Postaci
Isaac Casaubon
Isaac Casaubon (1559-1614), urodzony w Genewie hellenista, który pracował w Londynie za Jakuba I, wykazał w 1614 roku, że Corpus Hermeticum napisano po grecku, po Platonie i po greckim przekładzie Biblii, a nie spisał go egipski mędrzec starszy od Mojżesza. Jego wywód w De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI, Exercitatio I.10, opiera się na zapożyczeniach, anachronizmach i późnych słowach greckich. Argumenty językowe nadal się bronią; chrześcijański fałszerz i data tuż po czasach apostołów nie przetrwały.
Isaac Casaubon (1559-1614) to urodzony w Genewie hellenista, który w 1614 roku wykazał, że Corpus Hermeticum napisano po grecku w epoce chrześcijańskiej, a nie spisał go egipski mędrzec starszy od Mojżesza. Zrobił to na osiemnastu stronach in folio książki wymierzonej w katolicką historię Kościoła, a jego dziennik notuje początek tej pracy bez żadnej ceremonii. Pod datą 25 sierpnia 1612 roku czytamy: „Quædam hodie de Mercurio Trismegisto, sed quæ mox displicuerunt” (dziś to i owo o Merkuriuszu Trismegistosie, ale wkrótce przestało mi się to podobać; Ephemerides, t. II, s. 942). Ta strona idzie za jego wywodem argument po argumencie: strona druku z 1614 roku i to, co późniejsi uczeni zachowali, a co odrzucili. Przekłady cytatów są nasze.
Życie uczonego w czterech miastach
Casaubon urodził się w Genewie 18 lutego 1559 roku (8 lutego według starego stylu, czyli kalendarza juliańskiego) w rodzinie protestanckich uchodźców z Francji (Pattison 1892, s. 3). W 1581 roku, gdy zmarł jego nauczyciel Franciscus Portus, wybrano Casaubona na zastępstwo, a greki uczył w Akademii Genewskiej od 1582 do 1596 roku (Campagnolo 2005, s. 717). W 1586 roku ożenił się z Florence Estienne, córką genewskiego drukarza Henriego Estienne’a (Pattison, s. 27-28); ich syn Meric, później kanonik w Canterbury, przechował dziennik cytowany na tej stronie (s. 89). Z Josephem Scaligerem korespondował jak z bliskim przyjacielem od 1594 roku aż do śmierci Scaligera w 1609, choć nigdy się nie spotkali (s. 64).
Potem przeniósł się do Montpellier (1596-1599), a wreszcie do Paryża, gdzie Henryk IV wypłacał mu pensję, a w grudniu 1604 roku mianował go kustoszem biblioteki królewskiej, w praktyce podbibliotekarzem pod zwierzchnictwem Jacques’a-Auguste’a de Thou (Pattison, s. 175-178). Wydania, które przyniosły mu sławę, ukazywały się w latach genewskich, w Montpellier i w Paryżu: Strabon (1587), Charaktery Teofrasta (1592), Swetoniusz (1595), Atenajos (1597, z komentarzem w 1600 roku), Persjusz i rozprawa De satyrica Graecorum poesi et Romanorum satira (oba 1605) oraz Polibiusz (1609) (Pattison, s. 475-480). Paryż wystawił też na próbę jego wiarę. W 1600 roku król wyznaczył go na jednego z dwóch protestanckich sędziów dysputy w Fontainebleau między Du Plessis-Mornayem a biskupem Du Perronem (s. 139), a Du Perron, późniejszy kardynał, przez następne dziesięć lat próbował go nawrócić (s. 144-145, 188-189).
Henryk IV został zamordowany 14 maja 1610 roku. Trzy dni później Du Perron znów przycisnął Casaubona, a wybór brzmiał teraz, jak pisze Pattison, „nawrócenie albo dymisja” (s. 268). W październiku tego roku Casaubon przeprawił się do Anglii, gdzie przyjął go pod swój dach dziekan katedry św. Pawła, John Overall (s. 274-277); Casaubon postarał się tam o naturalizację (s. 284). Jakub I chciał go mieć do sporu z katolikami i wybrał mu jeden cel: Annales ecclesiastici kardynała Cezarego Baroniusza (Cesare Baronio). Odpowiedź na nie Casaubon planował jeszcze w Paryżu (s. 309, 315). Król zatroszczył się też o jego pensję. Dwa dni przed wpisem o Hermesie drukowany dziennik odnotowuje list króla do sir Juliusa Caesara i przytacza własne słowa Jakuba: „Kanclerzu mego skarbu, chcę, żeby pan Casaubon dostał zapłatę przede mną, moją żoną i moimi dziećmi” (Ephemerides, t. II, s. 942).
