Postaci

Korneliusz Agryppa (Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim)

Korneliusz Agryppa (Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim, po polsku także Henryk Korneliusz Agryppa z Nettesheimu, po angielsku Henry Cornelius Agrippa, jak na karcie tytułowej przekładu z 1651 roku; Kolonia, 1486 - Grenoble, 1535 albo 1536) był niemieckim humanistą, autorem De occulta philosophia libri tres, „filozofii tajemnej” w trzech księgach, który zanim ją wydrukował, opublikował inną książkę, o marności wszystkich nauk, magii nie wyłączając. Hermes Trismegistos występuje w obu książkach i nie zawsze jest to ten sam Hermes: obok Hermesa dialogów filozoficznych, które Marsilio Ficino przełożył na łacinę, stoi Hermes średniowiecznych zbiorów przepisów astrologicznych i magicznych. Ta strona rozdziela ich według rozdziałów i dat, a do tego oddziela to, co udokumentowane, od tego, co przypisano Agryppie po jego śmierci.

Kim był Korneliusz Agryppa? Co jest udokumentowane

Agryppa urodził się w Kolonii 14 września 1486 roku i pracował jako wykładowca, adwokat miejski i lekarz w Dole, Pawii, Metzu, Genewie, Fryburgu (Fribourg) i Lyonie. Standardowy opis jego życia dała Vittoria Perrone Compagni, autorka krytycznego wydania De occulta philosophia, w Stanford Encyclopedia of Philosophy (2017, poprawione w 2025). W latach 1508-1509, pisze, odbył podróż do Hiszpanii, którą nazywa „tajemniczą” (mysterious), najwyraźniej w misji wojskowej. W 1509 roku wykładał na uniwersytecie w Dole De verbo mirifico Johannesa Reuchlina, dopóki franciszkanin Jean Catilinet nie oskarżył go o „judaizującą herezję”. Zimą 1509-1510 odwiedził w Würzburgu opata Johannesa Trithemiusa i zadedykował mu pierwszą wersję De occulta philosophia, którą Trithemius miał w rękach już krótko przed 8 kwietnia 1510 roku.

We Włoszech uczył w Pawii: w 1512 roku wykładał Ucztę Platona, a w 1515 roku Pimandra, czyli Corpus Hermeticum (SEP). Potem był Metz (1518-1520), gdzie pełnił funkcję mówcy i adwokata miejskiego; Genewa i Fryburg, gdzie był lekarzem; a od wiosny 1524 roku Lyon, gdzie był lekarzem Ludwiki Sabaudzkiej, matki króla Francji (SEP). De incertitudine et vanitate scientiarum napisał w latach lyońskich, a Johannes Graphaeus wydrukował je w Antwerpii w 1530 roku. De occulta philosophia ukazała się w dwóch etapach: księga I w Antwerpii w 1531 roku, wszystkie trzy księgi w Kolonii w 1533 roku (SEP).

Opowieść o jego końcu pochodzi od kogoś, kto był mu bardzo bliski, od dawnego ucznia, Johanna Weyera. Według Weyera w 1535 roku Agryppa pojechał z Bonn do Lyonu; król Franciszek I kazał go aresztować za to, że pisał zbyt swobodnie przeciw matce króla; inni się za nim wstawili, wyszedł na wolność i kilka miesięcy później zmarł w Grenoble, w Delfinacie. Weyer był wtedy w Paryżu (Weyer, De praestigiis daemonum, 1583, ks. II, rozdz. 5, kol. 165-166). Perrone Compagni umieszcza jego śmierć w Grenoble w 1535 albo najpóźniej w 1536 roku.

