Postaci

Hrabia Saint-Germain

Hrabia Saint-Germain był osiemnastowiecznym awanturnikiem o nieznanym nazwisku i pochodzeniu, który jako muzyk, chemik barwników i samozwańczy adept przewinął się przez Londyn, Paryż, Hagę i kilka dworów niemieckich, a zmarł 27 lutego 1784 roku w Eckernförde w księstwie Szlezwiku. Istniał naprawdę: zostawił listy, drukowane nuty, skandal dyplomatyczny, upadłą wytwórnię i wpis o pochówku. Nieśmiertelny, który jadł kolację z ojcami soboru trydenckiego, ostrzegał Marię Antoninę i którego widziano w Wenecji po własnym pogrzebie, to legenda, którą da się datować książka po książce. Ta strona rozdziela trzy warstwy: co mówią dokumenty z czasów jego życia, co pozostaje sporne i co zrobili z niego późniejsi czytelnicy, od apokryficznych pamiętników po teozofię i „wniebowstąpionego mistrza” z lat 30. XX wieku. Wszystkie cytaty podajemy w naszym przekładzie na polski.

Co pokazują dokumenty z jego życia

O jego pochodzeniu nie wiadomo prawie nic pewnego. Najstarszy datowany ślad to list, który 22 listopada 1735 roku napisał z Hagi do angielskiego uczonego Sloane’a w sprawie starej drukowanej Biblii. List jest podpisany P. M. de Saint-Germain i nic nie mówi o nadawcy; Gustav Berthold Volz, który w 1923 roku wydał dokumenty jego życia, podaje, że oryginał jest w British Museum (Volz 1923, s. 11-12). Na pewny grunt wchodzimy dopiero w Londynie. W 1745 roku w L’incostanza delusa, operze typu pasticcio wystawionej w teatrze przy Haymarket, znalazło się kilka nowych pieśni jego autorstwa, które wydrukował John Walsh. Charles Burney, który był na jednej z prób, zapamiętał, że jedną z nich, Per pietà bell’idol mio, bisowano co wieczór, a o pozostałych ariach Saint-Germaina napisał, że „wyróżniały się jedynie nijakością” (Burney, 1789, t. IV, s. 452, nasz przekład z angielskiego; IMSLP; zob. też David Hunter, The Musical Times, 2003). 9 grudnia tego roku, w czasie powstania jakobickiego, Horace Walpole donosił Horace’owi Mannowi, że władze zatrzymały „dziwnego człowieka, który występuje pod nazwiskiem hrabia St. Germain”, i wypuściły go, bo niczego nie zdołano mu udowodnić:

„Jest tu od dwóch lat i nie chce powiedzieć, kim jest ani skąd przybył, ale przyznaje, że nie występuje pod prawdziwym nazwiskiem. Śpiewa, wspaniale gra na skrzypcach, komponuje, jest szalony i niezbyt rozsądny. Nazywają go Włochem, Hiszpanem, Polakiem; kimś, kto ożenił się w Meksyku z wielką fortuną i uciekł z jej klejnotami do Konstantynopola; księdzem, grajkiem, możnym panem.” (Walpole do Manna, Arlington Street, 9 grudnia 1745, wyd. Yonge 1890; nasz przekład z angielskiego)

Dziesięciolecie po Londynie, pisze Volz, znów tonie w mroku (s. 13). W latach 1757-1758 był już w Paryżu, u szczytu kariery. Casanova, który poznał go w kręgu markizy d’Urfé, nazywa go „uczonym, znawcą języków, muzykiem i chemikiem, przystojnym mężczyzną i skończonym bawidamkiem” i pisze, że Madame de Pompadour opowiedziała o nim Ludwikowi XV, a Saint-Germain urządził królowi laboratorium, w którym znudzony monarcha robił barwniki (Casanova w przekładzie Arthura Machena, 1894). We wrześniu 1758 roku dyrektor budowli królewskich, markiz de Marigny, potwierdził, że król dał mu mieszkanie w zamku Chambord (Volz, s. 141-142, na podstawie wypisów Isabel Cooper-Oakley z listów w Bibliothèque nationale). Dyplomata baron Gleichen, który poznał go w 1759 roku, zobaczył „un homme de taille moyenne, très-robuste, vêtu avec une simplicité magnifique et recherchée” (mężczyznę średniego wzrostu, bardzo krzepkiego, ubranego ze wspaniałą i wystudiowaną prostotą), który po hiszpańsku i portugalsku mówił bez najmniejszego akcentu, a po francusku z piemonckim (Gleichen, Souvenirs, s. 121, 128).

Haga, 1760: rozmowy pokojowe, których Wersal się wyparł

Najlepiej udokumentowany epizod jego życia to fiasko z czasów wojny siedmioletniej. W marcu 1760 roku zjawił się u ambasadora Francji w Hadze, hrabiego d’Affry, z planem ratowania finansów królestwa i dwoma listami od marszałka Belle-Isle, a o pokoju rozmawiał z hrabią Willemem Bentinckiem i z posłem brytyjskim Josephem Yorke’em. Minister spraw zagranicznych, książę de Choiseul, odpisał 11 kwietnia, że król każe go zdyskredytować w całej Holandii, a jeśli się da, aresztować i odstawić do Francji. 16 kwietnia o piątej rano, po późnej wizycie Bentincka, Saint-Germain wypił herbatę, wsiadł do wynajętego powozu, który jeden ze służących Bentincka podstawił pod drzwi, i zniknął, zostawiając szpadę. Pod koniec miesiąca, 30 kwietnia, d’Affry formalnie wystąpił do Stanów Generalnych o wydanie go jako oszusta niejasnego pochodzenia; wniosek utknął w komisjach (wszystko u Volza 1923, s. 144-182; memoriał na s. 160-161, według druku C. A. van Sypesteyna z 1869 roku). W Anglii, dodaje Volz, od razu go zatrzymano i wkrótce odesłano (s. 18-19).

