Postaci

Éliphas Lévi (Alphonse-Louis Constant)

Éliphas Lévi to pseudonim Alphonse’a-Louisa Constanta (Paryż, 8 lutego 1810 - Paryż, 31 maja 1875), byłego francuskiego seminarzysty, który w latach 40. XIX wieku był pisarzem socjalistycznym ściganym przez sądy, a od 1854 roku wydawał pod tym nazwiskiem książki zwykle uważane za teksty założycielskie nowoczesnego okultyzmu: Dogme et rituel de la haute magie (po angielsku Transcendental Magic w przekładzie Waite’a z 1896 roku albo The Doctrine and Ritual of High Magic w przekładzie z 2017 roku), Histoire de la magie (1860) i La clef des grands mystères (1861); daty i miejsca jego życia pochodzą z rekordu wzorcowego BnF. Kozłogłowy Bafomet (Baphomet) to jego rysunek, a jego dziełem jest też system, który karta po karcie przypisuje każdemu z dwudziestu dwóch wielkich arkanów tarota literę alfabetu hebrajskiego, zbudowany na pomyśle krążącym już od 1781 roku. Ta strona rozdziela trzy warstwy: co jest udokumentowane w katalogach i w jego własnych książkach, o co spierają się historycy i co przypisano mu później.

Kim był Éliphas Lévi? Co mówią dokumenty

Éliphas Lévi to Alphonse-Louis Constant, były seminarzysta z Paryża. Rekord wzorcowy Bibliothèque nationale de France (BnF) opisuje go jako „occultiste”, niegdyś „sous-diacre du diocèse de Paris” (subdiakona diecezji paryskiej), i odnotowuje, że większość jego dzieł jest podpisana Éliphas Lévi; notuje też formy abbé Constant, Constant de Baucour i Éliphas Lévi-Zahed (BnF). Pseudonim to hebrajska wersja jego imion, Alphonse Louis; jego pierwszy tłumacz na angielski, A. E. Waite, ujął to ostrożnie: „podobno to hebrajski odpowiednik tego imienia” (przekład nasz; Waite, 1896, przedmowa). Lévi nie był Żydem ani rabinem: był katolikiem wykształconym w seminarium Saint-Sulpice, który doszedł do święceń wyższych (subdiakonat według BnF, diakonat według Waite’a) i opuścił seminarium bez święceń kapłańskich (Waite mówi o wydaleniu za poglądy, przyznając zarazem, że „istniejące relacje o tym wydaleniu są mgliste”).

W latach 1841-1853 był przede wszystkim pisarzem politycznym. Jego broszura La Bible de la liberté (Paryż, Le Gallois, 1841; rekord BnF) postawiła go przed sądem przysięgłych (Cour d’assises) pod zarzutem zamachu na własność oraz na moralność publiczną i religijną: na rozprawie 11 maja 1841 roku, na której przedstawił się jako „diacre du diocèse de Paris” i podał, że ma trzydzieści jeden lat, skazano go na osiem miesięcy więzienia i 300 franków grzywny (Jules Thomas, Procès de « La Bible de la liberté », 1841, s. 3 i 24: kopia cyfrowa; rekord BnF).

Według Juliana Strubego, autora monografii o genealogii jego pism, w tej dekadzie uchodził za „jednego z najbardziej osławionych socjalistycznych radykałów” (przekład nasz), a jego głównym katolickim punktem odniesienia był Lamennais: w 1846 roku redagował z Charles’em Fauvetym pismo La vérité sur toutes choses, a w 1848 roku założył z Alphonse’em Esquirosem Club de la Montagne. Z powodów politycznych trafiał do więzienia trzy razy, ostatni raz w 1855 roku (Strube, 2016, s. 40, 44, 47, 58 i 67).

Ożenił się z Noémi Cadiot (1828-1888), która od 1851 roku pisała jako Claude Vignon; BnF datuje ślub na „1848 (?)” i odnotowuje, że para szybko się rozstała (BnF; BnF, Claude Vignon), choć Strube wciąż przedstawia ją jako jego żonę, gdy w 1853 roku krytycznie zrecenzowała w Revue progressive Pneumatologie Mirville’a (s. 70). W tym samym roku i w tym samym piśmie Constant opublikował miażdżący artykuł „Les prétendues sciences occultes” (Rzekome nauki tajemne), a zainteresowanie magnetyzmem, ramą jego późniejszego światła astralnego, pojawia się w jego publikacjach dopiero po 1853 roku (s. 53 i 66).

