Idee

Kaduceusz

Kaduceusz to laska herolda należąca do Hermesa, boga, którego Rzymianie nazywali Merkurym: pręt opleciony dwoma wężami, często zwieńczony parą skrzydeł. Nie jest to laska Asklepiosa (po polsku zwykle laska Eskulapa, od rzymskiego imienia boga), czyli laska z jednym wężem, którą starożytni pisarze dają bogu medycyny. Na odznaki medyczne laska z dwoma wężami trafiła drogą, którą da się datować krok po kroku. Najbardziej znany krok przypada na rok 1902, kiedy armia Stanów Zjednoczonych umieściła ją na mundurach swoich oficerów lekarzy.

Każdy krok wiążemy niżej z najwcześniejszym źródłem, które udało nam się otworzyć, z wydaniem i stroną. Tam, gdzie popularna opowieść nie ma wczesnego źródła, piszemy to wprost. Cytaty z tekstów greckich, łacińskich i angielskich podajemy w naszym przekładzie; miejsca i strony odsyłają do wydań wymienionych w źródłach.

Czym jest kaduceusz

Nazwa należy do herolda. Po grecku laska to kērykeion (κηρύκειον), a herold to kēryx; polskie słowo pochodzi od łacińskiego caduceus. Słownik Liddella, Scotta i Jonesa objaśnia kērykeion jako „laskę herolda” i notuje przysłowie z leksykonu Focjusza, τὸ κηρύκειον ἢ τὴν μάχαιραν, które oddaje jako „pokój albo miecz”. Laska oznaczała posłańca, który mógł przejść między wrogami. Tukidydes pokazuje, co znaczył jej brak: w sporze o Korkyrę, który poprzedził wojnę peloponeską, Koryntianie wysłali ludzi do Ateńczyków łodzią „bez laski herolda”, na próbę (1.53).

Hermes ma laskę już u Homera, ale jest to laska snu i budzenia, z którą prowadzi zmarłych. Na początku ostatniej księgi Odysei wywołuje dusze zalotników: „w rękach trzymał laskę, piękną, złotą, którą usypia oczy, komu zechce, a innych znów budzi ze snu” (24.1-4, nasz przekład).

Skąd Hermes ma laskę, mówi Hymn homerycki do Hermesa. Młody Hermes oddaje Apollinowi lirę, a Apollo przysięga mu przyjaźń i obiecuje: „dam ci przepiękną laskę szczęścia i bogactwa, złotą, o trzech gałązkach, która ustrzeże cię od szkody” (w. 529-530, nasz przekład; przekład angielski Evelyna-White’a, 1914, s. 401). Żaden z tych tekstów nie wspomina o wężach. Węże widać wyraźnie na greckich przedmiotach, a opowieść, która je objaśnia, jest rzymska.

Ta sama scena tłumaczy, dlaczego kaduceusz bywa znakiem handlu. Tuż przed darem Apollo mówi Hermesowi, że ma od Zeusa „urząd ustanawiania wymiany między ludźmi na żyznej ziemi” (w. 516-517, nasz przekład; Evelyn-White, s. 401), a obiecana potem laska jest laską „szczęścia i bogactwa”. Garrison wciąż nazywa Merkurego „bogiem handlu i kupców” (1919, s. 14), a Hamann i Martelon (2016) wymieniają handel wśród znaczeń kaduceusza. Handel, tak jak służba herolda, należy do urzędów samego Hermesa; medycyna nie.

Skąd węże i skrzydła

Najstarszy grecki przedmiot, jaki sprawdziliśmy do tej strony, to brązowa głowica laski herolda w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku (1989.281.57): grecka, datowana na koniec VI albo początek V wieku p.n.e., wysoka na 18,7 cm. Na górze dwie grzebieniaste głowy węży patrzą na siebie, a niżej ich ciała krzyżują się w węzeł i zamykają w pierścień nad tuleją. Skrzydeł nie ma. Na ateńskim lekytosie, naczyniu na oliwę z lat około 480-470 p.n.e. przypisywanym Malarzowi Titonosa (Metropolitan Museum 25.78.2), Hermes biegnie z laską w ręku, a skrzydła ma na butach.