Jego polemiki czytano także w Rzeczypospolitej: w 1614 roku, zapewne w Rakowie, wyszła Ad Isaacum Casaubonum paraenesis, napomnienie wywołane, jak mówi tytuł, jego odpowiedzią na list kardynała Du Perrona. Pod pseudonimem Andreas Reuchlinius krył się teolog braci polskich Walenty Smalc (katalog Biblioteki Narodowej).
Casaubon zmarł w Londynie 1 lipca 1614 roku (według starego stylu; 11 lipca według kalendarza gregoriańskiego, który wyprzedzał wtedy juliański o dziesięć dni), nie skończywszy dzieła. Przez mniej więcej rok cierpiał na dolegliwości dróg moczowych, których lekarze nie umieli wyjaśnić; sekcja wykazała wrodzoną wadę, drugi pęcherz (Pattison, s. 415-417). Pochowano go w Opactwie Westminsterskim, przy wejściu do kaplicy św. Benedykta (s. 417-418; Westminster Abbey).
Wielu czytelników zna to nazwisko z Middlemarch George Eliot (1871-1872), gdzie nosi je zmyślony uczony. Wspomina o nim też opis wydawcy książki Anthony’ego Graftona i Joanny Weinberg (2011): Isaaca znamy „dzięki jego pedantycznemu imiennikowi”. Sama książka przypomina zapomnianą stronę prawdziwego uczonego: studia hebrajskie.
Gdzie stoi ten wywód: odpowiedź Baroniuszowi
Książka nosi tytuł De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (Londyn: Ex officina Nortoniana apud Ioan. Billium, 1614) i składa się z szesnastu „ćwiczeń” do prolegomenów i pierwszej części Annales. W części X pierwszego ćwiczenia Casaubon bierze na warsztat akapit, w którym Baroniusz przedstawił Hermesa Trismegistosa, Hydaspesa i Sybille jako proroków pogan, przez których Bóg zapowiedział im Chrystusa (s. 71). Hermesowi poświęca większość tej części, która zajmuje s. 70-87. To dygresja w polemice, a nie traktat o Hermesie.
Hermes, w którego Casaubon uderzał, pochodził z drukowanej greki. Pierwsze wydanie, przygotowane przez Adriena Turnèbe’a (Turnebus, Paryż 1554), podawało traktaty I-XIV pod tytułem Poimandres, z dołączonymi trzema wyimkami ze Stobajosa, a XVI-XVIII jako definicje Asklepiosa dla króla Ammona. Grecka przedmowa Angelosa Vergikiosa umieszczała Hermesa przed faraonem, a więc przed Mojżeszem (Scott 1924, t. I, s. 33-34). Odsyłacze samego Casaubona pasują do tego wydania: rzeźbiarz Fidiasz stoi na jego s. 97, a zawody kitarzysty na s. 98, czyli na stronach, które Casaubon przywołuje na s. 86. Łaciński przekład Marsilia Ficina (1463, druk 1471) przez półtora wieku szerzył podobne przekonanie: Ficino miał Hermesa za niemal rówieśnika Mojżesza.
Exercitatio I.10, argument po argumencie
Casaubon ogłasza swoją zasadę na s. 77: księgę bada się na dwa sposoby, po treści (res ipsæ quibus de agitur, same rzeczy, o których mowa) i po języku. Tabela idzie za jego porządkiem. Podajemy numery stron wydrukowane w foliale z 1614 roku, każdy z odnośnikiem do skanu; łacinę cytujemy tak, jak ją wydrukowano, z długim ſ zapisanym jako s.
| Argument | Strona druku z 1614 | Co mówi Casaubon | Dziś |
|---|---|---|---|
| 1. Tajemnice chrześcijańskie były ukryte aż do Chrystusa | s. 70 (streszczenie), s. 72 | Pismo nazywa Ewangelię tajemnicą ukrytą od wieków (Kol 1,26, Rz 16,25, Ef 3,9), tymczasem Hermes i Sybille mówią wprost o Trójcy, Słowie i chrzcie. Stąd: „quo apertiora sunt, eo fieri mihi suspectiora” (im są jaśniejsze, tym bardziej wydają mi się podejrzane). | Założenie teologiczne, nie dowód. Mark Pattison (1892, s. 335) uważał, że wątpliwość Casaubona co do Hermesa opierała się tylko na tej podstawie, co pasuje do s. 72-74, ale nie do filologii ze s. 77-87; Walter Scott (1924, t. I, s. 42) odrzuca to, co założenie przyjmuje z góry: że Corpus głosi naukę swoiście chrześcijańską. |