Najczęściej cytowane zdanie na jego temat pochodzi z tego samego tygodnia. 15 kwietnia 1760 roku, w przeddzień jego ucieczki, Wolter pisał do Fryderyka II, że sekret ministrów w sprawie zbliżających się rozmów pokojowych zna podobno tylko niejaki pan de Saint-Germain, „qui a soupé autrefois dans la ville de Trente avec les Pères du concile, et qui aura probablement l’honneur de voir Votre Majesté dans une cinquantaine d’années. C’est un homme qui ne meurt point, et qui sait tout” („który niegdyś wieczerzał w Trydencie z ojcami soboru i który zapewne będzie miał zaszczyt ujrzeć Waszą Królewską Mość za jakieś pięćdziesiąt lat. To człowiek, który nigdy nie umiera i wie wszystko”; list 4094, nasz przekład z francuskiego). W kontekście to kpina z samozwańczego negocjatora, a nie relacja świadka o czyjejś nieśmiertelności.

Tournai, Lipsk, Berlin: sekrety na sprzedaż

W 1762 roku osiadł w majątku w Ubbergen pod Nijmegen i przyjął nazwisko Surmont (Volz, s. 21). Na początku 1763 roku namówił hrabiego Karla Cobenzla, ministra cesarzowej w Brukseli, by poparł w Tournai wytwórnię tanich barwników, skór, metalu podobnego do złota, rafinowanych olejów i kapeluszy, finansowaną przez dom bankowy Madame Nettine. Rzeczoznawcy, których opinii zasięgnął kanclerz Kaunitz, uznali barwniki za kiepskie; lepiej wypadły tylko skóry. Koszty i zaliczki, które Saint-Germain pobierał pod niemal bezwartościowe zabezpieczenia, sięgnęły około 200 tysięcy florenów, Maria Teresa odmówiła przejęcia przedsięwzięcia, a Cobenzl go odprawił. Volz, który jako pierwszy wydał tę korespondencję z Haus-, Hof- und Staatsarchiv w Wiedniu, nazywa całą sprawę oszustwem (s. 23-27; listy na s. 225-280).

W Tournai Casanova zastał go z brodą długą na dwa cale, wśród „dwudziestu retort”, i patrzył, jak kładzie na rozżarzonym węglu srebrną monetę dwunastosolową z małym czarnym ziarenkiem. Gdy ostygła, kazał Casanovie ją wziąć:

„Podniosłem monetę i zobaczyłem, że zmieniła się w złoto. Byłem całkowicie pewien, że ukradkiem zabrał moją srebrną monetę i podłożył w jej miejsce złotą, pokrytą srebrem.” (Casanova w przekładzie Machena, 1894; nasz przekład z angielskiego)

Casanova datuje tę wizytę na marzec 1764 roku; Volz przenosi ją na rok 1763 i co do monety się zgadza: to była kuglarska sztuczka (Volz, s. 33, 284).

W latach 70. XVIII wieku robił to samo, tylko na mniejszej scenie. Po mniej więcej dwóch latach u margrabiego Aleksandra z Ansbachu przyjechał w październiku 1776 roku do Lipska, gdzie wolnomularze z otoczenia księcia Fryderyka Augusta Brunszwickiego próbowali go rozgryźć (Volz, s. 29-30, 36). Kupiec z Görlitz i różokrzyżowiec Christian Emanuel Frölich, który jadł z nim obiad, pisał 28 marca 1777 roku: „Dieser Sieur Welldone ist kein Maurer; er ist auch kein Magus, auch kein Theosoph” („Ten Sieur Welldone nie jest masonem; nie jest też magiem ani teozofem”; Volz, s. 328, nasz przekład z niemieckiego). W czerwcu 1777 roku posłał Fryderykowi II spis 29 receptur, od barwników i bielenia po likiery i środki przeczyszczające, podpisany „von Welldone” (s. 317-320). Punkt 25 brzmi w niemieckim tekście wydania Volza: „Herstellung anderer nützlicher Dinge, über die ich schweige” (wytwarzanie innych pożytecznych rzeczy, o których milczę; nasz przekład). Król kazał mu przekazać, że Berlin jest bardzo nieufny i wierzy tylko w to, czego można namacalnie dowieść (Volz, s. 321).

Eckernförde, 1784: udokumentowana śmierć

W sierpniu 1779 roku w Altonie poznał księcia Karola z Hesji-Kassel, duńskiego generała i namiestnika księstw Szlezwiku i Holsztynu, i pojechał za nim do Szlezwiku. Książę został tam jego uczniem i uważał, że to być może „un des plus grands philosophes qui aient existé” (jeden z największych filozofów, jacy kiedykolwiek żyli); hrabia Warnstedt, który w grudniu tego roku spędził z nim dwa wieczory, miał go pod każdym względem za awanturnika i szarlatana (Karol Heski, Mémoires de mon temps, 1861, s. 135; Volz, s. 361). Karol kupił pod Eckernförde opustoszałą fabrykę po zmarłym Ottem i osadził w niej Saint-Germaina, żeby farbował jedwab i wełnę. Saint-Germain zamieszkał tam w wilgotnym pokoju na parterze, nabawił się ciężkiego reumatyzmu i nigdy w pełni nie wyzdrowiał (Mémoires, s. 132-135). Zmarł, gdy Karol był w Kassel. Księga zmarłych kościoła św. Mikołaja w Eckernförde podaje:

„Gestorben am 27. Februar 1784. Am 2. März der sich so nennende Graf von St. Germain und Welldone (weitere Nachrichten sind nicht bekannt worden) in hiesiger Kirche still beigesetzt.”