Wiosną 1854 roku pojechał do Londynu. Tam, według jego własnej relacji, pewna dama, której nazwiska nie chciał podać, zaproponowała mu pełną ewokację; przeprowadził ją 24 lipca 1854 roku po dwudziestu jeden dniach przygotowań, a przywołanym duchem był Apoloniusz z Tiany (Dogme, wyd. 2, t. 1, rozdz. XIII, s. 265-272: Internet Archive). W 1861 roku został wolnomularzem w paryskiej loży La Rose du Parfait Silence: inicjowano go 14 marca, a 21 sierpnia tego roku podniesiono do stopnia mistrza (Chacornac, 1926, s. 191-192 i 200-201, które cytujemy za tekstem francuskim przytoczonym przez T. W. McKeowna). Zmarł w Paryżu 31 maja 1875 roku (BnF). Źródła, które przejrzeliśmy, nie podają przyczyny śmierci.

Dogme et rituel de la haute magie: co to za dzieło i kiedy się ukazało

Dogme et rituel de la haute magie (po polsku tytuł brzmiałby „Dogmat i rytuał wysokiej magii”), główne dzieło Léviego, ma dwie części po dwadzieścia dwa rozdziały, Dogme (teorię) i Rituel (praktykę), a ta liczba wynika z planu: każdy rozdział odpowiada literze hebrajskiej i karcie tarota. Spis treści pierwszego tomu pokazuje program: „Le grand œuvre. Magie hermétique. Dogmes d’Hermès” (rozdz. XII), „La pierre des philosophes” (rozdz. XIX) i końcowe podsumowanie „czterech nauk tajemnych”: kabały, magii, alchemii i magnetyzmu (rozdz. XXII) (wyd. 2, t. 1, s. 369-371).

Daty różnią się w zależności od źródła, a każda z trzech obiegowych jest poprawna, tylko dla czegoś innego. W 1854 roku dzieło zaczęło ukazywać się w zeszytach (livraisons) nakładem Guiraudet et Jouaust, z zapowiedzią dwudziestu zeszytów i nakładu 500 egzemplarzy; wydanie dwutomowe opublikował Germer Baillière w latach 1855-1856, a drugie, „très augmentée” (znacznie rozszerzone), w 1861 roku (Strube, 2016, s. 38 i 43). Katalog BnF datuje dwutomowe wydanie Baillière’a na 1856 rok (BnF), a drugie na 1861 (BnF). Cytaty na tej stronie pochodzą z wydania z 1861 roku, tego, które zdigitalizowano w otwartym dostępie; jego strona tytułowa obok Paryża, Londynu i Nowego Jorku wymienia madryckiego dystrybutora, C. Bailly-Baillière.

Dogme et rituel po angielsku: wydania w katalogach

Dogme et rituel jest dostępny po angielsku od Transcendental Magic A. E. Waite’a (Londyn, 1896), a Library of Congress notuje późniejsze wydania tego przekładu i nowy przekład z 2017 roku. Wydanie z 1896 roku opisujemy na podstawie strony tytułowej zeskanowanego egzemplarza, pozostałe na podstawie rekordów Library of Congress; żaden z nich nie podaje, z którego wydania francuskiego tłumaczono.

Jeśli szukasz pełnego tekstu w PDF, znane nam legalne bezpłatne kopie to francuski oryginał z 1861 roku, w domenie publicznej, i angielski przekład Waite’a z 1896 roku (linki w tabeli dzieł i w części „Jak go dziś czytać”); każdy przekład warto sprawdzać z tekstem francuskim.