Pierwsze pisemne objaśnienie dwóch węży, jakie znaleźliśmy, zawiera łacińska księga o gwiazdach, która dotarła do nas pod imieniem Hyginusa, dzieło z czasów cesarstwa rzymskiego. Przy gwiazdozbiorze Lutni opowiada ona, jak Merkury pozwolił Apollinowi uznać lirę za swój wynalazek i dostał od niego w darze laseczkę (virgula). W drodze do Arkadii zobaczył dwa węże, które splecione ciałami walczyły ze sobą. Włożył między nie laskę, węże się rozdzieliły, a on ogłosił laskę znakiem pokoju. „Niektórzy też, kiedy robią kaduceusze, umieszczają na lasce dwa splecione węże, bo dla Merkurego był to początek pokoju” (De astronomia 2.7, wyd. Bunte, 1875, s. 43-44; nasz przekład).

Skrzydła na samej lasce są starsze niż tekst, który je objaśnia. Srebrny denar wybity w Rzymie dla mincerza M. Plaetoriusa Cestianusa, datowany na lata 69-57 p.n.e., pokazuje kaduceusz ze skrzydłami rozpostartymi na lasce (Harvard Art Museums 1976.79.1016). Znaczenie każdej części, także skrzydeł, wykłada późny antyk. Makrobiusz, łaciński autor z początku V wieku n.e., pisze w Saturnaliach, że Egipcjanie nadali kaduceuszowi postać dwóch złączonych węży, samca i samicy: pośrodku wiąże je węzeł zwany węzłem Herkulesa, głowy zaginają się w koło i stykają w pocałunku, ogony wracają do rękojeści, „a zdobią je skrzydła wyrastające z tej samej części rękojeści” (1.19.16, wyd. Eyssenhardt, 1893, s. 111-112; nasz przekład). Dodaje, że Egipcjanie widzieli w kaduceuszu także obraz narodzin człowieka: pocałunek oznacza miłość, węzeł konieczność (1.19.17-18). To późna łacińska alegoria, którą autor przypisuje Egipcjanom. Żadne wcześniejsze źródło spośród sprawdzonych nie mówi, że węże są samcem i samicą.

Druga laska: Asklepios i jego jeden wąż

Medycynie starożytni pisarze dają inną laskę. W Metamorfozach Owidiusza (początek I wieku n.e.) bóg sztuki lekarskiej zjawia się we śnie pewnemu Rzymianinowi, „trzymając w lewej ręce wiejską laskę”, i mówi: „przyjrzyj się tylko temu wężowi, który oplata moją laskę” (15.654-659, nasz przekład; przekład angielski Millera, 1916, t. II, s. 410-411). Jedna laska, jeden wąż, żadnych skrzydeł.

Księga o gwiazdach Hyginusa ma opowieść i o tym wężu, przy gwiazdozbiorze Wężownika. Asklepios, zamknięty w odosobnieniu, by obmyślić, jak uleczyć Glaukosa, trzymał w ręku laskę (bacillum), gdy do laski podpełzł wąż; Asklepios go zabił. Przyszedł drugi wąż z zielem w pysku, położył je na głowie pierwszego i oba odeszły; tym samym zielem Asklepios przywrócił Glaukosa do życia. „Idąc za tym zwyczajem”, kończy się ustęp, „jego potomkowie przekazali innym, by lekarze posługiwali się wężami” (De astronomia 2.14, wyd. Bunte, s. 51-52; nasz przekład). Makrobiusz tłumaczy węża przy posągach Eskulapa i Salus, czyli Zdrowia, tym, że węże co roku zrzucają starą skórę, tak jak ciała odzyskują dawne siły (1.20.1-2, wyd. Eyssenhardt, s. 112).

Światowa Organizacja Zdrowia trzyma się starożytnego podziału. Jej emblemat, „wybrany przez Pierwsze Światowe Zgromadzenie Zdrowia w 1948 roku”, to symbol Organizacji Narodów Zjednoczonych, nad którym umieszczono „laskę z owijającym się wokół niej wężem”; WHO wywodzi tę laskę od Asklepiosa (nasz przekład).