„Zmarł 27 lutego 1784. 2 marca mieniący się hrabią St. Germain i Welldone (dalsze wiadomości nie są znane) pochowany po cichu w tutejszym kościele.” (księga zmarłych kościoła św. Mikołaja w Eckernförde w transkrypcji Volza z 1923 roku, s. 363, który zamieszcza też jej faksymile; nawias nasz; słowo „still” Volz objaśnia jako pochówek bez mowy duchownego; nasz przekład z niemieckiego)

Rachunki kościelne notują 10 talarów Rzeszy za miejsce w grobie nr 1 we wnętrzu kościoła św. Mikołaja na trzydzieści lat. 3 kwietnia 1784 roku, ponieważ nie znaleziono testamentu, burmistrz i rada miasta wezwali spadkobierców i wierzycieli człowieka znanego „unter dem Namen Comte de Saint-Germain und Welldone” (pod nazwiskiem Comte de Saint-Germain i Welldone; Schleswig-Holsteinische Anzeigen, 1784). Gazeta brunszwicka z 6 kwietnia doniosła o śmierci „der bekannte marktschreierische Herumstreicher”, czyli znanego szarlatana i włóczęgi; jej sprostowanie z 12 kwietnia, wydrukowane na prośbę księcia Ferdynanda Brunszwickiego, chwaliło jego „tiefen Einsichten in die Geheimnisse der Natur” (głęboki wgląd w tajemnice natury), pisało, że udar zniósł ze spokojem, i podawało błędną datę śmierci, 24 lutego. Wszystkie te teksty przepisał Volz (s. 363-367). Według niego nie dało się już ustalić, w którym miejscu kościoła pochowano Saint-Germaina (s. 30). Ci, którzy o śmierci dowiedzieli się z drugiej ręki, mylili szczegóły: Casanova datował ją na zaledwie „sześć albo siedem lat” po ich spotkaniu, Gleichen umieścił ją w Szlezwiku, „en 1780, si je ne me trompe” (w 1780 roku, jeśli się nie mylę; s. 127), a Philipp Cobenzl w Hamburgu (Volz, s. 284).

Świadkowie i gdzie ich czytać

Tabela zbiera główne źródła do jego życia i oba rękopisy z jego nazwiskiem, z archiwum albo wydaniem oraz informacją o darmowej kopii. „Domena publiczna” dotyczy tekstu; jeśli skan nie podaje licencji, tabela to zaznacza.

Co pozostaje sporne

Skąd pochodził? Pod koniec życia powiedział Karolowi Heskiemu, że jest synem siedmiogrodzkiego księcia Rakoczego, wychowywał się pod opieką ostatniego z Medyceuszy i sam nazwał się Sanctus Germanus, „święty brat”; Karol dodał, że za to pochodzenie nie ręczy (Mémoires, s. 133-134). Volz rozprawił się z tą opowieścią: syn, za którego podawał się Saint-Germain, Leopold Jerzy, najstarszy syn Franciszka II Rakoczego, urodził się w 1696 roku i zmarł w 1700. Według innych wersji był nieślubnym synem Marii Anny Neuburskiej, wdowy po Karolu II, królu Hiszpanii; synem portugalskiego Żyda, jak oświadczył Choiseul przy stole w obecności Gleichena, choć Gleichen sądził, że minister wcale tego nie wiedział; albo synem poborcy podatkowego Rotonda z San Germano w Sabaudii. Ten ostatni domysł Volz uznał za trudny do odrzucenia, bo tłumaczy nazwisko (Volz, s. 7-10; Gleichen, s. 128-130). Volz doszedł do wniosku, że zagadka jego pochodzenia nie została w pełni rozwiązana, ale na książęce urodzenie nie ma nawet śladu dowodu.

Ile miał lat? Podawane zwykle lata urodzenia, 1691 i 1712 (tak w angielskiej Wikipedii), opierają się na dwóch przekazach: sam powiedział Karolowi Heskiemu, że w chwili przybycia w 1779 roku miał 88 lat (Mémoires, s. 133), a doniesienie London Chronicle z 14 maja 1760 roku, powtarzające Gazette de Bruxelles, podawało, że urodził się we Włoszech w 1712 roku (Volz, s. 120-121). W grudniu 1779 roku hrabia Warnstedt napisał o nim: „Twierdzi, że ma tylko 86 lat” (s. 362, nasz przekład z niemieckiego). Wygląd niczego nie rozstrzyga: w 1759 roku Gleichen dawał mu sześćdziesiąt lat, w 1763 roku Philipp Cobenzl pięćdziesiąt (Gleichen, s. 126-127; Volz, s. 281-282).

Kiedy przybył do Francji? Angielska Wikipedia umieszcza go na dworze francuskim około 1748 roku, podaje, że w 1749 roku Ludwik XV powierzył mu misje dyplomatyczne, i powołuje się na Cooper-Oakley. Ona z kolei za najwcześniejszą pewną wzmiankę o jego działalności politycznej uznaje Souvenirs wydane w 1836 roku pod nazwiskiem hrabiny d’Adhémar i to z nich przytacza zdanie, że od 1749 roku król powierzał mu misje dyplomatyczne (Cooper-Oakley 1912, s. 108-109). Volz uważał datę jego przybycia do Francji za nieustaloną: sądząc po Casanovie, był tam już w 1757 albo 1758 roku, w Chambord pojawia się w 1758, a anonimowe „Anecdotes”, które Kaunitz posłał Cobenzlowi w 1763 roku, każą mu przybyć do Francji dopiero w 1759 (Volz, s. 13-14, 24). Najwcześniejszy datowany list z Francji, jaki wydał Volz, napisano w Chambord 10 maja 1758 roku (s. 141).

