Idee - recepcja

Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku

Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku (Hermetic Order of the Golden Dawn), prawie zawsze nazywany po prostu Złotym Brzaskiem (Golden Dawn), był towarzystwem okultystycznym założonym w Londynie w 1888 roku przez trzech wolnomularzy: Williama Wynna Westcotta, Samuela Liddella Mathersa (który już w The Kabbalah Unveiled, Londyn, 1887, podpisywał się S. L. MacGregor Mathers) i Williama Roberta Woodmana. Przyjmował mężczyzn i kobiety, którzy stopień po stopniu studiowali kabałę, astrologię, symbolikę alchemiczną, geomancję i tarota, a od lat 1891-1892 miał krąg wewnętrzny poświęcony magii ceremonialnej (katalog Museum of Freemasonry, zbiór GBR 1991 GD; Denisoff, 2013). Jedność zachował do kryzysu z 1900 roku, rozpadł się w 1903 roku, a jego najdłużej działającą odnogę, Stella Matutina w Nowej Zelandii, rozwiązano w 1978 roku (Heritage New Zealand). Jego autorytet opierał się na dwóch dokumentach: szyfrowym rękopisie o spornym autorstwie i kilku listach po niemiecku od rzekomej adeptki, Anny Sprengel, które brytyjski historyk Ellic Howe uznał za sfabrykowane, gdy w 1971 roku dał je do zbadania biegłemu (Howe, 1972, s. 6-7). Ta strona rozdziela trzy warstwy: co mówią dokumenty i archiwa, co jest sporne (kto napisał rękopis i kto wymyślił Sprengel) i co zrobiono z zakonem później, od Aleistera Crowleya po talie tarota. Nie opisuje ceremonii ani ćwiczeń.

1887 czy 1888: jak to się zaczęło

Formalnie zakon powstał w Londynie w 1888 roku; wcześniejsza data, 1887, pochodzi z relacji samego Westcotta o tym, jak znalazł jego dokumenty. Trzej założyciele należeli do Societas Rosicruciana in Anglia (SRIA), towarzystwa zainteresowanego okultyzmem, kabałą i symboliką masońską, otwartego tylko dla mistrzów masonów. Woodman mu przewodniczył, z tytułem Supreme Magus, a Westcott i Mathers zasiadali w jego radzie. Westcott był lekarzem i zastępcą koronera londyńskiego okręgu Central Middlesex; koroner to urzędnik, który bada zgony gwałtowne, nienaturalne i o nieznanej przyczynie. Howe datuje tę nominację na 1881 rok; Davis uważa za prawdopodobne, że Westcott objął funkcję wiosną 1883 roku, choć odnotowuje źródło podające 1881, a w swoim podsumowaniu opatruje obie daty znakiem zapytania (Howe, 1972, s. 8 i 37; Davis, 2024, s. 24 i 2808 pliku PDF).

Historia, którą Westcott zostawił w swoich papierach, zaczyna się od szyfrowego rękopisu. Według jego notatki w lutym 1886 roku wielebny A. F. A. Woodford, znany autor masoński, powiedział mu o rękopisach pisanych szyfrem, które miał u siebie. Według kopii, którą Westcott sam sporządził z listu datowanego na 8 sierpnia 1887 roku, Woodford przesyłał mu je i radził szukać w Niemczech starej „soror” (siostry), której dewizą było Sapiens Dominabitur Astris: „Mieszkała w Ulm” (przekład nasz). Oryginał tego listu się nie zachował, a Woodford zmarł 23 grudnia 1887 roku, więc nikt nie mógł tej historii potwierdzić (Howe, 1972, s. 5-9). Według tej relacji, którą Howe streszcza jako opowieść tradycyjną, Westcott otrzymał rękopis w 1887 roku i w tym samym roku go odszyfrował; rok odszyfrowania powtarza Denisoff (Howe, 1972, s. 1; Denisoff, 2013).

Pytanie o datę założenia ma dwie odpowiedzi, bo były dwa akty. 12 lutego 1888 roku trzej założyciele podpisali zobowiązania lojalności wobec nowego towarzystwa (Denisoff, 2013). Patent upoważniający pierwszą świątynię, Isis-Urania nr 3, nie ma daty; w 1915 roku Westcott napisał na pocztówce do Roberta Felkina: „Patent podpisany 1 marca 1888” (przekład nasz). Westcott zapłacił Mathersowi za kaligraficzne wykonanie dokumentu i sam podpisał się za Sprengel, jej dewizą (Howe, 1972, s. 17-18). Pod koniec marca 1888 roku zakon liczył dziewięcioro członków; pierwszymi inicjowanymi w Isis-Urania były Mina Bergson, przyszła żona Mathersa i siostra filozofa Henriego Bergsona, oraz Theresa Jane O’Connell (Howe, 1972, s. 49; Davis, 2024). Rok 1887 podawany w niektórych pracach pochodzi od samych członków. W 1916 roku, w broszurze Data of the History of the Rosicrucians, Westcott napisał, że świątynię Isis-Urania utworzono w 1887 roku „za zgodą S.D.A., różokrzyżowego adepta z kontynentu” (przekład nasz); S.D.A. to inicjały dewizy przypisywanej Sprengel. W 1937 roku Israel Regardie, który cytuje tę broszurę, napisał, że zakon założono w 1887 roku, a jego pierwszą angielską świątynię otwarto w następnym roku (Regardie, t. 1, 1937, s. 16-17 i 21).