Światło astralne, „wielki agens magiczny”

Światłem astralnym Lévi nazywa element, który spaja cały jego system. Przedstawiał je jako wiedzę starożytną: według wstępu do Dogme „starożytni znali tę siłę” i to ją czczono w tajnych obrzędach „pod hieroglificzną postacią Bafometa” (przekład nasz; t. 1, s. 83-84). Dla Léviego to fluid przenikający wszystko, „eter elektromagnetyczny” (rozdz. II, s. 131), który przejawia się w czterech rodzajach zjawisk, nazywanych przez nauki profanów cieplikiem, światłem, elektrycznością i magnetyzmem, i który nosił też inne nazwy, między innymi azoth, eter, od, dusza ziemi, wąż albo Lucyfer (rozdz. IV, s. 152). To światło, „fluid ziemski, który nazywamy wielkim agensem magicznym”, jest nasycone obrazami i odbiciami wszelkiego rodzaju, które dusza może przywoływać: z niego miałyby pochodzić sny i wizje magnetyzowanych somnambulików (rozdz. V, s. 171-172). Historycznie to idea XIX-wieczna: Strube opisuje ją jako podstawę „magnetystycznej” teorii Léviego i szuka jej bezpośrednich źródeł wśród „spirytualistycznych magnetyzerów”, takich jak Du Potet (Strube, 2016, s. 39 i 66).

Gdzie u Léviego jest Hermes

Związku Léviego z hermetyzmem nie trzeba zgadywać: jest zapisany w jego książkach, choć jego „Hermes” nie jest Hermesem greckich traktatów. To postać, która na sposób XIX-wiecznego synkretyzmu łączy Thota, rzekomego egipskiego autora tarota i autora Tablicy Szmaragdowej. Pokazują to cztery miejsca:

• W rozdziale II Dogme parafrazuje drugą klauzulę Tablicy: „To, co jest na górze, mówi Hermes, równa się temu, co jest na dole” (przekład nasz; wyd. 2, t. 1, rozdz. II). Porównaj tekst łaciński w klauzuli 2 i naszą stronę o zasadzie „jak na górze, tak na dole”.
• W Rituel utożsamia „wielki agens” dzieła słońca z „tą siłą, którą opisuje symbol Hermesa na tablicy szmaragdowej”, nazywa ją światłem astralnym i zrównuje z „tajemnym ogniem”, o którym filozofowie hermetyczni mówią tylko półsłówkami (przekład nasz; wyd. 2, t. 2, rozdz. XII, s. 167).
• W rozdziale XIX Rituel, „Le magistère du soleil”, nazywa wielkie dzieło „tym, co Hermes nazywa dziełem słońca”, a kamień filozoficzny „całą tajemnicą Hermesa” (przekład nasz; t. 2, rozdz. XIX). To sformułowanie odsyła do ostatniej klauzuli Tablicy, „operatione Solis” (klauzula 14).
• Pełny tytuł La clef des grands mystères przedstawia ją jako klucz „według Henocha, Abrahama, Hermesa Trismegistosa i Salomona” (BnF).

Tą samą drogą wchodzi alchemia. We wstępie do Dogme uniwersalny agens to „to, co adepci średniowiecza nazywali materią pierwszą wielkiego dzieła”, a w Rituel androgyn z frontyspisu „ma na prawym ramieniu napisane SOLVE, a na lewym COAGULA” (przekład nasz; t. 1, wstęp, s. 84; t. 2, s. 92): to stara formuła rozpuszczania i zestalania z Wielkiego Dzieła. Strube wskazuje też wpływy przywołane mniej lub bardziej wprost: alchemicznego androgyna z Amphitheatrum sapientiae aeternae Heinricha Khunratha (1595) i rycinę z 1639 roku, która towarzyszy traktatom Clovisa Hesteau de Nuysement (Strube, 2016, s. 41). Lista rycin do Rituel obejmuje też „trójząb Paracelsusa” (t. 1, s. VII), lekarza, któremu poświęcamy osobną stronę. We fragmentach, które przeczytaliśmy, nie ma filologicznej lektury Hermetica: Lévi traktuje Hermesa jako autorytet, nie jako tekst, który wydaje albo komentuje.