| 2. Dawni Grecy nic o tym nie wiedzieli | s. 73 | U Platona, Arystotelesa, Teofrasta „i tylu innych” z tego, co podziwiamy u Hermesa, „nullum penitus extat vestigium” (nie zachował się najmniejszy ślad). | Broni się jako poszlaka, nie jako dowód. W przeglądzie Scotta najwcześniejszym pogańskim czytelnikiem filozoficznych pism hermetycznych jest Porfiriusz, piszący w drugiej połowie III wieku (1924, t. I, s. 92). |
| 3. Wczesny Kościół podrabiał księgi w dobrym celu | s. 73-74 | „Officiosa hæc mendacia vocabant, bono fine excogitata” (nazywali to usłużnymi kłamstwami, wymyślonymi w dobrym celu); już Augustyn (O państwie Bożym XVIII.47) wiedział, że można podejrzewać, iż takie proroctwa wymyślili chrześcijanie. | Prawda o Sybillach, nie o Hermesie: „Odnosi się to do części Sibyllina, ale nie odnosi się do Hermetica” (Scott 1924, t. I, s. 42). |
| 4. Pod imieniem Hermesa krążyło wszystko | s. 75-76 | Jamblich liczy księgi hermetyczne na dziesiątki tysięcy; Klemens Aleksandryjski wymienia 42; Galen zbywa jako bzdurę zielnik krążący pod imieniem Hermesa; są też alchemiczne i astrologiczne księgi Hermesa. Kim był Hermes, „aut quando vixerit, omitto hic quærere” (ani kiedy żył, tu nie rozważam). | Dziś punkt wyjścia. Scott (1924, t. I, s. 41) zauważa, że Casaubon nie zaprzeczał istnieniu Hermesa sprzed Mojżesza, tylko temu, że to on napisał te księgi; Garth Fowden (1986, przedmowa) pisze, że hermetyzm „można właściwie zrozumieć tylko wtedy, gdy księgi techniczne i filozoficzne uzna się za wyraz pokrewnych stron ludzkiej próby zrozumienia siebie, otaczającego świata i Boga”; druga część jego książki nosi tytuł „The Way of Hermes” (droga Hermesa). |
| 5. Nauka jest platońska, często w słowach Platona | s. 77-80, s. 83-85 | Umysł jako stwórca u Anaksagorasa i w Timajosie; idee w umyśle Boga; obupłciowi pierwsi ludzie z Uczty; list do Tata przepisuje Timajosa 28c o Bogu, którego trudno znaleźć i niepodobna wypowiedzieć; nauka, że nic nie ginie, a tylko się zmienia, to wspólne dobro Greków (Hipokrates, O diecie). | Broni się. Scott (1924, t. I, s. 42) tłumaczy zbieżność z chrześcijaństwem tym, że chrześcijanie i „pogańscy platonicy” „myśleli i mówili podobnie”. Ralph Cudworth zarzucił w 1678 roku, że greckie nauki przyszły po części z Egiptu, więc „nie można stąd wnosić, że cokolwiek jest platońskie albo greckie, przez to nie było egipskie” (s. 326). |
| 6. Reszta pochodzi z Biblii | s. 77-82 | Poimandres, który mówi „tym światłem jestem ja”, odgrywa rolę Chrystusa (J 8,12); ciemność i duch nad wodami idą za Rdz 1,2; „rośnijcie i mnóżcie się” to „ipsa Mosis verba in versione [...] Septuaginta” (same słowa Mojżesza w przekładzie Septuaginty, s. 81); echa J 3,16, 12,46 i 14,6; szydercy odchodzą od kaznodziei jak w Dz 17,32. | Broni się w połowie. Zapożyczenia z Księgi Rodzaju zostają, ale Scott pisze, że Casaubon „powinien był raczej powiedzieć Judaicam”, czyli żydowską, a nie chrześcijańską (1924, t. I, s. 41, przyp. 2); paralele z Ewangelią składa na karb wspólnego języka platoników (s. 42). |
| 7. Słowo z Nicei: homoousios | s. 78-79 | Poimandres 10 mówi, że Słowo było „współistotne” (ὁμοούσιος) z Umysłem. Żaden Ojciec Kościoła z równie dawnych czasów, przekonuje Casaubon, nie użył tego słowa o osobach Trójcy. | Nie broni się. „Słowa ὁμοούσιος używano, zanim spory, którymi zajmował się sobór nicejski, wysunęły je na pierwszy plan”: ma je Plotyn, mają też teksty gnostyckie cytowane przez Hipolita (Scott 1925, t. II, s. 34). |
| 8. Liturgia i sakramenty w przebraniu | s. 82-83 | Hymn zamykający traktat I nazywa Boga „ἅγιος” (święty) dziewięć razy, jak Sanctus z Iz 6,3; hymn z XIII zapożycza Pawłową „rozumną ofiarę” (Rz 12,1); krater Umysłu w IV to chrzest; odrodzenie pochodzi z Tt 3,5 i J 3,5. | Zawężony, potem porzucony. Cudworth przyjął zarzut dla I i XIII, najwyżej jeszcze dla IV, i nie dalej (1678, s. 319; s. 327); Scott (1924) uznał wszystkich autorów za pogan. Później modlitwa hermetyczna wypłynęła także poza Corpus: modlitwa dziękczynna, znana z łacińskiego Asclepiusa, zachowała się po koptyjsku w Kodeksie VI z Nag Hammadi. |