Od laski Merkurego do odznak medycznych: daty

Jak laska znalazła się po raz pierwszy przy medycynie, nie umiał wyjaśnić historyk medycyny Fielding H. Garrison, który pisał w 1919 roku jako podpułkownik Korpusu Medycznego armii amerykańskiej. Wyliczył wczesne przykłady kaduceusza w otoczeniu medycyny i przyznał: „dlaczego miałby się pojawiać w tym kontekście, nikt nie wie” (s. 14, nasz przekład). Wczesne użycia, które mogliśmy sprawdzić, podpowiadają odpowiedź: każde nadawało dwóm wężom inne znaczenie niż leczenie.

Przeczytajmy trzecią kolumnę. Spośród sprawdzonych użyć sprzed 1902 roku żadne nie objaśnia dwóch węży jako znaku leczenia: u Frobena odsyłają do Ewangelii, u Caiusa do dobrych rządów, u Maiera do alchemii, a w regulaminie armii z 1857 roku do stopnia wojskowego. Najbliżej medycyny jest Caius, lekarz przewodniczący lekarzom, a i on mówi wprost, że jego kaduceusz oznacza sposób, w jaki należy rządzić kolegium.

Wyjaśnienie samej armii, 1919

Garrison bronił tego wyboru. O szewronach podoficerów szpitalnych pisał: „co do jego użycia w tym miejscu nie może być wątpliwości. Posłużono się nim oczywiście po to, by zaznaczyć, że noszowi i żołnierze Korpusu Szpitalnego są niekombatantami” (s. 15, nasz przekład). Drugą laskę znał dobrze: herb Korpusu Medycznego „ma laskę Eskulapa z jednym wężem”, zauważał, „ale na kołnierzu widnieje kaduceusz” (s. 15). We wnioskach podzielił między nie zadania: kaduceusz miał być znakiem neutralności oficerów lekarzy w polu, podobnie jak Czerwony Krzyż, a laska z jednym wężem znakiem medycznych zadań korpusu (s. 15-16).

Nie wszystkie daty Garrisona się bronią. Kaduceusz w „znakach heraldycznych sir Williama Buttsa, lekarza Henryka VIII, i szwajcarskiego drukarza medycznego Frobena” umieścił w „późnym XVI wieku” (s. 14, nasz przekład). Sygnet Frobena jest w druku już w lutym 1516 roku, a Butts zmarł 22 listopada 1545 roku; herb, który podaje mu Dictionary of National Biography (1886), nie ma kaduceusza, a znaku, o którym myślał Garrison, nie znaleźliśmy. Dar Caiusa dla kolegium w Cambridge Garrison datował na 1556 rok, a 25 marca 1558 roku uznał za późniejsze odwiedziny; Venn, za Annales samego Caiusa, pokazuje, że insygnia przekazano właśnie tego dnia. Za Frothinghamem datował mezopotamską wazę libacyjną, którą uznał za pierwszy kaduceusz, na „około 3500 roku p.n.e.” (s. 13); do tej daty wracamy niżej. Kaduceusz podoficerów szpitalnych datował na 1856 rok. Najwcześniejszy regulamin z tym kaduceuszem, jaki przeczytaliśmy, to wydanie datowane na 1 stycznia 1857 roku. Rok 1851 cytuje się za Encyclopedia of United States Army Insignia and Uniforms Williama K. Emersona (1996), której nie widzieliśmy.

O tym, jak zapadła decyzja z 1902 roku, sto lat później opowiada się inaczej. Według okulisty George’a Bohigiana (2019) wniosek złożył lekarz wojskowy w stopniu kapitana, Frederick Reynolds. Naczelny lekarz armii (Surgeon General) Sternberg go odrzucił, jego następca Forwood zatwierdził, a „złoty kaduceusz” przyjęto 17 lipca 1902 roku. Bohigian pisze, że z korespondencji Reynoldsa z biurem naczelnego lekarza wynika, iż Reynolds „nie znał różnicy między kaduceuszem a Eskulapem” (nasz przekład). To zdanie nie ma u niego przypisu; przy Sternbergu, Forwoodzie i dacie powołuje się na artykuł R. A. Wilcoxa i E. M. Whithama (2003). Listów nie widzieliśmy.