1508: Barcelona i Walencja, w jego własnym liście

Agryppa opisuje pobyt w Hiszpanii w pierwszej księdze swoich listów, wydrukowanej w drugim tomie dzieł zebranych (Operum pars posterior, Lyon, Beringos, ok. 1600). Myśl o podróży pojawia się już w liście jego przyjaciela Landulphusa, datowanym w Paryżu w 1507 roku: „Hispanias invisamus”, odwiedźmy Hiszpanię (łacina mówi w liczbie mnogiej: „Hiszpanie”). Sama relacja jest w liście 10, od Agryppy do Landulphusa, datowanym w Awinionie 24 stycznia 1509 roku (nono Kalendas Februarii); odpowiedź Landulphusa, następny list, nosi datę: Lyon, 4 lutego 1509.

Agryppa nazywa tę historię „tragikomedią”: niebezpieczny epizod w miejscu, które nazywa Vallis rotunda, skąd uciekł o świcie, przez górę i łodzią. Potem, 26 sierpnia (septimo Kalendas Septembris), opuścił pewne opactwo z Antoniusem Xanthusem, starcem, który namówił go do podróży, oraz z niejakim Szczepanem i ruszył do Barcelony po wieści o Landulphusie. Spędził tam trzy dni i pojechał dalej „do owej wielkiej Walencji”, gdzie odwiedził niejakiego Comparatusa, którego nazywa Saracenem, „filozofa i nader biegłego astrologa, niegdyś ucznia Zacuta” (imię wskazuje na astronoma Abrahama Zacuta). Tam też nie było wieści o przyjacielu. Kilka dni później odpłynął z Walencji, minął Baleary i Sardynię, dotarł do Neapolu i wrócił do Francji przez Livorno, wybrzeże liguryjskie i Prowansję, aż do Awinionu.

List nie mówi, na czym polegała misja, i nie wspomina Hermesa. To jedyne źródło z pierwszej ręki o pobycie w Hiszpanii, jakie przeczytaliśmy; wszystko, co dopowiada się o tajnej szkole albo hiszpańskim mistrzu, to domysł.

Pawia, 1515: Hermes, prorok Chrystusa

W Pawii w 1515 roku Agryppa otworzył kurs o Hermesie mową inauguracyjną, wydrukowaną jako druga z dziesięciu w jego dziełach: In praelectionem Hermetis Trismegisti, de potestate et sapientia Dei, o Hermesie Trismegistosie oraz o mocy i mądrości Boga (Operum pars posterior, Lyon, Beringos, s. 1077-1080 dla cytowanych miejsc). Agryppa zapowiada, że objaśni „dialogi Hermesa Trismegistosa zatytułowane o mądrości i mocy Bożej”, i podaje tytuł książki: „Pimander, czyli o poznaniu i mocy Boga”. To tytuł łacińskiego przekładu Marsilia Ficina, wydrukowanego po raz pierwszy w Treviso w 1471 roku. Mowa wychwala Massimiliana Sforzę jako księcia Mediolanu, co zgadza się z datą 1515: Sforza był księciem od 1512 do 1515 roku i stracił księstwo po klęsce pod Marignano (13-14 września 1515).

Życiorys Hermesa, który Agryppa podaje słuchaczom, doprowadza starożytną teologię do skrajności. W jego wersji Hermes pochodził od Abrahama przez Madiana, u Hebrajczyków nazywał się Henoch (powołuje się na Abrahama ibn Ezrę i Euzebiusza), był jednocześnie największym filozofem, największym kapłanem i największym królem, i dlatego „trzykroć największym”. Był też prorokiem: zapowiedział upadek dawnej religii, przyjście Chrystusa, sąd i zmartwychwstanie. Pimander (cały zbiór Ficina, nie tylko jego pierwszy traktat, Poimandres) uczy, mówi Agryppa, kim jest Bóg, czym jest umysł, czym są demony i dusza, jaki jest porządek opatrzności, jak poznać samego siebie, i uczy „sakramentu odrodzenia”.