| 9. Cytuje go Justyn, więc jest wczesny | s. 78 | „Justyn” pod koniec Zachęty do Greków cytuje Hermesa, więc autor żył „non multo post tempora Apostolorum” (niedługo po czasach apostołów). | Nie broni się. Scott datuje Zachętę (Cohortatio ad Graecos) „prawdopodobnie na lata 260-302 n.e.” i znajduje jej cytat w wyimku hermetycznym zachowanym przez Stobajosa (1924, t. I, s. 92), jednym z trzech, które Turnebus wydrukował razem z Corpus (s. 33-34). „Stawia datę nieco za wcześnie” (s. 41, przyp. 1). |
| 10. Fidiasz i igrzyska pytyjskie | s. 86 | Księga wymienia rzeźbiarza Fidiasza, który działał około 1500 lat po rzekomym Hermesie, i opowiada o kitarzyście, któremu w czasie zawodów pękniętą strunę zastąpiła cykada: to Eunomos z Lokrów, mówi Casaubon za Strabonem (ks. VI), uwieńczony na igrzyskach pytyjskich, ustanowionych „multis seculis” (wiele wieków) po Hermesie. | Broni się, ale tylko w jednym traktacie. Oba ustępy są w XVIII (XVIII.4 i 6), który Scott na swojej liście pism hermetycznych wyodrębnia nawiasem jako „mowę retora” (1924, t. I, s. 16) i datuje „w granicach roku lub dwóch od 300 roku n.e.” (s. 29, przyp.). Scott bierze też w nawias samo imię Fidiasza: zapewne nie pochodzi ono od autora (s. 276). |
| 11. Żadnej patyny wieku; późne słowa | s. 86 | „Hic nullum penitus vestigium antiquitatis” (tu nie ma najmniejszego śladu starożytności); słowa, których dawna greka nie znała: αὐθεντία w znaczeniu władzy, ὑλότης (materialność), οὐσιότης (istotność). | Broni się. Scott przytacza ten ustęp jako część pierwszego ujęcia pism hermetycznych „przynajmniej w głównych zarysach historycznie trafnego” (1924, t. I, s. 41-42). |
| 12. Od początku po grecku, nie przekład | s. 86-87 | „Nulla vnquam versio tam feliciter elaborata fuit; quæ peregrinitatem non præ se ferret” (żaden przekład nie był nigdy tak udany, żeby nie zdradzał obcości). VIII wywodzi θάνατος (śmierć) od ἀθάνατος (nieśmiertelny): „quod etsi delirum est commentum; certissime tamen probat, Græce hæc fuisse scripta” (choć to szalony wymysł, z całą pewnością dowodzi, że napisano to po grecku); IX nazywa świat κόσμος, bo porządkuje (κοσμεῖ) wszystko; traktat I zaczyna się jak Cyropedia Ksenofonta. Zapewnienie listu do Ammona (XVI), że oryginał był egipski, jest więc „falsissimum” (najzupełniej fałszywe). | Broni się, jeśli chodzi o teksty, które mamy. Koptyjskie wersje pism hermetycznych przepisywano później w Egipcie (Kodeks VI z Nag Hammadi), a demotyczny dialog mistrza, być może Thota, z uczniem, który Richard Jasnow i Karl-Theodor Zauzich (2005) nazwali w podtytule wydania odpowiednikiem klasycznych pism hermetycznych („Pendant to the Classical Hermetica”), pokazuje obok nich gatunek w języku egipskim. |
Czytana z góry na dół prawa kolumna układa się we wzór. To, czego Casaubon dowiódł z samej greki (wiersze 5, 11, 12), stoi od czterech stuleci. To, co wywnioskował o autorze i dacie (wiersze 1, 3, 7, 9), nie przetrwało.
Data, którą podał, i dlaczego była za wczesna
Casaubon nie podał żadnego roku. Autora umieścił „niedługo po czasach apostołów” (s. 78), co Scott oddaje jako „mniej więcej koniec I wieku po Chrystusie” (Scott 1924, t. I, s. 41). Kotwicą był cytat z Zachęty do Greków, uważanej wtedy za dzieło Justyna Męczennika. Scott datował ją prawdopodobnie na lata 260-302, długo po Justynie, a jej ustęp o Hermesie w ogóle nie pochodzi z siedemnastu traktatów: to pierwszy z wyimków hermetycznych zachowanych przez Stobajosa, który zaczyna się od słów „Boga pojąć trudno, wypowiedzieć niepodobna” (Fragmenty Stobajosa, SH 1; nasz przekład). Turnebus wydrukował go razem z Corpus, więc Casaubon czytał go jako część „księgi”.