W tym samym 1888 roku otwarto świątynie w Weston-super-Mare (Osiris) i w Bradford (Horus); w 1893 roku dołączyła do nich Amen-Ra w Edynburgu (katalog Museum of Freemasonry; Denisoff, 2013). Świątynię Ahathoor w Paryżu, gdzie Mathers mieszkał od 1892 roku, konsekrowano 6 stycznia 1894 roku na podstawie patentu, który Westcott sporządził 3 stycznia; Denisoff podaje dla obu świątyń 1893 rok, ale dokumenty przytoczone przez Howe’a ustalają konsekrację na styczeń 1894 (Davis, 2024; Howe, 1972, s. 35, 113 i 295). Rejestry opublikowane przez Howe’a dają razem 315 inicjacji we wszystkich świątyniach w latach 1888-1896, w tym 189 w Londynie (Howe, 1972, s. 48-49).

Szyfrowy rękopis

Tak zwany Cipher Manuscript (rękopis szyfrowy) to plik kartek z notatkami po angielsku, zapisanymi sztucznym alfabetem wziętym z Polygraphia opata Johannesa Trithemiusa (1462-1516). Nie jest to tajny język, tylko podstawienie liter, które Westcott mógł bez trudu przepisać (Howe, 1972, s. 11-12). Zawiera zarysy ceremonii przyjęcia do pięciu stopni, od Neofity do Philosophusa, i na tym się urywa (katalog Museum of Freemasonry; Howe, 1972, s. 3, za A. E. Waite’em). Prawie cały papier pochodzi z jednej partii, a pół tuzina kartek ma znak wodny z 1809 roku; Howe wskazuje też brunatny atrament, dobrany jego zdaniem po to, by rękopis wyglądał na stary (Howe, 1972, s. 3). Znak wodny datuje papier, nie pismo.

Oryginały są dziś w Museum of Freemasonry w Londynie, w zbiorze Złotego Brzasku, sygnatura GBR 1991 GD 1/1/1-8. Warburg Institute Uniwersytetu Londyńskiego przechowuje fotokopie (k. 1-57) i odszyfrowaną transkrypcję (k. 1-58) w kolekcji Geralda Yorke’a, NS 2 (katalog Museum of Freemasonry; Warburg Institute, katalog kolekcji Yorke’a). Kto i kiedy napisał te notatki, pozostaje nierozstrzygnięte. Katalog muzeum stwierdza, że dziś powszechnie przyjmuje się, iż są dziełem Kennetha Mackenziego, zmarłego w 1886 roku, jako szkice rytuałów dla Society of Eight, założonego w 1883 roku przez Fredericka Hollanda, albo dla Sat B’hai, powstałego około 1871 roku. Waite, który znał założycieli, doszedł w 1938 roku do wniosku, że notatki są znacznie późniejsze niż 1870 rok i nie napisał ich ani Westcott, ani Woodman, ani Mathers. Howe uznał, że nie da się tego ustalić. Denisoff odnotowuje inne proponowane źródła: papiery okultysty Fredericka Hockleya, stragan z używanymi książkami albo fałszerstwo samego Mackenziego (katalog Museum of Freemasonry; Howe, 1972, s. 3-4 i 10; Denisoff, 2013).

Listy przypisywane Annie Sprengel

Anna Sprengel, niemiecka adeptka, która rzekomo upoważniła zakon, nie zostawiła śladu poza papierami Westcotta. Wśród kartek rękopisu była jeszcze jedna, również pisana szyfrem, według której niemiecka „soror” nazywała się Fräulein Sprengel, była jedną z przywódczyń „die goldene Dämmerung” i odbierała pocztę przez niejakiego Herr J. Engera w Hotelu Marquardt w Stuttgarcie. Howe podejrzewał, że tę kartkę dołączono do rękopisu później i nie była jego częścią (Howe, 1972, s. 6 i 12). Potem nadeszło, według Westcotta, pięć listów po niemiecku, pisanych w jej imieniu przez sekretarza między listopadem 1887 a marcem 1890 roku, które upoważniały go do założenia zakonu i podpisywania się za nią; kolejny, datowany w Dahme 23 sierpnia 1890 roku, donosił, że zmarła 20 lipca (Howe, 1972, s. 6 i 17). Westcott nigdy nie twierdził, że widział ją osobiście, tylko że z nią korespondował (Howe, 1972, s. 13). Miasto Sprengel zmienia się wraz ze źródłem: Ulm w kopii listu Woodforda, Stuttgart na szyfrowanej kartce, Norymberga w książce Regardiego z 1937 roku (Regardie, t. 1, 1937, s. 19 i 21).

16 lutego 1900 roku, w liście do Florence Farr, Mathers napisał, że Westcott nigdy nie był w kontakcie z „Tajnymi Przywódcami” (Secret Chiefs) zakonu, „bo sam sfałszował albo zlecił sfałszowanie rzekomej korespondencji między sobą a nimi” (przekład nasz), i że on, Mathers, wiedział o tym od lat, związany przysięgą milczenia, której Westcott zażądał od niego, zanim pokazał mu, co zrobiono; jeśli to prawda, Mathers był wspólnikiem. W tym samym liście twierdził, że „Sapiens Dominabitur Astris” jest w Paryżu i mu pomaga: miał na myśli amerykańską oszustkę, która przedstawiała się jako pani Horos i przez krótki czas go zwodziła (Howe, 1972, s. 4-5 i 209-211; Denisoff, 2013). Jak wspominał Waite, Westcott nie przyznał się do zarzutu i odpowiedział, że jego świadkowie nie żyją. Dochodzenie zakonu niemal niczego nie dało (Howe, 1972, s. 4-5).