Dwa zdania tej mowy mają znaczenie dla tego, co przyszło później. Pierwsze: sam Merkuriusz, mówi, uczy nas w Pimandrze, jak zdobyć umysł stały, „dzięki któremu bez złudzenia poznajemy i czynimy cuda”. Drugie zamyka część doktrynalną: wykład odbędzie się za łaską „Chrystusa Nazareńczyka ukrzyżowanego, który jest prawdziwym Pimandrem” (Christo Nazareno crucifixo, qui verus Pimander, s. 1080; przekład nasz). Hermes staje się więc zwiastunem, a Chrystus Umysłem, którego Hermes ujrzał.

Gdzie Hermes pojawia się w De occulta philosophia

Hermes pojawia się w 39 ze 199 rozdziałów dzieła: w 14 z 74 w księdze I (magia naturalna), w 6 z 60 w księdze II (magia niebiańska) i w 19 z 65 w księdze III (magia ceremonialna). Policzyliśmy rozdziały, w których występuje pod tym imieniem, jako Trismegistos albo jako Merkuriusz (gdy imię oznacza autora, a nie planetę albo boga, który wynalazł lirę, jak w II, 26), w transkrypcji Josepha H. Petersona angielskiego przekładu z 1651 roku. Rozkład mówi więcej niż suma. W księgach I i II Hermes jest przede wszystkim autorytetem ze średniowiecznych traktatów astrologicznych i magicznych: gwiazdy stałe, kamienie, rośliny, okadzania. Mimo to prześwituje już tam Asclepius (I, 38-39), a także traktat XII Corpus Hermeticum (I, 74; w II, 56 Agryppa cytuje go jako księgę „De communi”). W księdze III to Hermes, którego czytał renesans: Pimander Ficina i łaciński Asclepius. Tabela wymienia miejsca, w których da się wskazać źródło; cytaty z De occulta philosophia podajemy w naszym przekładzie z angielskiej wersji z 1651 roku.

Rozdział	Co Agryppa przypisuje Hermesowi	Który to Hermes
I, 22	Siedem otworów w głowie, rozdzielonych między siedem planet	Średniowieczny Hermes astrologiczny
I, 32; II, 47 i 52	Gwiazdy stałe (Algol, Plejady, Aldebaran) z ich kamieniami, roślinami, obrazami i znakami, „według nauki Hermesa i Thebita”	Średniowieczny Hermes astrologiczny, obok Thabita ibn Kurry
I, 38	Obraz należycie wykonany z materii właściwych aniołowi „zaraz zostanie ożywiony przez tego Anioła”	Odczytanie ustępu o posągach z Asclepiusa (rozdz. 23-24 i 37-38)
I, 39	Dawni kapłani robili posągi, które przepowiadały przyszłość; wciąga się w nie duchy powietrzne, „nie nadniebiańskie, a tym bardziej nie wyższe”	Przypisane Merkuriuszowi; temat to posągi z Asclepiusa
I, 43-44	Nic nie dorównuje dymowi olbrota w przywoływaniu duchów; okadzanie siedmioma wonnościami planet	Hermes magicznych zbiorów przepisów
III, 1	Umysł stały zdobywa się tylko „prawością życia, pobożnością, a na koniec Boską Religią”	Ta sama zasada, którą w 1515 roku przypisał Pimandrowi
III, 8	Trójca: „mój Bóg i Ojciec zrodził Umysł”; w Pimandrze sprawcą odrodzenia jest Syn Boży	Asclepius i Corpus Hermeticum (traktat XIII, „O odrodzeniu”)
III, 36	Bóg stworzył dwa swoje obrazy, świat i człowieka; Agryppa cytuje też Crater Hermetis „Lazarillusa”	Łaciński hermetyzm Ficina i Lodovica Lazzarellego
III, 44	Bóg wystawił umysł duszom jako nagrodę; kto go zdobędzie, staje się nieśmiertelny	Corpus Hermeticum IV, Krater
III, 49	„O Asklepiosie! Człowiek jest wielkim cudem”	Asclepius 6
III, 58	Ofiarowanie kadzidła najwyższemu Bogu jest „podobne do świętokradztwa”; według Agryppy mówi to Hermes do Tata	Asclepius 41, gdzie Hermes mówi to do Asklepiosa

