testamentum i zaznacza, że wszystkie wydania drukowane zawierają tylko dwie pierwsze księgi. Tabela zbiera rękopisy cytowane w studiach, z których tu korzystamy, i druki, których skany sprawdziliśmy. Przy rękopisach podajemy sygnaturę z tych źródeł; nie sprawdzaliśmy, czy istnieje skan w sieci.

O co wciąż toczy się spór wokół pseudo-Llulla?

Otwarte pozostają cztery pytania: kto napisał Testamentum, kto od kogo przepisywał, ile jest dzieł i gdzie narodził się korpus.

Kto napisał Testamentum. Są trzy odpowiedzi. Pereira, która wydała tekst, uważa go za anonimowy i nazywa autora Magister Testamenti. José Rodríguez Guerrero proponuje utożsamić go z Ramonem de Térmens (po łacinie Raymundus de Terminis), Majorkańczykiem poświadczonym około 1328 roku, rycerzem wykształconym w sztukach wyzwolonych albo w prawie i z pewną wiedzą medyczną, działającym nad Adriatykiem w służbie Roberta Neapolitańskiego i Filipa z Tarentu; imię Ramon i majorkańskie pochodzenie wystarczyłyby, żeby kilkadziesiąt lat później pomylono go z Llullem (Azogue 9, 2019-2023). We wstępie do tego numeru, którego redaktorem jest sam Rodríguez Guerrero, Pereira ocenia tę hipotezę jako historycznie prawdopodobną. Trzecia odpowiedź jest najstarsza: według Pereiry Luke Wadding w swoich Annales przypisał pseudolullowskie księgi alchemiczne Raimonowi de Tàrrega, konwertycie, który wstąpił do zakonu dominikanów; urodził się około 1335 roku, więc jego daty wykluczają jakikolwiek udział w pisaniu Testamentum, choć jego związek z De secretis naturae pozostaje otwarty (Pereira 2004, s. 470).

Kto od kogo przepisywał. Jak przypomina Pereira we wstępie do Azogue 9, Lynn Thorndike widział w De secretis naturae przeróbkę Rupescissy podpisaną imieniem Llulla, a Pereira sama przyjęła wtedy ten pogląd. Rodríguez Guerrero odwraca tę zależność, tak jak w XVIII wieku zrobił Salzinger; według Pereiry Salzinger nazywał Rupescissę optimus commentator Llulla (Pereira 2004, s. 469); we wstępie do Azogue 9 Pereira przyznaje, że ta analiza odwraca formułę Thorndike’a.

Ile jest dzieł. Liczby się nie zgadzają, bo nie liczą tego samego. Gómez mówi o mniej więcej osiemdziesięciu dziełach apokryficznych (według recenzji Vivesa). Katalog Pereiry w aktualizacji internetowej z listopada 1997 roku liczy 65 dzieł we właściwym korpusie, 44 przypisywane Llullowi tylko okazjonalnie, w jakimś rękopisie, i trzeci dział, do numeru 33, z dziełami, które katalogi mu przypisywały, ale które należy wykluczyć. Wystarczy policzyć albo pominąć drugi dział, żeby suma zmieniła się z 65 na 109, czyli z mniej niż stu na ponad sto. Wydanie drukowane z 1989 roku dzieli drugi i trzeci dział inaczej, więc jego liczby nie pokrywają się w pełni z liczbami aktualizacji.

Gdzie narodził się korpus. Pereira umieszcza pierwszy obieg pism alchemicznych przypisywanych Llullowi i Arnoldowi w Katalonii i południowej Francji (Pereira 2004, s. 464). Rodríguez Guerrero proponuje pierwszy rdzeń pseudolullowski w Walencji, około 1360-1380, w kręgu medyków wokół Berenguera Fluvii, i późniejszy obieg przez południowe Włochy i Adriatyk (Azogue 9).

Jak czytano Llulla od Pica do Newtona?

Czytelnicy nowożytni znali Llulla, który łączył obie postacie: filozofa Sztuki kombinatorycznej i alchemika z przypisanych mu traktatów. Anthony Bonner wykazał na podstawie bibliografii druków lullowskich Rogenta i Durana, że w XVI i XVII wieku wydań dzieł nieautentycznych ukazało się tyle samo co autentycznych albo więcej: w latach 1521-1598 wyszły 23 wydania dzieł alchemicznych wobec 9 wydań dzieł niealchemicznych (Bonner, Randa 22). W 1598 roku wydawca Lazarus Zetzner wydrukował w Strasburgu antologię Llulla, z której poznał go Leibniz; od 1612 roku wydawał też pseudolullowską alchemię, a w 1613 roku czterotomowe wydanie Theatrum chemicum, z częściowymi wydaniami Testamentum i De secretis naturae. Isaac Newton miał osiem tomów lullowskich, dwa z dziełami autentycznymi i sześć z alchemią, a najczęściej używał i opatrywał notatkami te alchemiczne (Bonner za J. Harrisonem, The Library of Isaac Newton, 1978, s. 183-184). Newton przepisał też ręcznie własną wersję Tablicy Szmaragdowej (Keynes MS 28; zob. Atlas).