Współczesne badanie przeprowadził Ellic Howe, który znalazł oryginalne listy w prywatnym depozycie przekazanym w latach 20. XX wieku bibliotece angielskiego wolnomularstwa, dziś części zbioru GBR 1991 GD (Howe, 1972, s. 5; katalog Museum of Freemasonry). W 1971 roku dał je do zbadania zuryskiemu biegłemu od dokumentów, Oskarowi Schlagowi, którego ekspertyza wskazała błędy ortograficzne i gramatyczne oraz anglicyzmy, jakich nie popełniłby żaden Niemiec; autor listu donoszącego o śmierci Sprengel pisał o niej w rodzaju męskim (Howe, 1972, s. 6-7). Howe poprosił też archiwum państwowe Wirtembergii w Stuttgarcie o odszukanie Sprengel i Engera w rejestrach mieszkańców, bez skutku (Howe, 1972, s. 13). Doszedł do wniosku, że Westcott wymyślił Sprengel i zlecił sfabrykowanie listów, by dać zakonowi niemieckie pochodzenie, i że innego rozsądnego wyjaśnienia nie ma (Howe, 1972, s. 6-7). To stanowisko przyjmuje dziś katalog muzeum: według jego opisu zbioru badacze uważają, że Westcott stworzył historię Sprengel, by dać zakonowi prawomocne pochodzenie i przyciągnąć poważnych okultystów i wolnomularzy (katalog Museum of Freemasonry).

Legenda przetrwała rozłam. Robert Felkin, przywódca Stella Matutina, szukał rzekomych niemieckich przywódców w podróżach po kontynencie i korespondował ze swoją pacjentką, Anne Sprengel, która według niego była bratanicą Fräulein Sprengel z listów (katalog Museum of Freemasonry).

Dokumenty po kolei

Jak był zorganizowany

Zakon przejął strukturę loży: numerowane stopnie, od Neofity (0=0) do Philosophusa (4=7), każdy z własną ceremonią przyjęcia i egzaminami. W latach 1888-1891 był przede wszystkim szkołą teoretyczną kabały, astrologii, symboliki alchemicznej, geomancji i tarota (katalog Museum of Freemasonry). W odróżnieniu od wolnomularstwa przyjmował kobiety na równi z mężczyznami (Denisoff, 2013). Ponad tymi pięcioma stopniami Mathers zorganizował w latach 1891-1892 Drugi Zakon, Ordo Rosae Rubeae et Aureae Crucis („Czerwonej Róży i Złotego Krzyża”), którego pierwszy stopień czerpał z legendy o grobowcu Christiana Rosenkreutza z manifestów różokrzyżowców. Mathers z żoną zbudowali replikę tego grobowca, „Kryptę Adeptów” (Vault of the Adepts), i w tym kręgu wewnętrznym członkowie przechodzili od studiów do praktyki rytualnej (katalog Museum of Freemasonry; Howe, 1972, s. 75). Tylko Mathers twierdził, że kontaktuje się z Trzecim Zakonem „Tajnych Przywódców”, i ten monopol był jedną z przyczyn późniejszych sporów (Denisoff, 2013).

Gdzie pojawia się Hermes

Słowo „Hermetyczny” w nazwie nie znaczy, że zakon komentował greckie traktaty przypisywane Hermesowi. Sam Westcott wyjaśnił w 1894 roku, co przez nie rozumie: pisma związane z imieniem Hermesa dotyczą tajemnej mądrości „rozwiniętej w trzech kierunkach” (przekład nasz), teozofii, alchemii i magii (Westcott, 1894, przedmowa). W praktyce „hermetyczny” oznaczał program nauk tajemnych: ten sam, którego zakon uczył stopień po stopniu (katalog Museum of Freemasonry). Jak odróżnić hermetyzm od nurtów, z którymi bywa mylony, piszemy w tekście Hermetyzm i jego sąsiedzi.

Przywódcy rzeczywiście wznawiali teksty hermetyczne. Westcott redagował serię Collectanea Hermetica, wydawaną przez Theosophical Publishing Society; jej drugi tom (1894) przedrukowuje angielski przekład Pymander, który Everard wydał w 1650 roku, z siedemnastoma „księgami” przypisywanymi Hermesowi (zob. Corpus Hermeticum), a trzeci zapowiedziano z przypisami „S.S.D.D.”, czyli Florence Farr, bo taką dewizę nosiła w zakonie (Westcott, 1894; Howe, 1972, s. 51). W przedmowie Westcott przedstawił Hermesa jako nauczyciela egipskich kapłanów „w czasach niemal na pewno wcześniejszych od tych, które zwykle łączy się z Mojżeszem” (przekład nasz; Westcott, 1894, przedmowa). To stara teza prisca theologia, którą Isaac Casaubon obalił w 1614 roku, datując traktaty na okres rzymski. W tej samej przedmowie Westcott przyznał, że traktaty nie dotrwały w pierwotnej postaci i że neoplatonicy i szkoła aleksandryjska, a może i późniejsi filozofowie chrześcijańscy, zmienili wiele wersów i być może niektóre doktryny, utrzymywał jednak, że zachowują one bardzo dawne ideały egipskie. Jeden z założycieli bronił więc w 1894 roku, z zastrzeżeniami, starożytności, którą obalono prawie trzy stulecia wcześniej (Westcott, 1894, przedmowa, s. iv).