Tarot i litery hebrajskie: kto był pierwszy

Lévi nie był pierwszym, który powiązał atuty tarota z literami hebrajskimi, ale nadał im własny porządek. W rozdziale X Dogme, poświęconym kabale, podaje „religijny i kabalistyczny klucz do tarota” w dwudziestu dwóch wersetach, każdy z własną literą hebrajską: Bateleur (Kuglarz, później Mag) jest pierwszy, na alef; Papesse (Papieżyca) druga; a Głupiec, karta bez numeru, trafia między 20 a 21, na literę szin (t. 1, s. 228-230). W Rituel mówi to bez dwuznaczności: dwudziesty drugi klucz nosi numer 21, „ponieważ głupiec, który poprzedza go w porządku kabalistycznym, nie nosi numeru” (przekład nasz; t. 2, s. 172). Wśród talii, które wymienia, są „tarot włoski”, czyli w jego czasach tarot marsylski, i tarot z Besançon (Strube, 2016, s. 41).

Pomysł łączenia dwudziestu dwóch atutów z alfabetem hebrajskim sięga 1781 roku. W tomie VIII Monde primitif Court de Gébelina esej „Recherches sur les Tarots”, podpisany „M. le C. de M***”, traktował już pierwsze dwadzieścia dwie karty jako litery: w przypisie przypomina, że alfabet hebrajski ma ich 22, a o karcie bez numeru, Szaleństwie (Folie), pisze, że „nie ma rangi”, że „dopełnia święty alfabet” i że odpowiada literze taw (przekład nasz; t. VIII, s. 400, przypisy 1 i 2). Ten sam autor czytał atuty od końca, z XXI jako pierwszą kartą (s. 396). Wkładem Léviego był własny porządek (Mag na alef, Głupiec na szin), objaśniony karta po karcie i połączony z kabałą sefirot. O pochodzeniu tarota jako gry w karty i o legendzie egipskiej piszemy w tekście Tarot: rodowód wymyślony i ten prawdziwy.

Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku, założony w Londynie w 1888 roku, odziedziczył pomysł, ale nie porządek. W tabeli przyporządkowań, którą opublikował Israel Regardie, Głupiec („The Foolish Man”, 0) stoi na ścieżce 11 i nosi literę alef (Regardie, The Golden Dawn, t. 1, Chicago, 1937, s. 139, tabela „Attribution of the Tarot Trumps”). Istnieją więc co najmniej dwa niezgodne ze sobą „taroty kabalistyczne”, francuski Léviego i angielski Złotego Brzasku, a krążące tabele odpowiedniości często mieszają je bez słowa.

Bafomet: co powiedział Lévi, a co mu potem przypisano

Bafomet to rysunek samego Léviego: ukazał się po raz pierwszy w zeszytach z 1854 roku i był frontyspisem Rituel w latach 1855-1856 i w 1861 roku (Strube, 2016, s. 38). Lévi podpisuje go „Bouc du Sabbat. Baphomet de Mendès” (Kozioł sabatu. Bafomet z Mendes) i objaśnia tak: to „panteistyczna i magiczna figura absolutu” (przekład nasz; t. 1, s. VI). W tym samym objaśnieniu omawia każdy element: pochodnię między rogami jako inteligencję, pentagram na czole wierzchołkiem w górę, dłonie wskazujące w górę i w dół, biały i czarny księżyc jako dobro i zło. Wszystko to widać na planszy z 1861 roku, w drugim tomie zdigitalizowanym przez Wellcome Library (domena publiczna).

Trzy często powtarzane twierdzenia o nim się nie bronią:

• Że to idol templariuszy skopiowany ze średniowiecznego źródła. Według Strubego najbardziej bezpośrednią inspiracją jest karta Diabła z tarota marsylskiego (Strube, 2016, s. 41). Lévi rzeczywiście napisał, że wielcy mistrzowie templariuszy „czcili Bafometa” i że plansza Rituel oddaje „dokładną postać” tego „straszliwego cesarza nocy”, dodaje jednak, że jego czciciele widzieli w nim nie diabła, lecz boga Pana (przekład nasz; t. 2, rozdz. XV, s. 208-209). Strube czyta to jako alegorię idei, które Lévi przypisywał idolowi: jego opowieść o templariuszach gnostykach zależy od XIX-wiecznych sporów, zwłaszcza od Mysterium Baphometis revelatum orientalisty Josepha von Hammer-Purgstalla (Wiedeń, 1818) (Strube, 2016, s. 43 i 49).
• Że to odwrócony pentagram z głową kozła. Tę figurę zasugerował Lévi, ale narysował ją Stanislas de Guaita w 1897 roku, a spopularyzował Anton LaVey w The Satanic Bible z 1969 roku (Strube, 2016, s. 39). Lévi pisał, że pentagram z dwoma wierzchołkami w górę przedstawia Szatana albo kozła sabatu, a z jednym wierzchołkiem w górę Zbawiciela (t. 2, rozdz. V, s. 93-94).
• Że Lévi był satanistą. Według Strubego Léviego „trudno uznać za satanistę”, a rysunek „nie jest ani satanistyczny, ani antychrześcijański” (przekład nasz; Strube, 2016, s. 39).