W Asclepiusie Hermes opisuje, jak dawni Egipcjanie „robili bogów”, wiążąc duchy z obrazami; tekst przedstawia to jako błąd przodków, z którego zrodziła się sztuka. Agryppa robi z tego przepis: obraz należycie wykonany, z materii odpowiedniego anioła, ożywa. W następnym rozdziale stawia granicę, którą przypisuje Merkuriuszowi: w te posągi schodzą duchy powietrza, „nie nadniebiańskie, a tym bardziej nie wyższe”. O ożywianych posągach i rytuale w tradycji platońskiej pisze hasło teurgia.

Poza De occulta philosophia Perrone Compagni wskazuje jeszcze jedno chrześcijańskie przejęcie: w De triplici ratione cognoscendi Deum (dedykowanym w 1516, wydrukowanym w 1529 roku) Agryppa bierze zdanie z Asclepiusa „człowiek jest wielkim cudem”, to samo, które otwiera mowę Pica della Mirandoli, i zamienia je na „chrześcijanin jest wielkim cudem” (SEP). To ten sam ruch co w Pawii.

Od 1510 do 1533: ta sama książka, dwa razy dłuższa

Wersja wydrukowana w 1533 roku jest dwa razy dłuższa niż krótki szkic, który Trithemius dostał w 1510 roku: dochodzą autorzy i idee, a księga III zostaje przebudowana wokół materiału kabalistycznego: sefir, imion Boga, aniołów i demonów (SEP). Agryppa sam to wyjaśnia w przedmowie do czytelnika z 1533 roku, którą cytujemy z angielskiej wersji z 1651 roku: „I confess whilst I was very yong [young], I set upon the writing of these books”, przyznaję, że zabrałem się do pisania tych ksiąg jako bardzo młody człowiek; tekst jednak wymknął mu się niedokończony i „was carryed about imperfect, and impolished”, krążył niedoskonały i nieoszlifowany po Włoszech, Francji i Niemczech; niektórzy chcieli go wydrukować w takim stanie, więc wolał sam wydać tekst poprawiony. Mówi, że dodał rozdziały i wstawił ustępy, co uważny czytelnik zauważy „by the inequality of the very phrase”, po nierówności samego stylu, i prosi, by nie oceniać książki według daty jej wydania: „pardon my curious youth”, wybaczcie mi młodzieńczą ciekawość.

Druk z 1533 roku napotkał kłopoty. Ledwie się zaczął, doniósł na niego dominikański inkwizytor Konrad Köllin, a senat Kolonii go wstrzymał; ruszył dalej dzięki opiece Hermanna von Wied, arcybiskupa Kolonii, i z dodatkiem, który przedrukowywał rozdziały De vanitate przeciw magii (SEP). Peterson, powołując się na wstęp Perrone Compagni (1992, s. 11), tym samym kłopotom przypisuje brak nazwiska drukarza i miejsca druku.

Wydanie	Co to jest	Kopia cyfrowa
1510, rękopis dla Trithemiusa	Pierwsza wersja, krótsza	Nie widzieliśmy jej
Antwerpia, Johannes Graphaeus, 1531	Księga I ze spisem treści ksiąg II i III (SEP)	Nie sprawdzono
[Kolonia, Johannes Soter], 1533, folio	Trzy księgi; [12] + 362 s. według rekordu Wellcome	Egzemplarz Wellcome i egzemplarz McGill w Internet Archive
Lyon, bracia Beringos (Godefridus i Marcellus), in octavo	Przedruk; rekord datuje go na 1550 rok, a według C. F. Mayera drukarz i miejsce są fikcyjne	Egzemplarz Uniwersytetu Complutense w Madrycie, zdigitalizowany przez Google
Liber quartus, 1559	Nieautentyczna „Księga czwarta”, z Elementa magica Piotra z Abano	Egzemplarz Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, Public Domain Mark
Londyn, R. W. dla Gregory’ego Moule’a, 1651	Three Books of Occult Philosophy, przekład „J. F.”	Egzemplarz Wellcome, Public Domain Mark
Lejda, Brill, 1992	Wydanie krytyczne Vittorii Perrone Compagni, ze wstępem po angielsku	Brak wolnej kopii

De vanitate (1530): czy Agryppa odwołał magię?