Werdykt samego Scotta: „Stawia datę nieco za wcześnie; większość libelli Corpus powstała zapewne w III wieku, niektóre może w II wieku” (s. 41, przyp. 1). Przedział, którego ten serwis używa dla siedemnastu traktatów, rzymski Egipt około 100-300 roku n.e., zachowuje kierunek Casaubona i przesuwa jego datę na później.
Kto wątpił przed nim
Ralph Cudworth nazwał Casaubona „pierwszym odkrywcą” (1678, s. 319). To określenie nie jest całkiem trafne. Tom pod redakcją Martina Mulsowa Das Ende des Hermetismus (2002) dokumentuje ożywiony spór o datę pism hermetycznych w Wenecji i Padwie w latach 80. XVI wieku, pokolenie przed rokiem 1614 (według streszczenia wydawcy); Mulsow omawia go w rozdziale „Reaktionärer Hermetismus vor 1600?” (s. 161-188). Studia Fredericka Purnella Jr. i Anthony’ego Graftona w tym tomie odtwarzają wcześniejsze ataki Gilberta Génébrarda i Johannesa Goropiusa Becanusa oraz spór Francesca Patriziego z Teodorem Angeluccim (Bergengruen 2004); w innym miejscu Mulsow dopisuje do szesnastowiecznych sceptyków Matthieu Béroalde’a (Mulsow 2005, przyp. 9). Casaubon dodał do tego, jak ocenił Scott, pierwsze ujęcie pism hermetycznych „przynajmniej w głównych zarysach historycznie trafne” (1924, t. I, s. 41), a dodał je człowiek, którego współcześni podziwiali jako największego hellenistę swoich czasów (Campagnolo 2005, s. 718).
Pogląd, że Casaubon był pierwszy, żyje także w polskiej literaturze. Aneta Tylak w monografii z przekładem Corpus (2021) nazywa Casaubona „pierwszym znanym nam uczonym, który zakwestionował autorstwo Hermesa Trismegistosa”, i za Gurgelem Pereirą (2010) przypisuje mu datę „pomiędzy I a III w. n.e.” (s. 18-19). Sam Casaubon umieścił autora tuż po czasach apostołów.
Kto się sprzeciwił: Cudworth w 1678 roku
Platonik z Cambridge Ralph Cudworth przyjął metodę, ale podważył jej zasięg. Przyznał, że w pismach hermetycznych są ślady chrześcijańskiej ręki, wskazał Poimandresa (I), Krater (IV) i mowę o odrodzeniu (XIII) i uznał za podejrzane „te trzy całe księgi, a przynajmniej pierwszą i ostatnią z nich” (s. 319). Reszty bronił. Casaubon, pisał, oparł twierdzenie, że ta filozofia jest „czysto platońska i grecka”, na jednej nauce, że nic na świecie nie ginie, a tę naukę, zdaniem Cudwortha, przyniósł z Egiptu Pitagoras (s. 326). Wolał sąd Jamblicha, „znacznie lepiej obeznanego” z wiedzą egipską niż Casaubon, że te księgi „rzeczywiście zawierają poglądy Hermesa, choć mówią czasem językiem greckich filozofów” (s. 327). Odnotowuje też, że jezuita Athanasius Kircher bronił „z wielką gorliwością” autentyczności wszystkich ksiąg hermetycznych (s. 320).
Inni zgodzili się z Casaubonem bez zastrzeżeń. Thomas Gale w wydaniu Jamblicha z 1678 roku widział w pismach hermetycznych jedynie przeróbki Pisma Świętego i dawniejszych filozofów (Scott 1924, t. I, s. 43, przyp. 1). Scott dodaje, że od 1630 do 1854 roku nie ukazał się żaden przedruk tekstu greckiego (s. 43): księgi straciły czytelników, kiedy straciły wiek.
Co poprawiły późniejsze badania
Główną poprawkę przyniosło oksfordzkie wydanie Waltera Scotta (1924). Autorami byli poganie; „poza kilkoma interpolowanymi słowami” podobieństwo do nauki chrześcijańskiej bierze się z czasów, gdy chrześcijanie i pogańscy platonicy „myśleli i mówili podobnie”, więc „chrześcijańskiego lub półchrześcijańskiego” autora Casaubona musi zastąpić „szereg pisarzy pogańskich” (t. I, s. 42-43). Na s. 75 Casaubon nazwał księgę „semichristiani merum figmentum”, czystym wymysłem półchrześcijanina. Po tej poprawce, pisał Scott, jego wyjaśnienie, dlaczego posłużono się imieniem Hermesa, „można uznać za nadal słuszne” (s. 43).
Podobnie czytał te teksty Wincenty Myszor, który w latach 1977-1979 przełożył z greki traktaty I, IV, VI, VII i XIII. Pisma hermetyczne umieszczał w I i II wieku i pisał, że „zasadniczo nie wykazują żadnych związków z chrześcijaństwem” (1977, s. 205), a o pierwszym traktacie: „Poimandres jest utworem pogańskiej gnozy. Przede wszystkim brak w nim postaci Jezusa-Zbawcy” (s. 206).