Laska Merkurego w księgach hermetycznych i alchemicznych

Hermes Trismegistos, postać, której przypisano traktaty hermetyczne, wyrósł z greckiego Hermesa i egipskiego Thota (zob. Kim był Hermes Trismegistos?). Traktaty nie dają mu laski. Przeszukaliśmy zeskanowany tekst pierwszego tomu wydania Waltera Scotta (1924), który zawiera greckie i łacińskie traktaty z przekładem angielskim: kaduceusz nie pojawia się w nim ani razu.

Asclepius robi coś bardziej wymownego: wymienia obu bogów obok siebie i wyraźnie ich rozdziela. Hermes Trismegistos opowiada uczniowi o „twoim dziadku Asklepiosie, pierwszym wynalazcy sztuki leczenia”, który ma świątynię na górze libijskiej i wciąż pomaga chorym, a potem o „moim dziadku Hermesie, którego imię noszę”, który mieszka w nazwanym jego imieniem mieście i pomaga tym, którzy do niego przychodzą (rozdz. 37, nasz przekład; wyd. Scott, t. I, s. 359). W dialogu hermetycznym sztuka leczenia przechodzi z pokolenia na pokolenie w rodzie Asklepiosa, nie Hermesa.

Alchemicy za to dali Merkuremu jego laskę jako znak „Merkurego filozoficznego” swojej sztuki (o samej sztuce zob. Wielkie Dzieło). Księga emblematów Michaela Maiera Atalanta fugiens (Oppenheim, 1618) bierze motto pierwszego emblematu z Tablicy Szmaragdowej: „wiatr nosił go w swoim brzuchu” (zob. Tablicę Szmaragdową klauzula po klauzuli). Rozprawa do tego emblematu mówi, że Merkury, „ponieważ nosi kaduceusz opasany na krzyż dwoma wężami, wyprowadza dusze z ciał i wprowadza je z powrotem oraz dokonuje wielu podobnych przeciwieństw, najlepiej wyraża symbol Merkurego filozoficznego” (rozprawa I, s. 15; nasz przekład). W rozprawie XXV smoki chemików są alegorią, a nie prawdziwymi zwierzętami: smok zawsze oznacza Merkurego, „stąd Merkurego widuje się z podwójnym wężem złączonym w kaduceuszu”, a starożytni, jako twórcy hieroglifów, przydali smoka także Eskulapowi (s. 110; nasz przekład). U Maiera węże obu bogów są znakami w dziele chemicznym. Żaden z nich nie jest odznaką zawodu.

Ibis sprawdza: kaduceusz

Co poświadczają źródła, twierdzenie po twierdzeniu, z najwcześniejszym źródłem, jakie mogliśmy sprawdzić.

Co jest sporne

Mezopotamskie pochodzenie. W 1916 roku archeolog A. L. Frothingham dowodził, że Hermes wywodzi się od babilońskiego boga węża, a kaduceusz z babilońskich wyobrażeń boga Ningiszzidy. Jego pierwszym przykładem jest waza libacyjna z zielonego steatytu z Telloh (Lagasz), dziś w Luwrze, którą Gudea, władca Lagaszu, poświęcił Ningiszzidzie: pośrodku dwa węże zwracają się ku sobie na szczycie laski, a ich ogony splatają się u podstawy (s. 181-182). Garrison uznał sprawę za przesądzoną i za rachubą czasów Gudei przyjętą przez Frothinghama (s. 183) datował wazę na „około 3500 roku p.n.e.”. Metropolitan Museum datuje swój posąg Gudei (59.2) na około 2090 rok p.n.e. Sam wizerunek jest autentyczny. Związek między nim a grecką laską herolda to jednak argument Frothinghama i nie znaleźliśmy starożytnego źródła, które by ten związek wskazywało.

Pomyłka czy wybór. Garrison (1919) przedstawiał insygnia z 1902 roku jako świadomie wybrany znak niekombatantów. Claus Hamann i MaryKate Martelon (2016) mówią o „amerykańskim błędzie”, a Bohigian (2019) o nieporozumieniu oficera, który insygnia zaproponował. Regulamin z 1857 roku wnosi do tego sporu jeden fakt: armia wybrała kaduceusz dla podoficerów szpitalnych na długo przed 1902 rokiem. Powodu regulamin nie podaje, a „oczywiście” Garrisona to jego odczytanie, zapisane 62 lata później.