Skojarzenie z satanizmem przyszło później: w 2015 roku The Satanic Temple odsłoniła pomnik inspirowany tym rysunkiem (Strube, 2016, s. 38).

Ewokacja Apoloniusza: mag, który wątpił

Londyńska ewokacja to najczęściej przytaczany epizod jego życia i niemal zawsze opowiada się ją tylko do połowy. Lévi opisuje gabinet, lustra, wonności i zjawę, a potem pisze: „Nie mam aż takich halucynacji, bym w to wierzył, ani nie jestem na tyle niepoważny, bym to twierdził” (przekład nasz; t. 1, rozdz. XIII, s. 271). Działanie wonności, luster i pantakli przypisuje „upojeniu wyobraźni”, ale w następnym zdaniu stwierdza, że widział i dotykał „jasno i wyraźnie” i że to wystarcza, by wierzyć w rzeczywistą skuteczność ceremonii. Powtórzył doświadczenie jeszcze dwa razy, a praktykę nazywa „niebezpieczną i szkodliwą”, jeśli wejdzie w nawyk (przekład nasz; t. 1, s. 271-272). Nie jest sceptykiem: jest praktykiem, który nie chce przesądzać o tym, co widział, i odradza powtarzanie.

Co jest sporne

Historycy spierają się przede wszystkim o ciągłość jego życia: czy okultyzm Léviego zerwał z jego socjalistyczną przeszłością. Biografia Paula Chacornaca (1926), która według Strubego powielała narrację francuskich okultystów, takich jak Papus i Guaita, przedstawiała Léviego jako rénovateur de l’occultisme, odnowiciela okultyzmu, który zostawił za sobą socjalistę Constanta. Strube twierdzi coś przeciwnego: okultyzm z lat 50. XIX wieku przeformułowuje socjalizm i neokatolicyzm z lat 40., a Bafomet ucieleśnia „prawdziwą religię”, która miała połączyć religię, naukę i politykę (Strube, 2016, s. 37-40). Sam Strube zauważa, że „większość obserwatorów mniej lub bardziej milcząco przyjmuje, że Lévi był kontynuatorem tradycji ezoterycznej” (przekład nasz), czyli rénovateur de l’occultisme (s. 39).

Są też mniejsze spory. Odejście z wolnomularstwa: według Chacornaca Lévi przestał bywać w loży po kłótni we wrześniu 1861 roku (s. 200-201); według historyka André Combes’a, autora historii loży La Rose du Parfait Silence, wycofał się w 1864 roku (s. 15). Oba fragmenty znamy z wyciągów francuskich i angielskich przytoczonych przez T. W. McKeowna; książek nie widzieliśmy. Do tego autorstwo niektórych tekstów: BnF odnotowuje, że dzieła podpisane „Hortensius Flamel” bywają mu przypisywane, ale najpewniej napisał je Jean-Marie Ragon (BnF). To drobny przykład tej samej gry pseudonimów, która otacza Nicolasa Flamela.

Recepcja: od Waite’a do Złotego Brzasku

Jego wpływ rozszedł się szybko i ponad granicami. We Francji Papus traktował go jako mistrza tarota i przedstawiał talię Oswalda Wirtha jako dzieło „zasugerowane przez Eliphasa Leviego” (przekład nasz; Papus, The Tarot of the Bohemians, 1892); ta sama książka podaje jako rok jego śmierci 1870, a ten błąd pokazuje, jak szybko człowiek stał się legendą. W Anglii A. E. Waite opublikował w 1896 roku pierwszy pełny przekład Dogme et rituel (Waite, 1896), a Aleister Crowley przełożył La clef des grands mystères jako dodatek do The Equinox (t. I, nr 10, Londyn, wrzesień 1913). W nocie tłumacza Crowley wylicza błędy w antologii Léviego, którą Waite wydał jako The Mysteries of Magic; we wstępie nazywa książkę „szczytowym punktem myśli Eliphasa Leviego” (przekład nasz; dodatek, s. v-ix; skan numeru).