Czy Ludwik XV wysłał go na rozmowy pokojowe? Gleichen i Karol Heski odpowiadają, że tak. Według Gleichena instrukcje napisał Belle-Isle, a król wręczył je osobiście razem z szyfrem; według Karola król po cichu posłużył się nim do negocjacji pokoju z Anglią i porzucił go, gdy sprawa wyszła na jaw (Gleichen, s. 130-131; Mémoires, s. 135-136). Volz, który oparł się na listach dyplomatów, odpowiada, że nie, przynajmniej co do sondowania pokoju: to sama Madame de Pompadour przekazała Choiseulowi raport Saint-Germaina z Hagi, a Belle-Isle napisał do niego z wyrzutem, choć łagodnym. Dwór rzeczywiście wysłał go do Holandii, uważa Volz, ale w sprawach pieniężnych: jego zdaniem listy, które Saint-Germain pokazywał Yorke’owi, dotyczyły pożyczki 30 milionów, którą miał załatwić dla potrzebującego pieniędzy dworu i na jego zlecenie (Volz, s. 15, 19-20). Sama suma opiera się na pogłoskach: publicznie Saint-Germain mówił o pożyczce dla Francji, pruski poseł Hellen przekazał tę liczbę jako zasłyszaną i podejrzewał, że hrabia ma inne zadania, a Fryderyk II, choć uważał rokowania w sprawie pożyczki za możliwe, odpisał, że trzydzieści milionów wydaje mu się jednak przesadą (s. 17, 182-183).

Czy był alchemikiem?

Już współcześni nazywali go alchemikiem. Rycina Nicolasa Thomasa z 1783 roku, wykonana według portretu, który należał do zmarłej markizy d’Urfé, ma podpis „Le comte de Saint-Germain, célèbre alchimiste” (hrabia Saint-Germain, słynny alchemik) i czterowiersz zakończony słowami „S’il n’est pas dieu lui-même, un dieu puissant l’inspire” („jeśli sam nie jest bogiem, natchnienie daje mu potężny bóg”; Volz, s. 343, 346). W styczniu 1760 roku pruski poseł w Hadze, Hellen, donosił, że Saint-Germain odgrywa także rolę alchemika i najwyraźniej rozbudził w królu i Madame de Pompadour nadzieję na sekret kamienia filozoficznego, celu Wielkiego Dzieła alchemików (Volz, s. 139-140). Jak wyjaśnia Volz, adeptami nazywano tych, których uważano za posiadaczy kamienia (s. 6). Casanova słyszał, jak Saint-Germain mówił, że ma trzysta lat i zna sekret uniwersalnego lekarstwa.

Dokumenty pokazują chemika od farb, który sprzedaje receptury. Spis z 1777 roku proponuje barwniki, bielenie i obróbkę metali, ale nie transmutację. Gleichen, który przez pół roku był jego zwolennikiem, przypisuje mu sekrety chemiczne „surtout pour faire des couleurs, des teintures” (przede wszystkim do wytwarzania farb i barwników), pisze, że nauczył się od niego tylko „la marche et la singularité de la charlatanerie” (mechanizmów i osobliwości szarlatanerii), i nigdy nie słyszał, by mówił o uniwersalnym lekarstwie (s. 123, 127). W sprawie kamieni szlachetnych świadectwa są sprzeczne. Volz uznał, że trudno zbyć relację genewskiego kupca Picteta, według której jego teść, szlifierz diamentów, odkładał diamenty ze skazami dla Saint-Germaina, z czego Pictet wnioskował, że hrabia umie takie skazy usuwać (s. 32, 85-86); z kolei margrabia z Ansbachu mówił, że pilnik jego jubilera wykazał, iż jeden z kamieni hrabiego jest fałszywy (Gleichen, s. 133). W Tournai Casanova był pewien, że monetę podmieniono. A ostatni mecenas Saint-Germaina zapisał zasadę, którą legenda później postawiła na głowie:

„Il parlait beaucoup de l’embellissement des couleurs, qui ne coûtaient presque rien, de l’amélioration des métaux, ajoutant qu’il ne fallait absolument point faire de l’or, si même on le savait, et resta absolument fidèle à ce principe.”

„Dużo mówił o upiększaniu farb, które nie kosztowały prawie nic, i o ulepszaniu metali, dodając, że złota w żadnym razie nie należy robić, nawet jeśli się umie, i tej zasadzie pozostał absolutnie wierny.” (Karol Heski, Mémoires de mon temps, 1861, s. 133; nasz przekład z francuskiego)

Volz konkluduje, że cokolwiek Saint-Germain opowiadał hrabiemu Lambergowi o kamieniu filozoficznym, adeptem nie był i sekretu robienia złota nie znał; jego „eliksir życia” był herbatą na bazie liści senesu, czyli środkiem przeczyszczającym (s. 31-33). Gleichen to potwierdza: Saint-Germain przeczyszczał się „follicules de séné” (strąkami senesu), które sam przyrządzał, i tylko to radził przyjaciołom, którzy pytali, co robić, żeby długo żyć (s. 127-128).

Czy coś napisał? Dwa rękopisy z jego nazwiskiem

Poza muzyką żadne jego dzieło nie ukazało się, o ile wiadomo, drukiem za jego życia. Pod jego nazwiskiem zachowały się listy, w dużej części wydane przez Volza, spis z 1777 roku i nuty wydrukowane przez Walsha. Dwa rękopisy noszą jego nazwisko, choć nie ma dowodu, że je napisał.