Jak często używa się go dziś. Historię tego symbolu w medycynie opisał w osobnej książce Walter J. Friedlander (The Golden Wand of Medicine, 1992). Odsetki z jego przeglądu organizacji są szeroko powtarzane; Hamann i Martelon przytaczają jeden z nich, że „76% organizacji komercyjnych chętniej używało kaduceusza”, i piszą, że nie mogli go sprawdzić. Tabeli z książki nie widzieliśmy, więc nie podajemy z niej żadnych liczb. Ich własne wyliczenie (2013-2015) da się sprawdzić: wśród obecnych i dawnych emblematów 482 szkół medycznych i szkół nauk o zdrowiu w USA, Portoryko i Kanadzie 205 pokazywało jakąś postać laski Asklepiosa, 25 jakąś postać kaduceusza, a 249 żadnej z nich.

Po polsku

Słownik języka polskiego PWN nie daje kaduceuszowi znaczenia medycznego. Podaje trzy znaczenia: w mitologii grecko-rzymskiej „laska Hermesa (Merkurego) jako posłańca bogów”, dalej „laska starożytnych posłów” i „laska błazna”. Do medycyny przylgnęło za to rzymskie imię Asklepiosa: ten sam słownik notuje żartobliwe „eskulap”, czyli lekarz, a laskę z jednym wężem nazywa się po polsku zwykle laską Eskulapa (oba hasła: dostęp 31 października 2026).

Po polsku o obu symbolach pisał w czasopiśmie Nowotwory Michael A. Izard („Laska Eskulapa i Kaduceusz jako symbole medyczne”, t. 58, nr 3, 2008, s. 272-274). Izard twierdzi, że granica między symbolami zatarła się „niemal na pewno” przez związek Hermesa z alchemią, która do końca XVI wieku na wielu obszarach ściśle związała się z medycyną. Jako piśmiennictwo podaje cztery strony internetowe. W źródłach sprawdzonych do tej strony alchemik Maier (1618) czyta kaduceusz jako Merkurego filozoficznego, a nie jako znak lekarzy, więc tej drogi do medycyny nie potwierdzamy.

Polskie przekłady cytowanych tu źródeł starożytnych wymieniamy według opisów w katalogu Biblioteki Narodowej. Samych wydań nie widzieliśmy i nie z nich pochodzą cytaty na tej stronie.

• Homer, Odyseja. Wierszem: przekład Lucjana Siemieńskiego, Warszawa: S. Lewental, 1876 (opis w katalogu BN). Prozą: przekład Jana Parandowskiego, Warszawa: Czytelnik, 1953 (opis w katalogu BN).
• Hymn homerycki do Hermesa. Hymny homeryckie, tekst grecki, przekład, wstęp i opracowanie Włodzimierza Appla, Toruń: Algo, 2001 (opis w katalogu BN).
• Tukidydes, Wojna peloponeska. Przekład i przedmowa Kazimierza Kumanieckiego, Warszawa: Czytelnik, 1953 (opis w katalogu BN).
• Owidiusz, Metamorfozy. Bruno Kiciński, P. Owidjusza Nazona Przemiany, z tekstem łacińskim, Warszawa: nakładem tłumacza, t. 1-3, 1825-1826 (opis t. 1 w katalogu BN); przekład Anny Kamieńskiej i Stanisława Stabryły, wyd. 2 zmienione, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1995, Biblioteka Narodowa, seria II, nr 76 (opis w katalogu BN).
• Makrobiusz, Saturnalia. Saturnalia: uczty i rozmowy, t. 1 (ks. 1-3), przekład, wstęp i przypisy Tomasza Sapoty, Wrocław: ISKŚiO UWr, 2019, Biblioteka Antyczna, t. 63 (opis w katalogu BN). Ustępy o kaduceuszu i o wężu Eskulapa są w księdze pierwszej.
• Asclepius. Pseudo-Apulejusz, Asklepiusz czyli Rozmowa z Hermesem Trismegistosem, przekład Kazimierza Pawłowskiego, w tomie: Apulejusz z Madaury, O bogu Sokratesa; O Platonie i jego nauce; O świecie, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002, Biblioteka Klasyków Filozofii (opis w katalogu BN).