Złoty Brzask poszedł dalej i wpisał go do własnej genealogii. Wykład historyczny zakonu, który Regardie przytacza we wstępie do pierwszego tomu, zalicza do adeptów zakonu „Eliphasa Leviego, największego z nowożytnych magów francuskich” (przekład nasz; Regardie, t. 1, 1937, s. 16). To legenda założycielska: zakon powstał w 1888 roku, trzynaście lat po jego śmierci. Ten sam wykład wywodzi zakon od niemieckich Fratres Roseae Crucis, czyli od opowieści z XVII-wiecznych manifestów różokrzyżowców.

Jak go dziś czytać

Jeśli chcesz czytać Léviego w jego języku, drugie wydanie z 1861 roku jest w całości w Internet Archive, w egzemplarzach z domeny publicznej (Dogme, Rituel), a Histoire de la magie w Project Gutenberg. Wydania angielskie z rekordów katalogowych wymieniamy wyżej, w części o Dogme et rituel po angielsku. Dla kontekstu: artykuł Strubego o Bafomecie jest w otwartym dostępie (PDF, CC BY-NC). A żeby umiejscowić Léviego wobec starożytnego hermetyzmu, pamiętaj o rozróżnieniu, które przeprowadzamy w tekście Hermetyzm i jego sąsiedzi: to, co Lévi nazywał „magią hermetyczną”, jest konstrukcją XIX wieku, która bierze od Hermesa Trismegistosa imię, autorytet i jedno zdanie z Tablicy Szmaragdowej.

Najważniejsze fakty

Imię i nazwisko	Alphonse-Louis Constant (abbé Constant); pseudonim Éliphas Lévi albo Éliphas Lévi Zahed
Daty	Paryż, 8 lutego 1810 - Paryż, 31 maja 1875 (BnF)
Wykształcenie	Seminarium Saint-Sulpice; subdiakon diecezji paryskiej według BnF, diakon według Waite’a i według jego własnego oświadczenia przed sądem w 1841 roku; nigdy nie przyjął święceń kapłańskich
Proces z 1841 roku	Za La Bible de la liberté: osiem miesięcy więzienia i 300 franków grzywny (Cour d’assises, 11 maja 1841)
Główne dzieło	Dogme et rituel de la haute magie: zeszyty w 1854, 2 t. w latach 1855-1856 (BnF: 1856), wyd. 2 w 1861
Po angielsku	Transcendental Magic, przeł. A. E. Waite (Londyn, Redway, 1896; wznowienia w rekordach z 1910, 1938, 1958 i 1970); The Doctrine and Ritual of High Magic, przeł. Mark Anthony Mikituk (Nowy Jork, TarcherPerigee, 2017)
Trylogia	Dogme et rituel; Histoire de la magie (1860); La clef des grands mystères (1861)
Tarot	Mag = alef; Głupiec między 20 a 21, na szin (Dogme, 1861). Złoty Brzask postawił Głupca na alef
Bafomet	Frontyspis Rituel: „panteistyczna i magiczna figura absolutu”, z SOLVE i COAGULA na ramionach
Magia praktyczna	Opisał ewokację w Londynie w 1854 roku i dwie kolejne; nie twierdzi, że widział Apoloniusza, i mówi o upojeniu wyobraźni, ale uważa, że to, czego doświadczył, wystarcza, by wierzyć w skuteczność ceremonii, a praktyka wchodząca w nawyk jest niebezpieczna
Światło astralne	„Wielki agens magiczny” z Dogme: fluid, który według Léviego jest nasycony obrazami, jakie dusza może przywoływać (t. 1, s. 152 i 171-172)

Uczciwe pytania

Kim był Éliphas Lévi i czym się zajmował?