La très-sainte Trinosophie to rękopis nr 2400 Médiathèque Jacques-Chirac w Troyes: osiemnastowieczny tekst francuski na 99 kartach papieru z dwunastoma malowanymi ilustracjami. Przypisanie go hrabiemu opiera się na notach w tomie. Drukowana nota naklejona na karcie ochronnej nazywa rękopis „ouvrage théosophique, cabalistique et hermétique, du comte de Saint-Germain” (dziełem teozoficznym, kabalistycznym i hermetycznym hrabiego Saint-Germain) i podaje, że dawny właściciel, piszący pod imieniem Philotaume, zanotował na początku tomu, że to jedyny istniejący egzemplarz dzieła hrabiego. Dopisek ołówkiem dodaje, że był to egzemplarz Cagliostra, znaleziony w Rzymie przez Massénę u wielkiego inkwizytora. Biblioteka kupiła rękopis na jednej z aukcji urządzanych przez syna marszałka, księcia Massénę (katalog z 1855 roku w CCFr). Autor katalogu odsyłał czytelników do Mémoires authentiques z 1785 roku, które Volz uznaje za satyrę (s. 35), a rękopisu nie ma ani wśród dokumentów wydanych przez Volza, ani w biografii Cooper-Oakley z 1912 roku. Manly P. Hall wydał go z równoległym przekładem angielskim w Los Angeles w 1933 roku (Phoenix Press; opis katalogowy).

Drugi to „trójkątna księga”, znana w dwóch egzemplarzach, datowanych na około 1750 i około 1775 roku, z kolekcji rękopisów alchemicznych Manly’ego P. Halla w Getty Research Institute. Tytuł przedstawia każdy z nich jako dar „sapientissimi Comitis St. Germain”, czyli najmędrszego hrabiego St. Germain, a inwentarz odnotowuje „przekład symboli masońskich” (inwentarz 950053, pudła 34-35). Taki tytuł to twierdzenie, a nie dowód autorstwa.

A hermetyzm? Związek jest luźny. Już w XVII wieku słowo „hermetyczny” mogło po prostu odnosić się do alchemii, sztuki oddanej pod patronat Hermesa Trismegistosa, co pokazuje tytuł Musaeum Hermeticum, i właśnie do tego alchemicznego znaczenia słowa należy sława Saint-Germaina. Ani Hermes, ani żaden tekst hermetyczny nie pojawia się w dokumentach wydanych przez Volza ani we wspomnieniach Casanovy, Gleichena i Karola Heskiego, a słowo „hermétique” wiąże się z nim tylko za sprawą noty wklejonej do rękopisu z Troyes. Nic nie wskazuje, że czytał Corpus Hermeticum; różokrzyżowiec, który jadł z nim obiad w Lipsku, nie widział w nim ani maga, ani teozofa.

Jak zrobiono z niego nieśmiertelnego

Legenda ma autorów i daty, a pierwszym autorem jest sam Saint-Germain. Gleichen przytacza taką jego uwagę:

„Ces bêtes de Parisiens, me dit-il un jour, croient que j’ai cinq cents ans, et je les confirme dans cette idée, puisque je vois que cela leur fait tant de plaisir; ce n’est pas que je ne sois infiniment plus vieux que je ne parais.”

„Ci głupi paryżanie, powiedział mi kiedyś, wierzą, że mam pięćset lat, a ja utwierdzam ich w tym przekonaniu, bo widzę, że sprawia im to tyle przyjemności; co nie znaczy, że nie jestem nieskończenie starszy, niż wyglądam.” (Gleichen, Souvenirs, 1868, s. 124; nasz przekład z francuskiego)

Gleichen objaśnia ostatnią część zdania: Saint-Germain „souhaitait pourtant que je fusse sa dupe jusqu’à un certain point” (chciał jednak, żebym do pewnego stopnia dał mu się nabrać). Opowieść o tym, że Saint-Germain znał Chrystusa, Gleichen wywiódł od naśladowcy, „milorda Gowera”. Był to żartowniś, którego tak przezywano, bo po mistrzowsku udawał Anglika; dworzanie posługiwali się nim w Paryżu, żeby odgrywał najróżniejsze postacie w przebraniu i nabierał prostodusznych. Jacyś dowcipnisie zaprowadzili go do Marais jako pana de Saint-Germain, a tam w swoich opowieściach cofał się z wieku na wiek aż do Jezusa Chrystusa. Z tego żartu, pisze Gleichen, wzięła się opinia, że Saint-Germain ma lekarstwo, które odmładza i daje nieśmiertelność. Na tych samych stronach Gleichen przekazał też zasłyszane relacje, które późniejsi autorzy brali za dowód: Rameau i stara krewna pewnego francuskiego ambasadora mówili, że znali Saint-Germaina w Wenecji w 1710 roku, gdy wyglądał na mniej więcej pięćdziesiąt lat (s. 124-126).

Resztę dopełniły książki napisane po jego śmierci. Anonimowe Mémoires authentiques pour servir à l’histoire du comte de Cagliostro (1785), według Volza antymasońska satyra markiza de Luchet, zrobiły z niego człowieka, który wtajemniczył Cagliostra, choć Cagliostro prawdopodobnie nigdy go nie spotkał (Volz, s. 35-36). Souvenirs de la marquise de Créquy (1834), w których jest synem żydowskiego lekarza Wolfa ze Strasburga, Volz nazywa fałszerstwem Cousina de Courchamps (s. 10, 91). Opowiadanie Puszkina Dama pikowa, wydrukowane w 1834 roku, uczyniło go źródłem sekretu wygrywania w karty (Wikisource: oryginał rosyjski, przekład angielski). Z Souvenirs sur Marie-Antoinette, wydanych w Paryżu w 1836 roku pod nazwiskiem hrabiny d’Adhémar, pochodzą ostrzeżenia dla królowej i spotkania z nim po 1784 roku, na przykład opowieść o ambasadorze, który po powrocie z Wenecji w 1788 roku mówił, że rozmawiał z Saint-Germainem na placu Świętego Marka (Cooper-Oakley 1912, s. 65-66, 153). Hrabina istniała naprawdę: Gabrielle-Pauline Bouthillier de Chavigny, hrabina d’Adhémar, była w latach 1774-1789 damą pałacową (dame du palais) Marii Antoniny (CRCV). Wątpliwa jest książka wydana pod jej nazwiskiem. Volz przypisał ją powieściopisarzowi Étienne-Léonowi de Lamothe-Langonowi i poszedł dalej: nazwał hrabinę „das reine Erzeugnis dichterischer Phantasie” (czystym wytworem poetyckiej wyobraźni; s. 42-43, nasz przekład z niemieckiego). Bibliothèque nationale de France odnotowuje, że wspomnienia często przypisuje się Lamothe-Langonowi, ale żadne rzetelne badanie nie rozstrzygnęło, czy napisała je hrabina, on, czy oboje razem (BnF).