Druga poprawka przyszła z Egiptu. Scott wciąż zgadzał się z Casaubonem, że rodzimej myśli egipskiej jest w pismach hermetycznych niewiele (t. I, s. 41, przyp.). W grudniu 1945 roku pod Nag Hammadi wydobyto z ziemi kodeksy koptyjskie, a Kodeks VI zawierał trzy pisma hermetyczne, w tym jedno wcześniej nieznane (Hermetica z Nag Hammadi). Jean-Pierre Mahé wydał je razem z ich greckimi i łacińskimi paralelami (1978-1982). The Egyptian Hermes Gartha Fowdena (1986) osadza pisma hermetyczne w spotkaniu egipskich i greckich sposobów myślenia w dolinie Nilu za Ptolemeuszy i Rzymian (przedmowa), a Christian Bull (2018) przedstawia Hermesa jako postać egipskiego kapłana, który naucza zhellenizowanej mądrości. Casaubon miał rację, że teksty napisano po grecku. Czy ludzie, którzy je napisali, wyszli z egipskich świątyń, to pytanie, do którego jego metoda nie sięgała.
Trzecia poprawka dotyczy skali wydarzenia. Frances Yates nazwała datowanie Casaubona „przełomem, który oddziela świat renesansu od świata nowożytnego” (Giordano Bruno and the Hermetic Tradition, 1964, s. 398). Dla Giordana Bruna, spalonego w 1600 roku, księgi hermetyczne były jeszcze ową mądrością Egipcjan, w której wykształcił się Mojżesz. Tom Mulsowa odpowiada, że koniec hermetyzmu zaczął się na długo przed 1614 rokiem. Esteban Law (2023) daje Casaubonowi katolickiego sojusznika, Dionizego Petawiusza (Denis Pétau, 1583-1652), którego wkład był według streszczenia „na równi” z wkładem Casaubona. Dalej prowadzi artykuł Anthony’ego Graftona o tej krytyce (1983, przedruk 1991).
Co wciąż się broni
Na przedstawionych wyżej dowodach stoją trzy ustalenia: traktaty napisano po grecku, a nie przełożono; czerpią z Platona i z greckiej Biblii; ich język należy do cesarstwa rzymskiego, a nie do epoki Mojżesza. Dwa nie przetrwały: chrześcijański fałszerz i data tuż po czasach apostołów. Jedną sprawę otwarto na nowo: co w tych tekstach jest egipskie. List do króla Ammona (traktat XVI) ostrzega, że greka odebrałaby egipskiej nauce jej moc, a Casaubon nazwał to twierdzenie fałszywym. Jego werdykt o języku się utrzymał; jaka egipska nauka stoi za tym tekstem, wciąż jest sporne.
Argument z przekładu można sprawdzić po polsku. W przekładzie Anety Tylak (2021) gra słów z VIII.1 przechodzi na polski tylko z greką w nawiasach: „na skutek utraty pierwszej litery, mówi się »śmierć« (θάνατος) zamiast »nieśmiertelny« (ἀθάνατος)” (s. 243). W IX.8 tłumaczka musi dopisać objaśnienie, bo κοσμεῖν znaczy po grecku i porządkować, i zdobić: „Słusznie jest on nazywany »kosmosem« [czyli ozdobą], ponieważ ozdabia wszystko” (s. 251). Z takich gier słów Casaubon wywnioskował, że oryginał był grecki.
Z jego metody może skorzystać każdy. Zapytaj, kiedy tekst jest cytowany po raz pierwszy i przez kogo; szukaj słowa, imienia albo zwyczaju, których nie mógł znać; sprawdź, czy brzmi jak przekład. Te same pytania, zadane krążącym dziś sentencjom, składają się na metodę strony Czy to naprawdę starożytne?
| Urodzony | 18 lutego 1559 (8 lutego według starego stylu), Genewa |
|---|---|
| Zmarł | 1 lipca 1614 (według starego stylu), Londyn; pochowany w Opactwie Westminsterskim |
| Stanowiska | Nauczyciel greki w Akademii Genewskiej (1582-1596); Montpellier (1596-1599); kustosz biblioteki królewskiej w Paryżu za Henryka IV (od 1604); Londyn za Jakuba I (1610-1614) |
| Główne wydania | Strabon (1587), Charaktery Teofrasta (1592), Swetoniusz (1595), Atenajos (1597; komentarz 1600), Persjusz (1605), Polibiusz (1609) |
| Krytyka | De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (Londyn, 1614), Exercitatio I, część X, s. 70-87 |
| Wydanie, które czytał | Greckie editio princeps Turnebusa (Paryż, 1554), sądząc po jego odsyłaczach do stron |
| Jego datowanie Corpus | „Niedługo po czasach apostołów”: mniej więcej koniec I wieku n.e. (Scott 1924) |
| Dziennik | Ephemerides, jego ręką od 18 lutego 1597 do 16 czerwca 1614 (dwa ostatnie wpisy, z 17 i 18 czerwca, cudzą ręką; tom od stycznia 1604 do lipca 1607 zaginął); wydane w Oksfordzie w 1850 roku |
| Traktaty po polsku | Wszystkie siedemnaście: Aneta Tylak (2021, otwarty dostęp); I, IV, VI, VII i XIII z komentarzem: Wincenty Myszor (1977-1979) |
Uczciwe pytania
Kim był Isaac Casaubon?