Tylko częściowo, jak sam twierdzi: w przedmowie z 1533 roku Agryppa pisze, że „in my book of the vanity and uncertainty of Sciences I did for the most part retract this book”, w swojej księdze o marności i niepewności nauk tę księgę w większej części odwołał (wersja angielska z 1651 roku). Tamta książka, De incertitudine et vanitate scientiarum et artium, atque excellentia Verbi Dei declamatio, atakuje po kolei sztuki i nauki, w tym magię, a jej tytuł już zdradza gatunek: to declamatio, ćwiczenie retoryczne (wydanie antwerpskie z 1531 roku). Perrone Compagni zwraca uwagę, że nie ma tam wyraźnego wyrzeczenia się pasji do nauk tajemnych: Agryppa przyznaje tylko, że jego młodzieńcze dzieło mogło błądzić z chłopięcej ciekawości.

Perrone Compagni streszcza też inne odczytania. Keefer (1988) i Zambelli (2000) zakładają kryzys intelektualny, co ona nazywa hipotezą „czysto spekulatywną” (merely conjectural); Bowen (1972) i Korkowski (1976) czytają książkę jako paradoks albo ironię; ona sama, za Weeksem (1993), uważa za mało prawdopodobne, żeby złe traktowanie na dworze Ludwiki Sabaudzkiej wystarczyło, by nagle porzucił swoje przekonania. Marc van der Poel (1997) bada Agryppę jako humanistycznego teologa i czyta De vanitate w ramach gatunku deklamacji. Nikt nie spiera się o chronologię: Agryppa wydrukował De occulta philosophia w 1533 roku, trzy lata po De vanitate, i wydrukował ją rozszerzoną.

Hermes nie znika też z książki sceptycznej. W rozdziale o magii naturalnej Hermes wciąż figuruje na liście starożytnych mędrców, „Hermes amongst the Ægyptians”, Hermes u Egipcjan, obok Zoroastra u Persów, i pojawia się znowu wśród autorów, którzy o tej magii pisali (cytujemy angielski przekład wydany razem z przekładem z 1651 roku, w transkrypcji Petersona).

Czarny pies i Księga czwarta: fakty i legenda

Ani pies demon, ani Księga czwarta nie wytrzymują sprawdzenia. Legenda o Agryppie ukazała się drukiem już w 1546 roku, dziesięć albo jedenaście lat po jego śmierci, w Elogia Paola Giovia, a Johann Weyer, który był jego uczniem i mieszkał w jego domu, rozprawił się z nią w De praestigiis daemonum (cytujemy 6. wydanie, z 1583 roku). Tabela zestawia każde twierdzenie z najstarszym źródłem, jakie przeczytaliśmy.