Reszta systemu zbierała materiały z różnych epok: renesansową kabałę chrześcijańską (zob. Szem ha-Meforasz), materiał „anielski” z dzienników Johna Dee, z którego wywodzą się tablice i plansze do „szachów enochiańskich” przechowywane w archiwum muzeum (katalog Museum of Freemasonry), tarota czytanego przez litery hebrajskie jak u Éliphasa Léviego, choć w innym porządku, i tabele odpowiedniości. Wykład historyczny dla neofitów, zredagowany przez Westcotta (Howe, 1972, s. 22) i przytoczony przez Regardiego, przedstawiał zakon jako „towarzystwo hermetyczne, którego członków uczy się zasad Nauki Tajemnej i Magii Hermesa” (przekład nasz), i zaliczał do adeptów zakonu Léviego, zmarłego w 1875 roku (Regardie, t. 1, 1937, s. 16). Nazywanie tego wszystkiego „magią hermetyczną” albo „teurgią” to zwyczaj XIX i XX wieku, nie Hermetica (zob. Teurgia).

Kryzys z 1900 roku

W 1900 roku londyński Drugi Zakon zerwał z Mathersem, przywódcą zakonu mieszkającym w Paryżu, z powodu przyjęcia Crowleya i oskarżenia Westcotta o fałszerstwo. Grunt przygotował marzec 1897 roku, kiedy Westcott złożył swoje funkcje w zakonie; według katalogu muzeum zrobił to, by zachować stanowisko koronera, gdy władze dowiedziały się o jego związkach z zakonem (Howe, 1972, s. 168; katalog Museum of Freemasonry). Od tej pory zakonem w Londynie kierowała aktorka Florence Farr jako przedstawicielka Mathersa, który mieszkał w Paryżu (Howe, 1972, s. 168-169). Napięcia sięgały wcześniejszych lat: 3 grudnia 1896 roku Mathers wykluczył Annie Horniman (Howe, 1972, s. 135).

Zapalnikiem był Aleister Crowley. Londyński Drugi Zakon odmówił mu przyjęcia, a Mathers przyjął go na własną rękę w Paryżu 16 stycznia 1900 roku (Howe, 1972, s. 206). Farr napisała do Mathersa w styczniu; treść tego listu nie jest znana, ale z odpowiedzi Mathersa można wnioskować, że proponowała zamknięcie świątyni Isis-Urania (według katalogu muzeum: rozwiązanie zakonu). Mathers odpowiedział 16 lutego oskarżeniem Westcotta o fałszerstwo (Howe, 1972, s. 209-210; katalog Museum of Freemasonry). 17 kwietnia Crowley zjawił się jako wysłannik Mathersa w siedzibie Drugiego Zakonu przy Blythe Road 36 i na krótko zajął „Kryptę” (Howe, 1972, s. 218). 19 kwietnia wrócił w szkockim stroju góralskim i w czarnej masce; właściciel lokalu wezwał policjanta, który kazał mu wyjść, a komitet Drugiego Zakonu jeszcze tego dnia zawiesił Mathersa. Wydarzenia tych dni znane są jako bitwa o Blythe Road (Battle of Blythe Road) (Howe, 1972, s. 225-226; katalog Museum of Freemasonry). 21 kwietnia zebranie Drugiego Zakonu z udziałem dwudziestu dwóch osób przyjęło nową konstytucję, a oświadczenie wydrukowane w maju głosiło, że spośród pięćdziesięciu do sześćdziesięciu członków londyńskiego Drugiego Zakonu wszyscy poza pięcioma przestali uznawać Mathersa za przywódcę (Howe, 1972, s. 227-228). Mathers, jego żona, Crowley i ich zwolennicy zostali poza zakonem (katalog Museum of Freemasonry).

Aleister Crowley w zakonie

Crowley (1875-1947) został inicjowany jako Neofita 18 listopada 1898 roku, z dewizą Perdurabo, a wiosną 1900 roku był już poza zakonem: jego członkostwo trwało niecałe półtora roku (Howe, 1972, s. 193). Ani go nie założył, ani nim nie kierował, a londyński Drugi Zakon nigdy nie uznał stopnia, który Mathers nadał mu w Paryżu (Howe, 1972, s. 208 i 226). Później drukował teksty zakonu w swoim piśmie The Equinox; w marcu 1910 roku Mathers wystąpił do sądu, by powstrzymać druk rytuału wejścia do Drugiego Zakonu, i przegrał (Howe, 1972, s. 166). Akta tej sprawy są w archiwum Museum of Freemasonry (katalog Museum of Freemasonry). To, co Crowley zbudował później, z własnymi zakonami i doktrynami, to osobna historia.

Skandal, podział i koniec (1901-1978)

Po kryzysie zakon stracił członków w publicznym skandalu i w 1903 roku podzielił się na dobre; jego najdłużej działającą odnogę, w Nowej Zelandii, rozwiązano w 1978 roku. W 1901 roku sprawa karna wprowadziła zakon na łamy gazet. Amerykańskie małżeństwo, Frank i Editha Jacksonowie, którzy kazali się nazywać Theo i Laura Horos, wywieźli z Paryża kopie dokumentów zakonu i założyli w Londynie własny zakon, który służył im za przykrywkę dla przestępstw (Denisoff, 2013; katalog Museum of Freemasonry). Na sesji Old Bailey otwartej 16 grudnia 1901 roku sąd skazał Franka Duttona Jacksona za gwałt na piętnaście lat ciężkich robót, a Edithę Loletę Jackson jako współsprawczynię na siedem (Proceedings of the Old Bailey, t19011216-79). Proces upublicznił teksty Złotego Brzasku i wielu członków odeszło (katalog Museum of Freemasonry). W czerwcu 1902 roku pozostałym ogłoszono, że towarzystwo będzie się odtąd nazywać Hermetic Society of the M. R., od niemieckiego słowa Morgenröthe, „zorza poranna” (Howe, 1972, s. 242).