Urodzonym w Genewie protestanckim filologiem klasycznym (1559-1614), który wydawał Strabona, Teofrasta, Atenajosa i Polibiusza, za Henryka IV był kustoszem biblioteki królewskiej w Paryżu, latami opierał się naciskom, by przeszedł na katolicyzm, a ostatnie lata spędził w Londynie za Jakuba I. Jest pochowany w Opactwie Westminsterskim. Pan Casaubon z Middlemarch George Eliot to postać zmyślona, która nosi tylko jego nazwisko.
Czego Casaubon dowiódł w sprawie Corpus Hermeticum?
Że napisano go po grecku, po Platonie i po greckim przekładzie Księgi Rodzaju, a nie stworzył go egipski mędrzec sprzed Mojżesza. Dowodził tego zapożyczeniami, anachronizmami takimi jak Fidiasz, późnymi słowami greckimi i greckimi grami słów w De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI (Londyn, 1614), Exercitatio I.10, s. 70-87.
Czy Casaubon pierwszy zwątpił w Hermesa Trismegistosa?
Nie, choć Cudworth (1678) nazwał go „pierwszym odkrywcą”, a podobnie pisze dziś Aneta Tylak (2021). Tom Martina Mulsowa (2002) dokumentuje spór o datę w Wenecji i Padwie w latach 80. XVI wieku, a Génébrard, Goropius Becanus i Béroalde wątpili w te księgi już wcześniej. Casaubon dał, jak ocenił Walter Scott (1924), pierwsze ujęcie pism hermetycznych „przynajmniej w głównych zarysach historycznie trafne”.
Czy Casaubon miał rację?
Co do języka tak: traktaty powstały po grecku i czerpią z Platona i Septuaginty. Mylił się, sądząc, że sfałszował je chrześcijanin: Walter Scott (1924) wykazał, że autorami byli poganie. Jego data, „niedługo po czasach apostołów”, oparta na błędnie przypisanej Justynowi Zachęcie do Greków, była za wczesna.
Czy krytyka Casaubona z 1614 roku zakończyła hermetyzm?
Nie od razu. Frances Yates (1964, s. 398) nazwała datowanie Casaubona przełomem, który oddziela świat renesansu od świata nowożytnego, ale Cudworth w 1678 roku wciąż bronił większości ksiąg, przekonany, że zawierają naukę egipską, i odnotował, że Kircher bronił ich wszystkich. Mimo to od 1630 do 1854 roku nie ukazał się żaden przedruk tekstu greckiego.
Źródła i dalsza lektura
- Isaac Casaubon, De rebus sacris et ecclesiasticis exercitationes XVI. Ad Cardinalis Baronii Prolegomena in Annales (Londyn: Ex officina Nortoniana apud Ioan. Billium, 1614), Exercitatio I, część X, s. 70-87; Internet Archive (skan Google Books).
- Mercurii Trismegisti Poemander, seu de potestate ac sapientia divina. Aesculapii definitiones ad Ammonem regem, wyd. Adrien Turnèbe (Paryż: Turnebus, 1554), greckie editio princeps, s. 97-98; Internet Archive (Johns Hopkins University, Bibliotheca Fictiva).
- Isaac Casaubon, Ephemerides, wyd. John Russell, 2 t. (Oksford: University Press, 1850), t. II, s. 942, 1064-1065; Internet Archive (egzemplarz University of Toronto).
- Mark Pattison, Isaac Casaubon, 1559-1614, wyd. 2 (Oksford: Clarendon Press, 1892), s. 3, 27-28, 64, 88-89, 139, 144-145, 175-178, 188-189, 268, 274-277, 284, 309, 315, 335, 415-418, 475-480; Internet Archive (egzemplarz Cornell University). Na s. 417 Pattison podaje gregoriańską datę śmierci jako 12 lipca; przy dziesięciu dniach różnicy w 1614 roku wypada 11 lipca. Pochówek: Westminster Abbey, „Isaac Casaubon” (dostęp 31 października 2026).
- Matteo Campagnolo, „Isaac Casaubon étudiant de Théodore de Bèze”, w: «Koryphaioi andri»: mélanges offerts à André Hurst, Recherches et Rencontres 22 (Genewa: Droz, 2005), s. 717-726; Droz.