Twierdzenie	Najstarsze źródło, jakie widzieliśmy	Co mówią źródła i badania
Trzymał demona pod postacią czarnego psa	Giovio, Elogia, 1546: „cacodaemonem nigri canis specie”	Weyer, który wyprowadzał go na smyczy: był to prawdziwy pies średniej wielkości, zwany „Monsieur”; Agryppa miał też podobną sukę, „Mademoiselle” (Weyer, De praestigiis daemonum, 1583, ks. II, rozdz. 5, kol. 165-166)
Umierając, zdjął mu obrożę ze znakami magicznymi i rzekł „idź precz, nędzne bydlę, przez ciebie jestem zgubiony doszczętnie” (abi perdita bestia, quae me totum perdidisti); pies rzucił się do Saony	Giovio, 1546; Saonę przypisuje „tym, którzy twierdzili, że to widzieli”	Żadnego świadka z imienia. Weyer podaje dwie przyczyny plotki: Agryppa rozpieszczał psa (całował go, sadzał przy stole, spał z nim), a choć całymi tygodniami prawie nie wychodził z pracowni, wiedział o wszystkim, co się dzieje, bo uczeni pisali do niego codziennie
Zmarł w Lyonie, w ciemnej gospodzie	Giovio, 1546	Zmarł w Grenoble (Weyer), w 1535 albo 1536 roku (SEP)
Czwarta księga filozofii tajemnej jest jego	Liber quartus, 1559, z Heptameronem Piotra z Abano	Weyer: „obrzydliwa książeczka”, wydana „przez bezbożnika” i podrzucona jego mistrzowi, nieżyjącemu od ponad czterdziestu lat
De occulta philosophia była zakazana	Giovio, 1546: „zakazana edyktem chrześcijańskiej cenzury”	Udokumentowane: donos Köllina i wstrzymanie druku w Kolonii pod koniec 1532 roku (SEP)
W 1530 roku odwołał magię	De vanitate, Antwerpia, 1530	Sam pisze w 1533 roku, że odwołał ją „w większej części”; formalnej palinodii nie ma, a badacze spierają się, co książka znaczy (zob. wyżej)
Był w Hiszpanii z tajną misją	Jego list ze stycznia 1509 roku	Opisuje podróż (Barcelona, Walencja, Neapol), nie jej cel; Perrone Compagni mówi o podróży „najwyraźniej” wojskowej

Llull, Yates i jak czytać Agryppę dziś

Agryppa napisał też komentarz do Ars brevis Ramona Llulla (wydanie kolońskie, Soter, 1533, egzemplarz Wellcome w Internet Archive): to autentyczny Llull sztuki kombinatorycznej, a nie Llull, któremu później przypisano alchemię.

Spośród współczesnych badań Frances Yates poświęciła Agryppie rozdział 7 Giordano Bruno and the Hermetic Tradition (1964), „Cornelius Agrippa’s Survey of Renaissance Magic”. Charles Nauert (1965) odczytał przejście od obietnic władzy w De occulta philosophia do całkowitego zwątpienia w De vanitate jako objaw kryzysu myśli renesansowej, od którego jego książka wzięła tytuł. Christopher Lehrich (2003) bada Agryppę przez teorię języka i znaków magicznych.

Dla pytania, które stawia ta strona, wniosek praktyczny jest prosty: każde „Hermes mówi” w De occulta philosophia oznacza, że trzeba sprawdzić, o którego Hermesa chodzi. W księgach I i II prowadzi to najczęściej do średniowiecznych zbiorów przepisów astrologicznych; w księdze III najczęściej do Pimandra Ficina albo do łacińskiego Asclepiusa, czytanych jako chrześcijańskie proroctwo. A warunek, który Agryppa stawia przed każdym działaniem, to nie narzędzie, lecz sposób życia: umysł stały z księgi III, rozdziału 1, który jego zdaniem mogą dać tylko prawość, pobożność i religia. Tekst nie wyjaśnia, jak ta stałość wywołuje skutki; po prostu twierdzi, że je wywołuje.