Ostateczne zerwanie nastąpiło w 1903 roku. Po dorocznym zebraniu A. E. Waite i Marcus Worsley Blackden zatrzymali świątynię Isis-Urania, ogłosili swoje stanowisko w manifeście z 24 lipca, którego egzemplarza Howe nie znalazł, i nadali swojej grupie kierunek mistyczny zamiast magicznego: tak powstał Independent and Rectified Rite, który Waite zamknął w 1914 roku, by w następnym roku założyć Fellowship of the Rosy Cross (Howe, 1972, s. 252-253; katalog Museum of Freemasonry). Zwolennicy praktyki magicznej poszli za lekarzem Robertem Felkinem do Stella Matutina, z londyńską świątynią Amoun, a wierni Mathersowi, którzy po rozłamie z 1900 roku utworzyli konkurencyjną świątynię Isis, kierowaną przez Mathersa i prowadzoną przez dr. E. Berridge’a, działali dalej w zakonie nazwanym później Alpha et Omega (katalog Museum of Freemasonry).

Stella Matutina była najdłużej działającą odnogą. Felkin założył świątynię w Havelock North w Nowej Zelandii w 1912 roku i osiadł tam w 1916 roku (katalog Museum of Freemasonry). Badacz R. A. Gilbert opisuje tę świątynię, Smaragdum Thalasses, jako jedyną kwitnącą świątynię zakonu w czasie, gdy Regardie publikował rytuały, bo pozostałe podupadały, i zauważa, że pod nazwą Whare Ra przetrwała do lat 70. XX wieku (Gilbert, 1997, s. 196). Dom Felkina, Whare Ra, zaprojektowany przez architekta Jamesa Waltera Chapmana-Taylora i budowany od 1913 roku, był zarazem mieszkaniem i siedzibą zakonu; po śmierci Felkina w 1926 roku prowadziły go wdowa i córka, a zakon ostatecznie rozwiązano w 1978 roku. Budynek jest od 1990 roku chroniony jako obiekt historyczny kategorii 1 (Heritage New Zealand, nr 4407). W Anglii świątynia Hermes w Bristolu usamodzielniła się na początku lat 20. XX wieku i przetrwała do około 1972 roku (katalog Museum of Freemasonry).

Israel Regardie wstąpił do Stella Matutina w 1933 albo 1934 roku, a w latach 1937-1940 opublikował w Chicago, w czterech tomach, rytuały i teksty instruktażowe tej odnogi; drugi tom nosi nagłówek „The Stella Matutina or Golden Dawn” (Regardie, t. 2, 1938). To, co dziś krąży jako „rytuały Złotego Brzasku”, jest więc wersją odnogi następczej, wydrukowaną prawie pięćdziesiąt lat po 1888 roku. Według Denisoffa w 2013 roku kilka stowarzyszeń wciąż powoływało się na duchowy albo historyczny rodowód od pierwotnego zakonu (Denisoff, 2013), a już w 1983 roku Gilbert wspominał niedawno powstałe grupy, które twierdziły, że wywodzą się z szyfrowego rękopisu (Gilbert, 1983, s. 79); jedne i drugie należą do recepcji i ta strona ich nie ocenia.

Waite, Pamela Colman Smith i talia z 1909 roku

Talia tarota znana dziś jako Rider-Waite była dziełem dwojga członków zakonu, A. E. Waite’a i ilustratorki Pameli Colman Smith. Arthur Edward Waite (zm. 1942) wstąpił do zakonu w styczniu 1891 roku. Według Howe’a odszedł wkrótce po osiągnięciu stopnia Philosophusa (4=7) w kwietniu 1892 roku i wrócił po latach (Howe, 1972, s. 71). Dokumenty zakonu streszczone przez Davis podają inne daty: Waite przestał płacić składki, w 1893 roku uznano, że zrezygnował, a 17 lutego 1896 roku, po głosowaniu, przyjęto go ponownie; jako źródło Davis podaje zaświadczenie o ponownym przyjęciu, GD 2/3/1/9, w zbiorze zakonu w londyńskiej bibliotece masońskiej (Davis, 2024, s. 349 i 2556 pliku PDF). W 1903 roku Waite stanął na czele odnogi mistycznej (katalog Museum of Freemasonry). Pamela Colman Smith została inicjowana w listopadzie 1901 roku (Davis, 2024). Victoria and Albert Museum, które ma karty z ich wspólnej talii, odnotowuje, że poznali się jako członkowie Złotego Brzasku (V&A, E.423-1934).

Talia nie była publikacją zakonu, tylko komercyjnego wydawcy. W grudniowym numerze The Occult Review z 1909 roku, pisma wydawnictwa William Rider & Son, redaktor zapowiedział „nową talię kart tarota” (przekład nasz), która miała trafić do sprzedaży około 10 grudnia, litografowaną przez Sprague & Co. i sprzedawaną w pudełku z podręcznikiem Waite’a, The Key to the Tarot, za siedem szylingów (The Occult Review, X, 6, grudzień 1909, s. 300-301). W tym samym numerze Waite przedstawił karty jako zaprojektowane przez Pamelę Colman Smith i napisał, że skorygowali symbolikę „w odniesieniu do kanałów wiedzy, które nie leżą w pełnym świetle dnia” (przekład nasz), nie mówiąc, jakich (tamże, s. 307 i n.). V&A datuje pierwsze wydanie na 1910 rok; zapowiedź z 1909 roku wyjaśnia, czemu krążą obie daty. O tym, kiedy i jak tarot połączono z hermetyzmem, piszemy w tekście Tarot: rodowód wymyślony i ten prawdziwy.