- Ralph Cudworth, The True Intellectual System of the Universe (Londyn: Richard Royston, 1678), ks. I, rozdz. 4, s. 319-327; Internet Archive.
- Walter Scott (wyd.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), s. 15-16, 24, 29, 33-34, 41-43, 92, 276, Internet Archive; t. II (1925), s. 34, przypis do Corpus Hermeticum I.10, Internet Archive.
- Anthony Grafton, „Protestant versus Prophet: Isaac Casaubon on Hermes Trismegistus”, Journal of the Warburg and Courtauld Institutes 46 (1983), s. 78-93, doi:10.2307/751115; przedruk w: tegoż, Defenders of the Text (Cambridge, MA: Harvard University Press, 1991), s. 145-161. Anthony Grafton i Joanna Weinberg, przy współpracy Alastaira Hamiltona, „I have always loved the Holy Tongue”: Isaac Casaubon, the Jews, and a Forgotten Chapter in Renaissance Scholarship (Cambridge, MA: Belknap Press of Harvard University Press, 2011); strona wydawcy, z której cytujemy opis (także w księgarni Labyrinth Books).
- Martin Mulsow (red.), Das Ende des Hermetismus. Historische Kritik und neue Naturphilosophie in der Spätrenaissance, Religion und Aufklärung 9 (Tybinga: Mohr Siebeck, 2002), w tym Martin Mulsow, „Reaktionärer Hermetismus vor 1600? Zum Kontext zu den Debatten um die Datierung von Hermes Trismegistos im Veneto”, s. 161-188 (tytuł i strony według jego wykazu publikacji); strona wydawcy. Recenzje: Maximilian Bergengruen, „Ende ohne Ende”, literaturkritik.de, 1 lipca 2004; Martin Mulsow, recenzja książki Ralpha Häfnera Götter im Exil, IASLonline, 11 lipca 2005, przyp. 9 (kopia). O Petawiuszu: Esteban Law, „Die Kritik am Corpus Hermeticum im 17. Jh. und die Folgen”, Bochumer Philosophisches Jahrbuch für Antike und Mittelalter 26 (2023), s. 152-180, doi:10.1075/bpjam.00105.law (streszczenie po angielsku).
- Frances A. Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition (Londyn: Routledge and Kegan Paul; Chicago: University of Chicago Press, 1964), rozdz. XXI, „After Hermes Trismegistus was Dated”, s. 398; przekład francuski Marca Rollanda, Giordano Bruno et la tradition hermétique (Paryż, 1988), s. 465-466, gdzie ten ustęp cytuje Campagnolo 2005. Przekładu polskiego katalog Biblioteki Narodowej nie notuje (dostęp 31 października 2026).
- Garth Fowden, The Egyptian Hermes: A Historical Approach to the Late Pagan Mind (Cambridge: Cambridge University Press, 1986; Princeton: Princeton University Press, 1993), przedmowa i cz. II, „The Way of Hermes”; opis wydawcy.
- Jean-Pierre Mahé, Hermès en Haute-Égypte, 2 t. (Québec: Presses de l’Université Laval, 1978-1982).
- Richard Jasnow i Karl-Theodor Zauzich, The Ancient Egyptian Book of Thoth: A Demotic Discourse on Knowledge and Pendant to the Classical Hermetica, 2 t. (Wiesbaden: Harrassowitz, 2005); nowy przekład: Conversations in the House of Life (Wiesbaden: Harrassowitz, 2014), strona wydawcy.
- Christian H. Bull, The Tradition of Hermes Trismegistus: The Egyptian Priestly Figure as a Teacher of Hellenized Wisdom (Lejda: Brill, 2018), doi:10.1163/9789004370845.
- Przekłady polskie: Aneta Tylak, Bóg - świat - człowiek w traktatach Corpus Hermeticum na tle greckiej tradycji filozoficznej (Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2021), s. 18-19 (wstęp), 242-243 (CH VIII.1), 250-251 (CH IX.8); doi:10.18778/8220-500-8 (otwarty dostęp, CC BY-NC-ND 4.0). Wincenty Myszor, „Poimandres. Wstęp, przekład, komentarz”, Studia Theologica Varsaviensia 15/1 (1977), s. 205-216, BazHum; „Corpus Hermeticum IV. Wstęp, przekład z greckiego, komentarz”, 16/1 (1978), s. 189-196, BazHum; „Corpus Hermeticum VI i VII”, 16/2 (1978), s. 241-247, i „Corpus Hermeticum XIII”, 17/1 (1979), s. 245-256, oba w BazHum.
- [Walenty Smalc jako Andreas Reuchlinius], Ad Isaacum Casaubonum paraenesis, cujus occasionem praebuit ipsius ad epistolam cardinalis Perronii responsio ([Raków?]: [Sebastian Sternacki?], 1614), 11 s., 4°; Biblioteka Narodowa, SD XVII.3.2304 adl., rekord w katalogu (dostęp 31 października 2026).