Strona Czy to naprawdę starożytne? rozkłada w ten sam sposób na datowane warstwy inne symbole, które przychodzą ze starożytnym rodowodem.

Najważniejsze fakty

Nazwa	Grecka kērykeion, „laska herolda” (Liddell-Scott-Jones); łacińska caduceus
Czyja laska	Hermesa, rzymskiego Merkurego: herolda bogów i przewodnika dusz, któremu według Hymnu homeryckiego do Hermesa (w. 516-517) Zeus powierzył też wymianę między ludźmi
Postać	Laska z dwoma wężami; skrzydła na lasce na rzymskim denarze z lat 69-57 p.n.e., objaśnione przez Makrobiusza (początek V wieku n.e.)
Najstarszy sprawdzony przedmiot grecki	Grecka brązowa głowica laski z dwoma wężami, koniec VI-początek V wieku p.n.e. (Metropolitan Museum 1989.281.57)
Dlaczego dwa węże	Hyginus, De astronomia 2.7: Merkury rozdziela dwa walczące węże, znak pokoju
Laska medycyny	Laska Asklepiosa, po polsku zwykle laska Eskulapa: jeden wąż, bez skrzydeł (Owidiusz, Metamorfozy 15.654-659)
Armia USA	Szewrony podoficerów szpitalnych najpóźniej od 1857 roku (par. 1400); mundury oficerów lekarzy od 1902 roku
Emblemat WHO	Laska z jednym wężem, wybrana przez Pierwsze Światowe Zgromadzenie Zdrowia w 1948 roku
W słowniku PWN	Laska Hermesa (Merkurego), laska starożytnych posłów, laska błazna; bez znaczenia medycznego

Uczciwe pytania

Czym różni się kaduceusz od laski Eskulapa?

Kaduceusz to laska herolda należąca do Hermesa, rzymskiego Merkurego: dwa węże, często ze skrzydłami na szczycie. Laska Eskulapa, czyli laska Asklepiosa, to zwykła laska z jednym wężem i bez skrzydeł, atrybut boga uzdrawiania (Owidiusz, Metamorfozy 15.654-659; Hyginus, De astronomia 2.14). Światowa Organizacja Zdrowia wybrała w 1948 roku na swój emblemat laskę z jednym wężem.

Dlaczego kaduceusz ma dwa węże?

Najwcześniejsze pisemne objaśnienie, jakie znaleźliśmy, jest rzymskie: w De astronomia przypisywanym Hyginusowi (2.7) Merkury wkłada laskę między dwa walczące węże, te się rozdzielają, a laska staje się znakiem pokoju. Greckie brązowe głowice lasek z dwoma zwróconymi ku sobie wężami są starsze, z końca VI albo początku V wieku p.n.e. (Metropolitan Museum 1989.281.57). Makrobiusz na początku V wieku n.e. dodaje, że węże są samcem i samicą.

Dlaczego kaduceusz jest symbolem medycyny?

Przede wszystkim za sprawą armii amerykańskiej: jej regulamin z 1857 roku umieścił kaduceusz na półszewronach podoficerów szpitalnych (par. 1400), a w 1902 roku pojawił się on na mundurach oficerów lekarzy. Fielding Garrison wyjaśniał w 1919 roku, że oznaczał niekombatantów, podczas gdy herb Korpusu Medycznego miał laskę z jednym wężem. Wcześniejsze użycia w pobliżu medycyny znaczyły co innego: srebrny kaduceusz Johna Caiusa w londyńskim Kolegium Lekarzy (pierwszy raz użyty w styczniu 1557 roku według ówczesnej rachuby) oznaczał, jak sam Caius pisze, łagodne i roztropne rządy, a nie leczenie.

Czy kaduceusz to symbol hermetyczny?

W traktatach hermetycznych go nie ma: w tekście wydania Waltera Scotta (1924) kaduceusz nie pojawia się, a Asclepius (rozdz. 37) przypisuje wynalezienie sztuki leczenia starszemu Asklepiosowi, dziadkowi ucznia, a nie Hermesowi. Używali go za to alchemicy: Atalanta fugiens Michaela Maiera (1618) mówi, że Merkury, ponieważ nosi kaduceusz opasany dwoma wężami, najlepiej wyraża symbol „Merkurego filozoficznego” (s. 15).