Członkowie znani poza okultyzmem

Najsłynniejszy jest poeta William Butler Yeats, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie literatury z 1923 roku (NobelPrize.org). Według jego notatki, którą odnalazła badaczka Virginia Moore, został inicjowany w piątek 7 marca 1890 roku w pracowni Miny Bergson, z dewizą Demon Est Deus Inversus; w Autobiographies umieścił to w 1887 roku, co dobrze pokazuje, dlaczego dokumenty z epoki są lepszym dowodem niż wspomnienia (Howe, 1972, s. 69). Pozostał w zakonie i w Stella Matutina do początku lat 20. XX wieku, a jego papiery okultystyczne, z serią poświęconą Złotemu Brzaskowi, są w National Library of Ireland (Howe, 1972, s. 69; NLI, W. B. Yeats Occult papers).

Również w 1890 roku do zakonu wstąpiły Annie Horniman, później dyrektorka teatru, i aktorka Florence Farr, a w listopadzie 1891 roku irlandzka działaczka Maud Gonne, która według swojej autobiografii odeszła z powodu masońskich powiązań, jakie widziała w zakonie (Howe, 1972, s. 51 i 71; Davis, 2024). Chemik William Crookes, członek Royal Society, otrzymał stopień Neofity w czerwcu 1890 roku, a we wrześniu już się wycofał (Howe, 1972, s. 50-51). Constance Wilde, żona Oscara Wilde’a, została inicjowana w listopadzie 1888 roku (Davis, 2024), a pisarze Arthur Machen i Algernon Blackwood wstąpili odpowiednio w listopadzie 1899 i w październiku 1900 roku, kiedy, według Howe’a, najciekawszy okres zakonu już minął (Howe, 1972, s. 52).

Dwóch nazwisk powtarzanych w sieci nie ma na liście inicjowanych. Nie ma dowodu, że Bram Stoker, autor Draculi, kiedykolwiek wstąpił: Gilbert pisze, że nigdy nie był członkiem, wbrew temu, co często się twierdzi, choć przyjaźnił się z prawnikiem J. W. Brodie-Innesem, który nim był (Gilbert, 1983, s. 81; Davis, 2024). Pamela Colman Smith, również członkini zakonu, pracowała ze Stokerem w Lyceum Theatre (V&A, E.423-1934). Arthur Conan Doyle opowiedział we wspomnieniach, że około 1898 roku lekarz z sąsiedztwa zaprosił go do „tajnego stowarzyszenia adeptów ezoteryki” (przekład nasz) i że odmówił (Conan Doyle, Memories and Adventures, 1924, rozdz. XV); Davis identyfikuje tego lekarza jako Henry’ego Pullen-Burry’ego, członka zakonu (Davis, 2024).

Co jest sporne

Trzy pytania pozostają otwarte. Pierwsze to szyfrowy rękopis: kto go napisał, kiedy i skąd się wziął. Katalog muzeum skłania się ku Mackenziemu i stwierdza, że Westcott zdobył rękopis po jego śmierci. Waite wykluczył trzech założycieli, Howe uznał, że nie da się tego ustalić, a Denisoff, który w datowaniu Waite’a widzi argument za autorstwem Mackenziego, odnotowuje inne proponowane źródła; papier z 1809 roku nie datuje pisma (Howe, 1972, s. 3-4; katalog Museum of Freemasonry; Denisoff, 2013). Drugie to współudział: czy Westcott działał sam, czy brał w tym udział Mathers, który w 1900 roku powiedział, że wiedział o oszustwie od lat; jego własne oskarżenie obciążało jego samego (Howe, 1972, s. 4-5). Trzecie to pytanie, który akt liczyć jako założenie: rok 1887, w którym według Westcotta odszyfrował rękopis i otrzymał pierwszy list przypisywany Sprengel, czy luty i marzec 1888 roku, czyli zobowiązania i patent.

Co do Sprengel zgody jest więcej: Howe doszedł w 1972 roku do wniosku, że Westcott ją wymyślił, i według katalogu muzeum tak dziś uważają badacze (Howe, 1972, s. 6-7 i 13; katalog Museum of Freemasonry). Denisoff przedstawia ją jako część relacji Westcotta, bez rozstrzygania (Denisoff, 2013).