Teozofka Isabel Cooper-Oakley zbudowała na tej mieszaninie swoją książkę (Mediolan, 1912), którą Volz nazwał niedokończoną i jedyną jak dotąd biografią (s. 43). Obok wypisów archiwalnych, które wykorzystał Volz, stawia ona listę jego nazwisk i tytułów obejmującą „okres od 1710 do 1822 roku”, od pogłosek Gleichena po pamiętniki z 1836 roku. O księdze z Eckernförde napisała, że „»zapisy kościelne« nie zawsze są nieomylne” (s. 17, 154). Tabela zestawia najbardziej znane twierdzenia z najwcześniejszym źródłem każdego z nich.

Od „adepta” Bławatskiej do „wniebowstąpionego mistrza” Ballarda

Decydujący krok zrobiło Towarzystwo Teozoficzne. Theosophical Glossary Heleny Bławatskiej, wydany w 1892 roku, rok po jej śmierci, i przygotowany do druku przez G.R.S. Meada, nazywa go „największym adeptem w transmutacji metali, robieniu złota i najwspanialszych diamentów”, człowiekiem, który „nigdy od nikogo nie przyjął ani grosza”, i kończy: „hrabia St. Germain był z pewnością największym adeptem Wschodu, jakiego Europa widziała w ostatnich stuleciach” (Bławatska 1892, s. 308-309; nasz przekład z angielskiego). Dokumenty mówią co innego: w 1760 roku w Hadze pożyczył 2000 guldenów pod zastaw trzech opali, w Tournai zostawił długi, a według relacji ostatniego mecenasa uczył, że złota robić nie należy (Volz, s. 26-27, 159, 283; Mémoires, s. 133).

Późniejsi teozofowie nadali mu rangę i dawne wcielenia. Initiation, Human and Solar Alice Bailey (Nowy Jork, 1922) opisuje węgierskiego „Mistrza Rakoczi”, który był „na widoku publicznym” jako Comte de St. Germain, a wcześniej jako Roger Bacon i Francis Bacon (s. 58-59); Charles Webster Leadbeater napisał, że spotkał go na Corso w Rzymie (The Masters and the Path, Adyar, 1925, s. 11).

Saint Germain jako „wniebowstąpiony mistrz” należy do lat 30. XX wieku i do Ameryki. Według chronologii z hasła Tima Rudbøga w World Religions and Spirituality Project Guy Ballard umieścił pierwsze spotkanie z Saint Germainem, o którym opowiadał, na górze Shasta w Kalifornii w 1930 roku; relację tę ogłosił w 1934 roku w Unveiled Mysteries pod pseudonimem Godfré Ray King, a Saint Germain Foundation założono już w 1932 roku. Rudbøg opisuje I AM Activity („Jam jest”) jako ruch bliski nowoczesnej teozofii, w którym najważniejszymi „mistrzami” są Saint Germain i Jezus, wśród praktyk ruchu wymienia „Fioletowy Płomień” (Violet Flame) i zauważa, że Alice Bailey już w 1922 roku, w Letters on Occult Meditation, łączyła fioletowe światło z „siódmym promieniem” (WRSP, 2016). „Fioletowy Płomień” to nauka z XX wieku; w osiemnastowiecznych dokumentach wydanych przez Volza fiolet pojawia się tylko jako kolor barwników i farb (s. 257, 318-319).

Twierdzenia ruchu na jego temat dotarły aż do Sądu Najwyższego Stanów Zjednoczonych. Członków rodziny Ballardów oskarżono o oszustwo pocztowe (mail fraud) przy promowaniu ruchu I AM, a jedno z zarzucanych im twierdzeń głosiło, że „słowa domniemanej boskiej istoty, Saint Germaina, będą przekazywane ludzkości” za pośrednictwem Guya Ballarda. Sędzia prowadzący proces zostawił ławie przysięgłych tylko kwestię dobrej wiary, a w sprawie United States v. Ballard, 322 U.S. 78, rozstrzygniętej 24 kwietnia 1944 roku, Sąd Najwyższy orzekł, że prawdziwości takich przekonań nie można poddać ocenie ławy przysięgłych. Sędzia Douglas napisał: „Ludzie mogą wierzyć w to, czego nie potrafią udowodnić. Nie wolno ich zmuszać, by dowodzili swoich doktryn czy przekonań religijnych” (Legal Information Institute; nasz przekład z angielskiego).

Trzy warstwy, jeden sprawdzian

Fakt: człowiek o nieznanym nazwisku, który żył ze sprzedawania książętom receptur, sondował w Hadze szanse pokoju, czego Wersal się wyparł, poniósł porażkę w Tournai i zmarł w Eckernförde w 1784 roku. Spór: jego pochodzenie, wiek i pełnomocnictwa. Recepcja: nieśmiertelny z satyry i apokryficznych pamiętników, adept Bławatskiej, „wniebowstąpiony mistrz” Ballarda. Wszystkie trzy warstwy to historia; tylko pierwsza jest biografią. Jeden sprawdzian porządkuje większość twierdzeń na jego temat: poproś o dokument z czasów jego życia albo relację kogoś, kto go spotkał, i o datę ich powstania. Tę samą metodę dla dowolnego twierdzenia ezoterycznego opisuje strona Czy to naprawdę starożytne?, a dla cytatów narzędzie Ask for the date (po angielsku).