Był to Alphonse-Louis Constant (1810-1875), były paryski seminarzysta, który w latach 40. XIX wieku pisał jako radykalny socjalista, a od 1854 roku, pod pseudonimem Éliphas Lévi, wydawał książki o magii, kabale i alchemii. Jego Dogme et rituel de la haute magie ustalił słownik nowoczesnego okultyzmu: światło astralne, Bafometa i kabalistyczną lekturę tarota.

O czym jest Dogme et rituel de la haute magie i kiedy się ukazał?

Ma dwie części po 22 rozdziały, teoretyczną (Dogme) i praktyczną (Rituel), a każdy rozdział łączy się z literą hebrajską i atutem tarota. Zaczął się ukazywać w zeszytach w 1854 roku; pełne wydanie dwutomowe pochodzi z lat 1855-1856 (BnF datuje je na 1856), a drugie, rozszerzone, zdigitalizowane w otwartym dostępie, z 1861 roku.

Czy Dogme et rituel de la haute magie ma przekład angielski?

Tak. A. E. Waite przełożył go jako Transcendental Magic, its Doctrine and Ritual (Londyn: George Redway, 1896); Library of Congress notuje późniejsze wydania Transcendental Magic z 1910 (Chicago), 1938 (Nowy Jork), 1958 (Londyn) i 1970 roku (Nowy Jork) oraz nowy przekład Marka Anthony’ego Mikituka, ze wstępem i przypisami Johna Michaela Greera, The Doctrine and Ritual of High Magic (Nowy Jork: TarcherPerigee, 2017). Żaden z tych rekordów nie mówi, z którego wydania francuskiego tłumaczono. Francuski oryginał z 1861 roku jest w domenie publicznej i zdigitalizowany w Internet Archive.

Czym jest światło astralne według Eliphasa Léviego?

To nazwa, którą Lévi dał „wielkiemu agensowi magicznemu”: fluidowi, który według Dogme przenika wszystko, przejawia się jako cieplik, światło, elektryczność i magnetyzm i jest nasycony obrazami i odbiciami, które dusza może przywoływać, tak że sny i wizje magnetyzowanych somnambulików byłyby odczytaniami tego światła. Lévi przedstawiał je jako wiedzę starożytną; historyk Julian Strube umieszcza je w magnetyzmie zwierzęcym jego czasów, który Lévi podejmuje w swoich publikacjach dopiero po 1853 roku.

Co znaczy Bafomet Eliphasa Léviego?

Lévi określił go jako panteistyczną i magiczną figurę absolutu: symbol równowagi przeciwieństw, z napisami SOLVE i COAGULA na ramionach i pentagramem wierzchołkiem w górę na czole. Nie kopiuje średniowiecznego wizerunku (jego najbardziej bezpośrednim wzorem jest według historyka Juliana Strubego karta Diabła z tarota marsylskiego), choć Lévi wierzył, że templariusze czcili Bafometa, i przedstawiał swoją planszę jako „dokładną postać” tego idola. Satanistyczne odczytanie przyszło później: Guaita (1897), LaVey (1969).

Czy Eliphas Lévi był satanistą?

Nie. Uważał się za katolika i przedstawiał swoje książki jako katolickie. Historyk Julian Strube, autor monografii o jego pismach, uważa, że trudno go uznać za satanistę i że jego Bafomet nie jest ani satanistyczny, ani antychrześcijański. Lévi napisał wprawdzie, że pentagram z dwoma wierzchołkami w górę przedstawia Szatana, i tego zdania używa się odtąd na dowód czegoś przeciwnego.

Czy Eliphas Lévi był masonem?

Tak, krótko. Został inicjowany 14 marca 1861 roku w paryskiej loży La Rose du Parfait Silence, a 21 sierpnia tego roku otrzymał stopień mistrza. Według biografa Paula Chacornaca przestał bywać w loży po kłótni we wrześniu 1861 roku; według historyka André Combes’a wycofał się w 1864 roku.