Najważniejsze fakty

Imię	Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim; po łacinie Henricus Cornelius Agrippa ab Nettesheym; po polsku Henryk Korneliusz Agryppa z Nettesheimu; po angielsku Cornelius Agrippa albo Henry Cornelius Agrippa (forma z przekładu z 1651 roku)
Daty	Kolonia, 14 września 1486 - Grenoble, 1535 albo najpóźniej 1536
Główne dzieło	De occulta philosophia libri tres: szkic z 1510 roku dla Trithemiusa; księga I, Antwerpia, 1531; trzy księgi, Kolonia, 1533
Hermes w jego nauczaniu	Pawia, 1515: wykład o Pimandrze (Corpus Hermeticum) w łacińskim przekładzie Ficina
Hermes w De occulta philosophia	W 39 ze 199 rozdziałów (nasze liczenie według angielskiego przekładu z 1651 roku); Pimander i Asclepius głównie w księdze III
Książka sceptyczna	De incertitudine et vanitate scientiarum, Antwerpia, Graphaeus, 1530
Przypisane, nie jego	Liber quartus de occulta philosophia (1559), odrzucony przez Johanna Weyera
W Hiszpanii	Barcelona i Walencja w 1508 roku, według jego listu ze stycznia 1509

Uczciwe pytania

Kim był Korneliusz Agryppa?

Niemieckim humanistą, prawnikiem i lekarzem, urodzonym w Kolonii w 1486 roku i zmarłym w Grenoble w 1535 albo 1536 roku. Uczył w Dole (1509) i w Pawii (1512 i 1515), służył Metzowi jako adwokat i mówca miejski, był lekarzem na dworze Ludwiki Sabaudzkiej. Napisał De occulta philosophia, kompendium magii w trzech księgach, i De incertitudine et vanitate scientiarum, o marności nauk.

Czym jest De occulta philosophia i kiedy ją wydano?

To traktat w trzech księgach o magii naturalnej, niebiańskiej i ceremonialnej. Agryppa wysłał pierwszą wersję opatowi Trithemiusowi w 1510 roku; księgę I wydrukowano w Antwerpii w 1531 roku, a trzy księgi w Kolonii w 1533 roku, dwa razy dłuższe, z księgą III przebudowaną wokół materiału kabalistycznego. Wydanie krytyczne przygotowała Vittoria Perrone Compagni (Brill, 1992).

Co łączy Agryppę z Hermesem Trismegistosem?

Związek bezpośredni i udokumentowany. W Pawii w 1515 roku Agryppa wykładał Pimandra w łacińskim przekładzie Ficina, przedstawiając Hermesa jako proroka Chrystusa, a Chrystusa jako „prawdziwego Pimandra”. W De occulta philosophia Hermes pojawia się w 39 ze 199 rozdziałów (nasze liczenie według angielskiego przekładu z 1651 roku): w księgach I i II jest to zwykle Hermes średniowiecznych tekstów astrologicznych, w księdze III głównie Hermes Pimandra i Asclepiusa.

Czy Agryppa odwołał magię w De vanitate?

Częściowo, jak sam twierdzi: w przedmowie z 1533 roku pisze, że w De vanitate odwołał De occulta philosophia „w większej części”. Vittoria Perrone Compagni zwraca uwagę, że nie ma tam wyraźnego wyrzeczenia się pasji do nauk tajemnych. A w 1533 roku, trzy lata po De vanitate, Agryppa wydrukował De occulta philosophia rozszerzoną, z krytycznymi rozdziałami o magii jako dodatkiem. Badacze się spierają: jedni mówią o kryzysie intelektualnym, inni o paradoksie albo retorycznej deklamacji.

Czy historia o czarnym psie jest prawdziwa i czy Księga czwarta jest jego?

Ani jedno, ani drugie. Opowieść o psie demonie pojawia się w Elogia Paola Giovia (1546); Johann Weyer, uczeń Agryppy, który wyprowadzał psa na smyczy, napisał, że był to zwyczajny pies zwany „Monsieur”. Księgę czwartą wydrukowano w 1559 roku, ponad dwadzieścia lat po śmierci Agryppy, a Weyer odrzucił ją jako fałszywe przypisanie.