Częste mity

„To starożytny zakon, spadkobierca różokrzyżowców albo Egiptu”. Powstał w 1888 roku; wykład historyczny Westcotta, który wywodził go od niemieckich różokrzyżowców i zaliczał Léviego do jego adeptów, to legenda założycielska (Regardie, t. 1, 1937, s. 16; Howe, 1972, s. 17 i 22-25). „Niemiecka adeptka, Anna Sprengel, upoważniła założenie zakonu”. Listy nie wytrzymują badania, a w Stuttgarcie nie ma po niej śladu (Howe, 1972, s. 6-7 i 13). „Szyfrowy rękopis jest średniowieczny”. Alfabet skopiowano z książki opata Trithemiusa, który zmarł w 1516 roku; papier ma znak wodny z 1809 roku, a Waite uznał notatki za późniejsze niż 1870 rok (Howe, 1972, s. 3-4 i 11-12). „Crowley założył zakon albo nim kierował”. Był członkiem od listopada 1898 do wiosny 1900 roku, a Londyn nie uznał jego stopnia (Howe, 1972, s. 193, 208 i 226). „Bram Stoker i Conan Doyle byli członkami”. Na członkostwo Stokera nie ma dowodu; Conan Doyle odrzucił zaproszenie (Gilbert, 1983, s. 81; Conan Doyle, 1924). „Złoty Brzask wydał tarot Rider-Waite”. Talię zaprojektowała Pamela Colman Smith według wskazówek Waite’a, a sprzedawało ją wydawnictwo William Rider & Son, które zapowiedziało ją na grudzień 1909 roku (The Occult Review, grudzień 1909). „Rytuały Regardiego to rytuały z 1888 roku”. To rytuały Stella Matutina, drukowane w latach 1937-1940 (Regardie, t. 2, 1938). „To to samo co grecki Złoty Świt”. Nie: grecka neonazistowska partia Złoty Świt (Χρυσή Αυγή), która po angielsku nosi dokładnie tę samą nazwę co zakon, Golden Dawn, nie ma z nim żadnego związku; w 2020 roku sąd w Atenach uznał siedmiu jej przywódców za winnych kierowania organizacją przestępczą (Amnesty International, 2020).

Jak to czytać

Trzy warstwy, po kolei. Fakt: londyńskie towarzystwo z 1888 roku, stworzone przez trzech wolnomularzy z SRIA na podstawie szyfrowanych szkiców rytuałów i niemieckiego upoważnienia, które nie wytrzymuje badania, z 315 inicjacjami do 1896 roku, kryzysem w 1900 roku i rozłamem w 1903 roku. Spór: kto napisał szyfrowy rękopis i ile wiedział Mathers. Recepcja: Crowley i The Equinox, cztery tomy Regardiego, talia z 1909 roku i stowarzyszenia, które przypisują sobie rodowód zakonu. Wszystkie trzy to historia; tylko pierwsza opisuje zakon z 1888 roku. Wzór, z którego zakon wziął swoją legendę, opisujemy w tekście o manifestach różokrzyżowców; francuskiego okultystę, który przypisał literę hebrajską każdemu z wielkich arkanów tarota, budując na pomyśle krążącym już od 1781 roku, na stronie Éliphas Lévi; a miejsce zakonu wśród różnych znaczeń słowa „hermetyzm” w tekście Czym jest hermetyzm?

Najważniejsze fakty

Nazwa	Hermetic Order of the Golden Dawn (Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku); zwykle po prostu Złoty Brzask (Golden Dawn)
Założenie	Londyn, 1888: zobowiązania podpisane 12 lutego; patent świątyni Isis-Urania podpisany 1 marca, według Westcotta (1915)
Założyciele	William Wynn Westcott (1848-1925), Samuel Liddell MacGregor Mathers (1854-1918) i William Robert Woodman (1828-1891), wolnomularze z Societas Rosicruciana in Anglia
Świątynie	Isis-Urania (Londyn), Osiris (Weston-super-Mare) i Horus (Bradford) w 1888; Amen-Ra (Edynburg) w 1893; Ahathoor (Paryż), konsekrowana 6 stycznia 1894
Inicjacje	315 we wszystkich świątyniach w latach 1888-1896, w tym 189 w Londynie (rejestry opublikowane przez Howe’a, 1972)
Podstawa dokumentalna	Szyfrowy rękopis (Museum of Freemasonry, Londyn, GBR 1991 GD 1/1/1-8) i listy przypisywane Annie Sprengel, od czasów Howe’a (1972) uznawane za sfabrykowane
Krąg wewnętrzny	Ordo Rosae Rubeae et Aureae Crucis, zorganizowany przez Mathersa w latach 1891-1892
Kryzys	1900: oskarżenie o fałszerstwo (16 lutego), bitwa o Blythe Road (17-19 kwietnia), odsunięcie Mathersa (21 kwietnia)
Odnogi po rozłamie	Independent and Rectified Rite (Waite, 1903-1914), Stella Matutina (Felkin, od 1903) i Alpha et Omega (wierni Mathersowi, od konkurencyjnej świątyni Isis utworzonej w 1900)
Koniec Stella Matutina	Świątynia Whare Ra (Havelock North, Nowa Zelandia), działająca jeszcze w latach 70. XX wieku; zakon rozwiązano w 1978 roku
Nie mylić z	Grecką neonazistowską partią Złoty Świt (Χρυσή Αυγή), która po angielsku nosi tę samą nazwę co zakon

Uczciwe pytania

Czym był Hermetyczny Zakon Złotego Brzasku?

Towarzystwem okultystycznym założonym w Londynie w 1888 roku przez trzech wolnomularzy: Williama Wynna Westcotta, Samuela Liddella Mathersa i Williama Roberta Woodmana. Przyjmował mężczyzn i kobiety, stopień po stopniu uczył kabały, astrologii, symboliki alchemicznej, geomancji i tarota, a od lat 1891-1892 miał krąg wewnętrzny poświęcony magii ceremonialnej. Po kryzysie z 1900 roku się podzielił, a rozłam stał się ostateczny w 1903 roku.

Czy Złoty Brzask założono w 1887 czy w 1888 roku?