Który symbol jest właściwy dla medycyny?

Według źródeł starożytnych laska Asklepiosa, po polsku laska Eskulapa: jeden wąż, bez skrzydeł. Kaduceusz należy do Hermesa jako herolda, a w źródłach rzymskich oznacza pokój. Laska z dwoma wężami wciąż jest w użyciu medycznym: w przeglądzie prowadzonym od listopada 2013 do stycznia 2015 roku 25 z 482 szkół medycznych i szkół nauk o zdrowiu w USA, Portoryko i Kanadzie miało jakąś postać kaduceusza w obecnym albo dawnym emblemacie, wobec 205 z jakąś postacią laski Asklepiosa (Hamann i Martelon 2016).

Źródła i dalsza lektura

• F. H. Garrison, „The Use of the Caduceus in the Insignia of the Army Medical Officer”, Bulletin of the Medical Library Association 9.2 (październik 1919), s. 13-16; PubMed Central, PMC234831 i skan w Internet Archive (dostęp 31 października 2026). O sir Williamie Buttsie: Charles Trice Martin, „Butts, Sir William”, w: Leslie Stephen (red.), Dictionary of National Biography, t. 8 (Londyn: Smith, Elder, 1886), s. 103-104, skan w Internet Archive (dostęp 1 listopada 2026).
• Homer, Odyseja 24.1-4, przekład angielski A. T. Murraya, Loeb Classical Library (Londyn: Heinemann; Cambridge, MA: Harvard University Press, 1919), w Perseus Digital Library; Hugh G. Evelyn-White (tłum.), Hesiod, the Homeric Hymns and Homerica, Loeb Classical Library (Londyn: Heinemann; Nowy Jork: Macmillan, 1914), Hymn homerycki do Hermesa (IV), w. 529-530, s. 401, skan w Internet Archive (dostęp do obu: 31 października 2026).
• H. G. Liddell, R. Scott i H. S. Jones, A Greek-English Lexicon, s.v. κηρύκειον („a herald’s wand”, z odesłaniem do Herodota 9.100 i Tukidydesa 1.53; przysłowie z Focjusza), w lsj.gr; Tukidydes 1.53 w przekładzie angielskim Richarda Crawleya, Project Gutenberg (dostęp do obu: 31 października 2026).
• Hyginus, De astronomia 2.7 i 2.14: Bernhard Bunte (red.), Hygini Astronomica (Lipsk: T. O. Weigel, 1875), s. 43-44 i 51-52, skan w Internet Archive; Owidiusz, Metamorfozy 15.654-659: Frank Justus Miller (tłum.), Metamorphoses, t. II, Loeb Classical Library (Londyn: Heinemann, 1916), s. 410-411, skan w Internet Archive (dostęp do obu: 31 października 2026).
• Makrobiusz, Saturnalia 1.19.16-18 i 1.20.1-2: Franz Eyssenhardt (red.), Macrobius, wyd. 2 (Lipsk: Teubner, 1893), s. 111-112, skan w Internet Archive (dostęp 31 października 2026). O dacie autora: Alan Cameron, „The Date and Identity of Macrobius”, Journal of Roman Studies 56 (1966), s. 25-38, doi:10.2307/300131.
• The Metropolitan Museum of Art, Nowy Jork: brązowa głowica kerykeionu (laski herolda), grecka, koniec VI-początek V wieku p.n.e., 1989.281.57; terakotowy lekytos przypisywany Malarzowi Titonosa, attycki, około 480-470 p.n.e., 25.78.2; posąg Gudei, neosumeryjski, około 2090 p.n.e., 59.2 (opisy i zdjęcia w domenie publicznej z otwartych danych muzeum, dostęp 31 października 2026). Harvard Art Museums, Cambridge, MA: denar M. Plaetoriusa Cestianusa, Rzym, 69-57 p.n.e., RRC 405/5, 1976.79.1016 (opis i zdjęcie, dostęp 1 listopada 2026).
• A. L. Frothingham, „Babylonian Origin of Hermes the Snake-God, and of the Caduceus I”, American Journal of Archaeology 20.2 (1916), s. 175-211 (waza Gudei i jej data, s. 181-183), skan w Internet Archive (dostęp 31 października 2026).