Źródła i dalsza lektura

• Vittoria Perrone Compagni, „Heinrich Cornelius Agrippa von Nettesheim”, Stanford Encyclopedia of Philosophy (pierwsza publikacja 15 lutego 2017, istotna zmiana 28 marca 2025), plato.stanford.edu/entries/agrippa-nettesheim; wraz z pracami Keefera (1988), Zambelli (2000), Bowena (1972), Korkowskiego (1976) i Weeksa (1993) przywołanymi w tekście.
• Cornelius Agrippa, De occulta philosophia libri tres, wyd. Vittoria Perrone Compagni (Lejda, Nowy Jork i Kolonia: Brill, 1992; Studies in the History of Christian Thought 48), ze wstępem po angielsku.
• Henricus Cornelius Agrippa, De occulta philosophia libri tres ([Kolonia: Johannes Soter], 1533), [12] + 362 s., folio: egzemplarz Wellcome Library i egzemplarz McGill University Library, Internet Archive; przedruk lyoński, Beringos, egzemplarz Uniwersytetu Complutense w Madrycie.
• Henry Cornelius Agrippa, Three Books of Occult Philosophy, przeł. „J. F.” (Londyn: R. W. dla Gregory’ego Moule’a, 1651), egzemplarz Wellcome Library, Internet Archive (Public Domain Mark); transkrypcja z przypisami Josepha H. Petersona, Twilit Grotto: Esoteric Archives, księga I, księga II i księga III, z „Censure” z De vanitate w angielskim przekładzie wydanym razem z przekładem z 1651 roku.
• Henricus Cornelius Agrippa, Operum pars posterior (Lyon: Beringos Fratres, [ok. 1600]): Epistolarum ad familiares libri septem, księga I, listy 3, 10 i 11; Orationes decem, II, „In praelectionem Hermetis Trismegisti, de potestate et sapientia Dei”, s. 1077-1080 dla cytowanych miejsc; egzemplarz Duke University Libraries, Internet Archive.
• Henricus Cornelius Agrippa, De incertitudine et vanitate scientiarum et artium, atque excellentia Verbi Dei declamatio (Antwerpia: [J. Grapheus?], 1531), 159 kart: egzemplarz Wellcome Library, Internet Archive (Public Domain Mark). Pierwsze wydanie: Antwerpia, Graphaeus, 1530.
• Henricus Cornelius Agrippa, In Artem brevem Raymundi Lullii commentaria (Kolonia: J. Soter, 1533), [102] karty: egzemplarz Wellcome Library, Internet Archive.
• [Pseudo-Agryppa], Henrici Cornelii Agrippae Liber quartus de occulta philosophia, seu de cerimoniis magicis. Cui accesserunt Elementa magica Petri de Abano (1559): egzemplarz Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, Internet Archive (Public Domain Mark).
• Paolo Giovio, Elogia veris clarorum virorum imaginibus apposita, quae in musaeo Ioviano Comi spectantur (Wenecja: Michele Tramezzino, 1546), elogium „Henricus Cornelius Agrippa”: egzemplarz Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, Internet Archive (Public Domain Mark).
• Johann Weyer, De praestigiis daemonum, et incantationibus ac veneficiis libri sex, 6. wydanie rozszerzone (1583), ks. II, rozdz. 5, „De libris quibusdam magicis”, kol. 161-166 (wydanie numerowane kolumnami): Internet Archive.
• Charles G. Nauert Jr., Agrippa and the Crisis of Renaissance Thought (Urbana: University of Illinois Press, 1965).
• Marc van der Poel, Cornelius Agrippa, the Humanist Theologian and His Declamations (Lejda, Nowy Jork i Kolonia: Brill, 1997).
• Christopher I. Lehrich, The Language of Demons and Angels: Cornelius Agrippa’s Occult Philosophy (Lejda i Boston: Brill, 2003).
• Frances A. Yates, Giordano Bruno and the Hermetic Tradition (Londyn: Routledge and Kegan Paul, 1964), rozdz. 7, „Cornelius Agrippa’s Survey of Renaissance Magic”.