Najważniejsze fakty

Imię i nazwisko	Nieznane; znany jako hrabia Saint-Germain, w Brukseli w 1763 roku jako hrabia Surmont, od lat 70. XVIII wieku jako Welldone
Urodzony	Nie wiadomo; w 1779 roku podawał, że ma 88 lat (Karolowi Heskiemu) albo 86 (według hrabiego Warnstedta)
Zmarł	27 lutego 1784, Eckernförde, księstwo Szlezwiku; pochowany 2 marca w kościele św. Mikołaja
Pierwsze ślady	List z Hagi, 22 listopada 1735; Londyn 1745: pieśni w L’incostanza delusa, zatrzymanie opisane przez Walpole’a 9 grudnia
W dokumentach jako	Muzyk i kompozytor, chemik barwników i farb, sprzedawca receptur przemysłowych, nieoficjalny negocjator w Hadze (1760)
Mecenasi	Ludwik XV i Madame de Pompadour; hrabia Karl Cobenzl (Bruksela, 1763); książę Karol z Hesji-Kassel (Szlezwik, 1779-1784)
Rękopisy z jego nazwiskiem	La très-sainte Trinosophie (Troyes, rkps 2400); „trójkątna księga” (Getty Research Institute); autorstwa nie dowiedziono
Główny zbiór dokumentów	G. B. Volz (wyd.), Der Graf von Saint-Germain (Drezno, 1923)
Nie mylić z	Claude-Louis, hrabia de Saint-Germain (1707-1778), francuski sekretarz stanu do spraw wojny w latach 1775-1777

Uczciwe pytania

Kiedy urodził się hrabia Saint-Germain?

Nie wiadomo; jego pochodzenia nigdy nie ustalono. Zwykle podawane daty opierają się na dwóch przekazach: w 1779 roku powiedział księciu Karolowi Heskiemu, że ma 88 lat, co wskazuje na około 1691 rok, a doniesienie London Chronicle z 14 maja 1760 roku, powtarzające Gazette de Bruxelles, podawało, że urodził się we Włoszech w 1712 roku. W tym samym 1779 roku hrabia Warnstedt napisał, że Saint-Germain twierdzi, iż ma 86 lat.

Czy hrabia Saint-Germain naprawdę zmarł w 1784 roku?

Tak. Księga zmarłych kościoła św. Mikołaja w Eckernförde, w księstwie Szlezwiku, odnotowuje jego śmierć 27 lutego 1784 roku i pochówek we wnętrzu kościoła 2 marca, a 3 kwietnia rada miasta wezwała jego spadkobierców i wierzycieli. Księga nie podaje przyczyny: Karol Heski pisał, że Saint-Germain nigdy w pełni nie wyzdrowiał z ciężkiego reumatyzmu, którego nabawił się w wilgotnym pokoju, a brunszwickie doniesienie z kwietnia 1784 roku wspomina o udarze. Według Gustava Volza (1923) nie dało się już ustalić, w którym miejscu kościoła go pochowano.

Czy hrabia Saint-Germain był nieśmiertelny?

Nie. Zmarł i został pochowany w Eckernförde w 1784 roku. Pomysł krążył już za jego życia: Wolter żartował, że to „człowiek, który nigdy nie umiera”, Casanova słyszał, jak przypisuje sobie trzysta lat, a Gleichen usłyszał od niego, że pozwala paryżanom wierzyć, iż ma pięćset. Relacje o tym, że widziano go po 1784 roku, pochodzą od autorów teozoficznych i z Souvenirs wydanych w 1836 roku pod nazwiskiem hrabiny d’Adhémar, która naprawdę była damą pałacową Marii Antoniny; autorstwo książki jest sporne, a Gustav Volz przypisał ją powieściopisarzowi Lamothe-Langonowi.

Czy hrabia Saint-Germain był alchemikiem?

Miał opinię alchemika, ale nic w dokumentach nie wskazuje, że umiał robić złoto. Rycina z 1783 roku nazywa go „célèbre alchimiste” (słynnym alchemikiem); dokumenty pokazują chemika barwników i farb, który sprzedawał książętom receptury przemysłowe, a Casanova, który w Tournai patrzył, jak „zamienia” srebrną monetę w złotą, był pewien, że monetę podmieniono. Karol Heski, jego ostatni mecenas, zapisał, że Saint-Germain uczył, iż złota w ogóle nie wolno robić, nawet jeśli się umie.

Dlaczego Saint Germain nazywa się „wniebowstąpionym mistrzem”?

Z powodu amerykańskiego ruchu religijnego z XX wieku, a nie jakiegokolwiek źródła z XVIII wieku. Guy Ballard twierdził, że po raz pierwszy spotkał Saint Germaina, w języku ruchu „wniebowstąpionego mistrza” (ang. ascended master), na górze Shasta w Kalifornii w 1930 roku; relację tę wydał jako Godfré Ray King w Unveiled Mysteries (1934), a Saint Germain Foundation założono już w 1932 roku. Ruch był bliski teozofii, której Theosophical Glossary (1892) już wcześniej nazwał hrabiego „największym adeptem Wschodu, jakiego Europa widziała w ostatnich stuleciach”.

Czy hrabia Saint-Germain napisał jakieś książki?

Poza muzyką żadne jego dzieło nie ukazało się, o ile wiadomo, drukiem za jego życia; zachowały się listy, spis jego receptur z 1777 roku i drukowane nuty, takie jak Musique raisonnée (Londyn, John Walsh, około 1749). Dwa rękopisy noszą jego nazwisko bez dowodu autorstwa: La très-sainte Trinosophie (Troyes, rkps 2400), przypisana mu przez noty w tomie, i „trójkątna księga” w Getty Research Institute. Książki wydawane pod jego nazwiskiem w XX wieku należą do historii jego recepcji.