Druga recepcja to recepcja Sztuki kombinatorycznej. Saverio Campanini badał związek kabały z kombinatoryką lullowską u Pica della Mirandoli (Studia Lulliana 55, 2015). Giordano Bruno poświęcił objaśnianiu sztuki Llulla trzy książki, wszystkie zbudowane na Ars brevis z 1308 roku, skróconej wersji Ars, najczęściej komentowanej w renesansie (Priani, SEP): De compendiosa architectura et complemento artis Lullii (Paryż, 1582), De lampade combinatoria lulliana (1587) i De specierum scrutinio et lampade combinatoria Raymundi Lullii (Praga, 1588), która łączy dwie wcześniejsze (Matteoli). W XX wieku Frances Yates poświęciła sztuce Llulla długi artykuł (1954) i rozdział The Occult Philosophy in the Elizabethan Age (1979) zatytułowany „Medieval Christian Cabala: The Art of Ramon Lull”. Jak wyjaśnia jej portret w tym serwisie, późniejsi krytycy zarzucali Yates między innymi to, że rozciągnęła „hermetyzm” na alchemię i kabałę. W przypadku Llulla warto trzymać te poziomy osobno: Llull należy do historii kombinatoryki, a przez swoich czytelników do historii renesansu; Hermes z Testamentum należy do historii alchemii, bo jego autor sięga po Tablicę Szmaragdową, a nie po greckie traktaty z Corpus.

Jeśli chcesz sam sprawdzić takie przypisanie (kto je podpisuje, kiedy pojawia się imię, co tekst mówi o sobie), metodę znajdziesz w dziale Czy to naprawdę starożytne?

Najważniejsze fakty

Imię	Ramon Llull; po polsku Rajmund Lull albo Lullus; po łacinie Raimundus Lullus; w starszej angielszczyźnie Raymond Lull; po hiszpańsku Raimundo Lulio
Daty	Majorka, 1232 (może 1233) - 1316: na Majorce, po marcu (Stanford Encyclopedia of Philosophy), albo na morzu, między Tunisem a Majorką, w marcu (Gran Enciclopèdia Catalana)
Dzieła	Ponad 200 dzieł po katalońsku, arabsku i łacinie; najbardziej znany z Ars
O alchemii	Odrzucał ją: sztuka nie przemieni metali (Fèlix, VI.33 i VI.36; Quaestiones per artem demonstrativam solubiles)
Przypisany korpus alchemiczny	Katalog Pereiry (aktualizacja z 1997 roku): 65 dzieł we właściwym korpusie i 44 przypisywane okazjonalnie; żadnego nie da się wiarygodnie przypisać Llullowi
Pierwszy traktat korpusu	Testamentum, Londyn, 1332 (kolofon); autor anonimowy, „Magister Testamenti”
Hermes w korpusie	Testamentum nazywa Hermesa „ojcem filozofów i alchemików” i parafrazuje dwie klauzule Tablicy Szmaragdowej

Uczciwe pytania

Czy Ramon Llull był alchemikiem?

Nie. W dziełach autentycznych, takich jak Fèlix (Paryż, 1287-1289) i Quaestiones per artem demonstrativam solubiles, twierdzi, że sztuka nie zamieni jednego metalu w inny. Traktaty alchemiczne, które krążyły pod jego imieniem (65 w głównym dziale katalogu Micheli Pereiry), powstały wszystkie po jego śmierci w 1316 roku.

Czy Llull napisał Testamentum?

Nie. Testamentum nosi daty 1330 i 1332, powstało w Londynie i zostało zadedykowane Edwardowi III, kiedy Llull nie żył od lat. Autor jest anonimowy (Michela Pereira nazywa go Magister Testamenti), a sam tekst nie podaje się za dzieło Llulla; José Rodríguez Guerrero proponuje utożsamić autora z Majorkańczykiem Ramonem de Térmens.

Co łączy Ramona Llulla z hermetyzmem?

Bezpośredni związek nie jest udokumentowany: źródła, z których korzystaliśmy, nie odnotowują w jego autentycznych dziełach cytatów z Hermesa Trismegistosa. Hermes pojawia się u pseudo-Llulla: autor Testamentum nazywa Hermesa ojcem filozofów i alchemików, przedstawia się jako jego syn i parafrazuje Tablicę Szmaragdową. To Hermes tradycji alchemicznej: miejsca, które przeczytaliśmy, nie cytują traktatów Corpus Hermeticum, które po łacinie zaczęły krążyć dopiero w 1463 roku.

Czy Llull robił złoto dla króla Anglii?

To legenda. Jedna z jej wersji, Testament Cremera, opowiada, jak mistrz Rajmund obiecał królowi Edwardowi niewyczerpane bogactwa w zamian za wyprawę krzyżową. Pewną datę ma alchemiczne Testamentum: napisane w Londynie w 1332 roku i zadedykowane Edwardowi III, szesnaście lat po śmierci Llulla.

Ile dzieł alchemicznych przypisuje się Llullowi?