Źródła i dalsza lektura

• Bibliothèque nationale de France, rekord wzorcowy „Constant, Alphonse (1810-1875)”: catalogue.bnf.fr/ark:/12148/cb118975447 (dostęp 30 października 2026).
• Bibliothèque nationale de France, rekordy bibliograficzne: Dogme et rituel de la haute magie, G. Baillière, 1856 (cb30265163b) i 1861 (cb30265164p); Histoire de la magie, 1860 (cb30265167q); La clef des grands mystères, 1861 (cb30265157d); La science des esprits, 1865 (cb302651740); La Bible de la liberté, 1841 (cb330784426) i jej Procès, 1841 (cb314608835); rekord wzorcowy Claude Vignon (Noémi Cadiot, 1828-1888) (cb12333037n); Le livre des splendeurs, 1894 (cb30265170m); Le grand arcane, 1898 (cb30265166c).
• Éliphas Lévi, Dogme et rituel de la haute magie, wyd. 2, 2 t. (Paryż: Germer Baillière, 1861): t. 1 archive.org/details/bub_gb_lxQRrFze2A0C, t. 2 archive.org/details/bub_gb_LBMUb7rZNVYC (egzemplarze Biblioteca Nazionale di Napoli, Public Domain Mark 1.0); także University of Michigan i Wellcome Library.
• Éliphas Lévi, Histoire de la magie (Paryż: G. Baillière, 1860), tekst w Project Gutenberg, nr 21013.
• Éliphas Lévi, La clef des grands mystères (Paryż: G. Baillière, 1861), egzemplarz Library of Congress: archive.org/details/leclefdesgrandsm00lvil.
• Julian Strube, „The ‘Baphomet’ of Eliphas Lévi: Its Meaning and Historical Context”, Correspondences 4 (2016), s. 37-79: correspondencesjournal.com, PDF w UvA-DARE (CC BY-NC 4.0). Tego samego autora Sozialismus, Katholizismus und Okkultismus im Frankreich des 19. Jahrhunderts (Berlin i Boston: De Gruyter, 2016), cytowane za artykułem.
• Arthur Edward Waite (przeł.), Transcendental Magic, its Doctrine and Ritual (Londyn: George Redway, 1896): archive.org/details/transcendentalma00leviuoft.
• Antoine Court de Gébelin, Monde primitif, t. VIII (Paryż, 1781), z „Recherches sur les Tarots”, podpisanymi „M. le C. de M***”, od s. 395 (cytujemy s. 396 i 400): archive.org/details/mondeprimitifana08cour_0 (egzemplarz Getty Research Institute).
• Israel Regardie, The Golden Dawn, t. 1 (Chicago: The Aries Press, 1937): wykład historyczny zakonu cytowany we wstępie (s. 16) i tabela „Attribution of the Tarot Trumps” (s. 139). Rekord dzieła (4 t., 1937-1940) w katalogu Library of Congress; nie znamy autoryzowanej kopii cyfrowej.
• Papus, The Tarot of the Bohemians (Londyn: Chapman and Hall, 1892), egzemplarz Cornell University Library: archive.org/details/cu31924028930571.
• Aleister Crowley (przeł.), „The Key of the Mysteries”, dodatek do The Equinox, t. I, nr 10 (Londyn: Wieland & Co., wrzesień 1913): nota tłumacza (s. v-vi) i wstęp (s. vii-ix). Skan numeru z dodatkiem w aleistercrowleytimeline.com.
• Paul Chacornac, Éliphas Lévi, rénovateur de l’occultisme en France (1810-1875) (Paryż: Librairie générale des sciences occultes, Chacornac frères, 1926), XVIII-300 s. (rekord BnF), s. 191-192 i 200-201, oraz André Combes, historia loży La Rose du Parfait Silence (1813-1993), s. 15: oba cytujemy za francuskimi wyciągami z angielskim przekładem Trevora W. McKeowna (2001) w freemasonry.bcy.ca; książek nie przeglądaliśmy.
• Jules Thomas, Procès de « La Bible de la liberté », recueilli à l’audience (Paryż: Pilout, 1841), 24 s.: kopia cyfrowa w repozytorium OAR@UM Uniwersytetu Maltańskiego, um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/118461; rekord BnF cb314608835.
• Angielskie wydania Dogme et rituel de la haute magie, rekordy Library of Congress: 10016966 (Chicago: de Laurence, Scott & Co., 1910), 39000492 (Nowy Jork: E. P. Dutton, 1938), 77268062 (Londyn: Rider, 1958), 72016629 (Nowy Jork: S. Weiser, 1970) i 2016040845 (Nowy Jork: TarcherPerigee, 2017) (dostęp 12 listopada 2026).