Źródła i dalsza lektura

• Horace Walpole do Horace’a Manna, Arlington Street, 9 grudnia 1745, w: C. D. Yonge (wyd.), Letters of Horace Walpole, t. I (Londyn: T. Fisher Unwin; Nowy Jork: G. P. Putnam’s Sons, 1890); Project Gutenberg #12073.
• Wolter do Fryderyka II, 15 kwietnia 1760, list 4094, Œuvres complètes de Voltaire (Paryż: Garnier), t. 40, s. 352-353; Wikisource (dostęp 30 października 2026).
• Giacomo Casanova, Histoire de ma vie, autograf, Bibliothèque nationale de France, NAF 28604 (sygnatura w katalogu BnF; wersja cyfrowa w Gallice); przekład angielski: The Memoirs of Jacques Casanova de Seingalt, tłum. Arthur Machen (Londyn, 1894), rozdziały „Paris and Holland” III, „Return to Paris” VI, „Holland and Germany” X i „Flight from London to Berlin” XVI w Project Gutenberg #2981.
• Charles-Henri, baron de Gleichen, Souvenirs, wyd. Paul Grimblot (Paryż: Léon Techener fils, 1868), rozdz. XI „Saint-Germain”, s. 120-134; Project Gutenberg #37762, opracowany na podstawie skanów BnF Gallica.
• Karol, landgraf heski, Mémoires de mon temps (Kopenhaga: J. H. Schultz, 1861), s. 132-136; Internet Archive (egzemplarz University of Toronto).
• Gustav Berthold Volz (wyd.), Der Graf von Saint-Germain. Das Leben eines Alchimisten. Nach großenteils unveröffentlichten Urkunden, przekład niemiecki Friedrich von Oppeln-Bronikowski (Drezno: Paul Aretz, 1923): wstęp, s. 5-43; dokumenty dotyczące Londynu (s. 119-121), Francji (s. 122-143), misji haskiej z 1760 roku (s. 144-220), Tournai (s. 225-287), Lipska i Drezna (s. 304-337), Berlina (s. 338-349) i Szlezwiku (s. 353-362); „Saint-Germains Tod in Eckernförde”, s. 363-367; Project Gutenberg #68838, którego wydanie HTML zaznacza cytowane tu numery stron wydania z 1923 roku.
• IMSLP: Musique raisonnée selon le bon sens aux dames angloises (Londyn: John Walsh, około 1749) i The Favourite Songs in L’Inconstanza delusa (Londyn: John Walsh), skany British Library (dostęp 30 października 2026).
• Charles Burney, A General History of Music, from the Earliest Ages to the Present Period, t. IV (Londyn: nakładem autora, 1789), s. 452; Internet Archive (egzemplarz Bayerische Staatsbibliothek zdigitalizowany przez Google).
• David Hunter, „Monsieur le Comte de Saint-Germain: The Great Pretender”, The Musical Times 144, nr 1885 (2003), s. 40 nn.; doi:10.2307/3650726 (JSTOR).
• Catalogue général des manuscrits des bibliothèques publiques des départements, t. II (Paryż: Imprimerie impériale, 1855), Troyes, nr 2400, „La très-sainte Trinosophie”; CCFr (dostęp 30 października 2026).
• Getty Research Institute, Finding aid for the Manly Palmer Hall collection of alchemical manuscripts, 1500-1825, nr 950053, pudła 34-35; PDF (dostęp 30 października 2026).
• A Parallel French and English Text of the Most Holy Trinosophia of the Comte de St.-Germain, wstęp i komentarz Manly Hall (Los Angeles: Phoenix Press, 1933); opis katalogowy z danych Harvard Library w Open Library (dostęp 30 października 2026).
• H. P. Bławatska, The Theosophical Glossary, wyd. G. R. S. Mead (Londyn: Theosophical Publishing Society, 1892), s. 308-309; Internet Archive (przedruk fotograficzny, Los Angeles: Theosophy Company, 1930).
• Isabel Cooper-Oakley, The Comte de St. Germain: the secret of kings (Mediolan: G. Sulli-Rao, 1912), s. 17, 65-66, 108-109, 153-154; Internet Archive.
• Bibliothèque nationale de France, rekord wzorcowy „Adhémar, Gabrielle-Pauline d’ (1735?-18..)”, ark:/12148/cb10034931h; Centre de recherche du château de Versailles, „Dames du palais de Marie-Antoinette 1774-1789” (2012), charge nr 6, PDF (oba: dostęp 30 października 2026).
• Aleksander Puszkin, Dama pikowa („Pikowaja dama”), Bibliotieka dla cztienija, 1834, t. II, s. 109-140; tekst rosyjski w Wikisource; przekład angielski: „The Queen of Spades”, tłum. T. Keane, Wikisource (oba: dostęp 30 października 2026).
• Alice A. Bailey, Initiation, Human and Solar (Nowy Jork: Lucifer Publishing, 1922), s. 58-59, Internet Archive; C. W. Leadbeater, The Masters and the Path (Adyar: Theosophical Publishing House, 1925), s. 11, Internet Archive.
• Tim Rudbøg, „I AM Activity”, World Religions and Spirituality Project, 9 sierpnia 2016, chronologia; wrldrels.org (dostęp 30 października 2026).
• United States v. Ballard, 322 U.S. 78 (1944), uzasadnienie autorstwa sędziego Douglasa; Legal Information Institute (dostęp 30 października 2026).
• Hanna Sonkajärvi, „Circulation of Military Knowledge: The French and Danish Military Reforms of Comte de Saint-Germain in the Late 18th Century”, Almanack, nr 38 (2024); doi:10.1590/2236-463338ea00324 (otwarty dostęp).
• Wikipedia (angielska), „Count of St. Germain”, wersja z 9 października 2026, przywołana wyłącznie z powodu podawanych tam dat (dostęp 30 października 2026).