To zależy, jak liczyć: według Francesca J. Gómeza około osiemdziesięciu. Katalog Micheli Pereiry (aktualizacja z 1997 roku) liczy 65 dzieł we właściwym korpusie i 44 przypisywane tylko okazjonalnie, razem 109, a do tego trzeci dział z dziełami, które należy wykluczyć.

Źródła i dalsza lektura

• Ernesto Priani, „Ramon Llull”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (pierwsza publikacja 2017, wersja poprawiona 24 lutego 2025), plato.stanford.edu/entries/llull.
• „Ramon Llull”, Gran Enciclopèdia Catalana, wydanie internetowe (po katalońsku), enciclopedia.cat.
• Michela Pereira, „Per una història de l’alquímia a la Catalunya medieval”, w: J. Vernet i R. Parés (red.), La ciència en la història dels Països Catalans, t. 1 (Walencja: Institut d’Estudis Catalans i Universitat de València, 2004), s. 455-482; PDF w Base de Dades Ramon Llull.
• Michela Pereira, The Alchemical Corpus Attributed to Raymond Lull (Londyn: The Warburg Institute, 1989; Warburg Institute Surveys and Texts 18); skan w Base de Dades Ramon Llull.
• Michela Pereira, „Catalogue of the alchemical works attributed to Raimond Lull”, internetowa aktualizacja katalogu z 1989 roku, Instituto Brasileiro de Filosofia e Ciência Raimundo Lúlio: wstęp i hasła.
• Michela Pereira i Barbara Spaggiari, Il «Testamentum» alchemico attribuito a Raimondo Lullo. Edizione del testo latino e catalano dal manoscritto Oxford, Corpus Christi College 244 (Tavarnuzze, Florencja: SISMEL Edizioni del Galluzzo, 1999; Millennio medievale 14).
• Raymundi Lulli... Testamentum duobus libris universam artem chymicam complectens; item eiusdem Compendium animae transmutationis artis metallorum (Kolonia: Joannes Byrckmann, 1566), egzemplarz biblioteki Uniwersytetu w Sewilli, A Res. 25/6/26, Internet Archive; wydania: Kolonia, 1573 (Internet Archive), i Frankfurt, 1630, Fasciculus aureus (BIU Santé w Internet Archive).
• Jean-Jacques Manget, Bibliotheca chemica curiosa, t. I (Genewa: Chouët, 1702), egzemplarz Wellcome Collection, Internet Archive.
• Arnau Vives, recenzja: Francesc J. Gómez, „L’alquímia en Llull, Llull en l’alquímia”, Studia Lulliana 58 (2018), s. 223-224, Dipòsit Digital de la UB.
• José Rodríguez Guerrero (red.), Azogue 9 (2019-2023), numer specjalny o pseudolullowskim korpusie alchemicznym, ze wstępem Micheli Pereiry; ISSN 1575-8184; revistaazogue.com.
• Anthony Bonner, „El lul·lisme alquímic i cabalístic i les edicions de Llàtzer Zetzner”, Randa 22, PDF w Base de Dades Ramon Llull.
• Stefania Buosi Moncunill, El Testament alquímic pseudolul·lià en un manuscrit inèdit català del segle XVI, còpia autògrafa de Jaume Mas, rozprawa doktorska, Universitat de Barcelona, 2023, TDX.
• Arthur Edward Waite (wyd.), The Hermetic Museum, Restored and Enlarged, t. II (Londyn, 1893): „The Testament of Cremer”.
• Raimundi Lulli Opera Latina (ROL), w serii Corpus Christianorum Continuatio Mediaevalis (Turnhout: Brepols), strona serii; Ars generalis ultima, wyd. A. Madre, ROL XIV, CCCM 75 (1986).
• Lola Badia (kier.), Xavier Bonillo, Eugènia Gisbert i Montserrat Lluch (wyd.), Ramon Llull, Llibre de meravelles, t. 1, księgi I-VII (Palma: Patronat Ramon Llull, 2011; NEORL 10), rekord MedCat.
• Ramon Llull, Arbre de sciència, wyd. Salvador Galmés, 3 t. (Palma: Comissió Editora Lul·liana, 1917, 1923 i 1926; ORL XI-XIII), rekord MedCat.
• Frances A. Yates, „The Art of Ramon Lull: An Approach to It through Lull’s Theory of the Elements”, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 17 (1954), s. 115-173, doi:10.2307/750135; Frances A. Yates, The Occult Philosophy in the Elizabethan Age (1979), rozdział „Medieval Christian Cabala: The Art of Ramon Lull”.
• Saverio Campanini, „Una fonte trascurata sul rapporto tra qabbalah e combinatoria lulliana in Pico della Mirandola: il commento alle preghiere di Yehudah Ibn Malka”, Studia Lulliana 55 (2015), s. 83-127, IBDigital (UIB).
• Marco Matteoli, „Ars combinatoria and Ars memoriae in Giordano Bruno”, PDF, o trzech lullowskich książkach Bruna (1582, 1587 i 1588).
• Anthony Bonner (kier.), Base de Dades Ramon Llull, Centre de Documentació Ramon Llull, Universitat de Barcelona, ub.edu/llulldb (licencja CC BY-NC-SA 4.0).