• Erazm z Rotterdamu (red.), Novum Instrumentum omne (Bazylea: Johann Froben, luty 1516), kolofon z sygnetem Frobena, Universitätsbibliothek Basel, BibG B 3; e-rara, doi:10.3931/e-rara-2849, skan [991] (dostęp 31 października 2026).
• E. S. Roberts (red.), The Works of John Caius, M.D., ze wspomnieniem Johna Venna (Cambridge: University Press, 1912): wspomnienie Venna, s. 18-19; Caius, Annales Collegii Medicorum, s. 42; skan w Internet Archive (dostęp 31 października 2026).
• War Department, Regulations for the Army of the United States, 1857 (Nowy Jork: Harper & Brothers, 1857), par. 1400, s. 439-440; skan egzemplarza National Library of Medicine w Internet Archive (dostęp 31 października 2026). Rok 1851 dla odznaki podoficerów szpitalnych cytowany za: William K. Emerson, Encyclopedia of United States Army Insignia and Uniforms (Norman: University of Oklahoma Press, 1996); tej książki nie widzieliśmy.
• George Bohigian, „The Caduceus vs. Staff of Aesculapius: One Snake or Two?”, Missouri Medicine 116.6 (2019), s. 476-477; PubMed Central, PMC6913859 (dostęp 31 października 2026); w sprawie decyzji armii z 1902 roku powołuje się na: R. A. Wilcox i E. M. Whitham, „The Symbol of Modern Medicine: Why One Snake Is More Than Two”, Annals of Internal Medicine 138.8 (2003), s. 673-677; tego artykułu nie widzieliśmy.
• Claus Hamann i MaryKate Martelon, „Branding Asklepios and the Traditional and Variant Serpent Symbol Display Among Health Professional Schools in the United States, Puerto Rico, and Canada: A Cross-Sectional Survey”, JMIR Medical Education 2.1 (2016), e6, doi:10.2196/mededu.5515; artykuł cytuje: Walter J. Friedlander, The Golden Wand of Medicine: A History of the Caduceus Symbol in Medicine (Nowy Jork: Greenwood Press, 1992); tej książki nie widzieliśmy.
• World Health Organization, „The WHO logo and emblem” (dostęp 31 października 2026).
• Walter Scott (red. i tłum.), Hermetica, t. I (Oksford: Clarendon Press, 1924), Asclepius III.37, s. 359, skan w Internet Archive; Michael Maier, Atalanta fugiens (Oppenheim: Hieronymus Galler dla Johanna Theodora de Bry, 1618), emblemat I oraz rozprawy I i XXV, s. 15 i 110, skan egzemplarza Getty Research Institute w Internet Archive (dostęp do obu: 31 października 2026).
• Słownik języka polskiego PWN, hasła „kaduceusz” i „eskulap”, sjp.pwn.pl; Michael A. Izard, „Laska Eskulapa i Kaduceusz jako symbole medyczne”, Nowotwory. Journal of Oncology 58.3 (2008), s. 272-274, Via Medica (dostęp do wszystkich: 31 października 2026).
• Polskie przekłady według katalogu Biblioteki Narodowej (dostęp 31 października 2026): Homer, Odyseja, przeł. Lucjan Siemieński (Warszawa: S. Lewental, 1876) i Jan Parandowski (Warszawa: Czytelnik, 1953); Włodzimierz Appel, Hymny homeryckie (Toruń: Algo, 2001); Tukidydes, Wojna peloponeska, przeł. Kazimierz Kumaniecki (Warszawa: Czytelnik, 1953); Owidiusz, Przemiany, przeł. Bruno Kiciński (Warszawa, 1825-1826) i Metamorfozy, przeł. Anna Kamieńska i Stanisław Stabryła (Wrocław: Ossolineum, 1995); Makrobiusz, Saturnalia: uczty i rozmowy, t. 1, przeł. Tomasz Sapota (Wrocław: ISKŚiO UWr, 2019); Pseudo-Apulejusz, Asklepiusz czyli Rozmowa z Hermesem Trismegistosem, przeł. Kazimierz Pawłowski (Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2002). Linki do opisów w sekcji „Po polsku”.