Obie daty mają wyjaśnienie. Rok 1887 pochodzi z relacji Westcotta, której nikt nie mógł potwierdzić: według niego w tym roku otrzymał i odszyfrował rękopis, a jego notatka datuje na 26 listopada nadejście pierwszego z listów przypisywanych Annie Sprengel, który sam daty nie ma; ten rok podają też sam Westcott w 1916 roku i Israel Regardie w 1937 roku. Formalne założenie pochodzi z 1888 roku: założyciele podpisali zobowiązania 12 lutego, a patent pierwszej świątyni, Isis-Urania, podpisano według pocztówki Westcotta z 1915 roku 1 marca.

Czy Anna Sprengel istniała?

Poza papierami Westcotta nie znaleziono po niej śladu. Ellic Howe szukał jej bez skutku w archiwum państwowym w Stuttgarcie, gdzie umieszczała ją szyfrowana kartka, a biegły, który w 1971 roku zbadał jej listy, znalazł w nich błędy i anglicyzmy, jakich nie popełniłby żaden Niemiec; Howe doszedł w 1972 roku do wniosku, że Westcott ją wymyślił. To, że jedne źródła umieszczają ją w Norymberdze, a inne w Ulm albo w Stuttgarcie, jest częścią tego samego problemu.

Czy Aleister Crowley należał do Złotego Brzasku?

Tak, przez niecałe półtora roku. Został inicjowany w Londynie 18 listopada 1898 roku; londyński Drugi Zakon odmówił mu przyjęcia, a Mathers przyjął go na własną rękę w Paryżu 16 stycznia 1900 roku. Po tym, jak 17 kwietnia 1900 roku na krótko zajął siedzibę zakonu przy Blythe Road, został wykluczony razem z Mathersem. Później drukował teksty zakonu w swoim piśmie The Equinox.

Jacy znani ludzie należeli do zakonu? Czy członkami byli Bram Stoker albo Conan Doyle?

Najbardziej znany jest W. B. Yeats, inicjowany w 1890 roku, laureat Nagrody Nobla z 1923 roku. Przez zakon przeszli też Florence Farr, Annie Horniman, Maud Gonne, Arthur Machen, Algernon Blackwood, Constance Wilde i chemik William Crookes. Nie ma dowodu, że wstąpił Bram Stoker, choć przyjaźnił się z członkiem zakonu, prawnikiem J. W. Brodie-Innesem. Conan Doyle opowiadał, że około 1898 roku go zaproszono, ale odmówił.

Kiedy skończył się Złoty Brzask i czy ma związek z grecką partią Złoty Świt?

Pierwotny zakon rozpadł się w kryzysie z 1900 roku, stracił wielu członków po procesie Horosów w 1901 roku, zmienił nazwę w 1902 roku, a w 1903 roku podzielił się na trzy odnogi; dlatego jedne prace podają jako jego koniec rok 1900, inne 1901, a jeszcze inne 1903. Najdłużej działającą odnogę, Stella Matutina z Whare Ra w Nowej Zelandii, rozwiązano w 1978 roku. Zakon nie ma nic wspólnego z grecką neonazistowską partią Złoty Świt (po angielsku Golden Dawn): łączy je tylko nazwa.

Źródła i dalsza lektura

• Museum of Freemasonry (Londyn), zbiór GBR 1991 GD, „The Hermetic Order of the Golden Dawn, its members and related bodies”, opis w AIM25 (historia, zakres i zawartość, proweniencja; dostęp 30 października 2026).
• Ellic Howe, The Magicians of the Golden Dawn: A Documentary History of a Magical Order 1887-1923, przedmowa Gerald Yorke (Londyn: Routledge & Kegan Paul, 1972), wpis w Open Library; chronione prawem autorskim, cytowane ze stronami (s. xxv; rozdz. 1, „Suspect Documents”, s. 1-25; s. 35-37, 48-52, 69-75, 113, 135, 166-169, 193, 206, 208-211, 218, 225-228, 242, 252-253 i 295).
• Dennis Denisoff, „The Hermetic Order of the Golden Dawn, 1888-1901”, BRANCH: Britain, Representation and Nineteenth-Century History, red. Dino Franco Felluga (styczeń 2013), branchcollective.org.
• R. A. Gilbert, The Golden Dawn: Twilight of the Magicians, przedmowa Israel Regardie (Wellingborough: The Aquarian Press, 1983), wpis w Open Library; chronione prawem autorskim, cytowane ze stronami (s. 79 i 81).
• R. A. Gilbert, The Golden Dawn Scrapbook: The Rise and Fall of a Magical Order (York Beach, Maine: Samuel Weiser, 1997), wpis w Open Library; chronione prawem autorskim, cytowane ze stroną (s. 196).
• Warburg Institute (University of London), kolekcja Geralda Yorke’a, katalog NS 1-49, NS 2: fotokopie szyfrowego rękopisu (k. 1-57) i transkrypcja (k. 1-58), PDF katalogu (dostęp 30 października 2026).
• Sally Davis, Hermetic Order of the Golden Dawn: Biographies of Members, wersja 6 (Zenodo, 7 kwietnia 2024), DOI 10.5281/zenodo.10938903, CC BY-NC-ND 4.0, zenodo.org.
• W. Wynn Westcott (red.), Collectanea Hermetica, t. II: The Pymander of Hermes (Londyn: Theosophical Publishing Society, 1894), przedmowa; egzemplarz Harvardu zdigitalizowany przez Google w Internet Archive.
• S. L. MacGregor Mathers (przeł.), Kabbala Denudata. The Kabbalah Unveiled, przekład trzech ksiąg Zoharu (Londyn: George Redway, 1887), strona tytułowa; egzemplarz Wellcome Library w Internet Archive (domena publiczna).
• Proceedings of the Old Bailey, sesja z 16 grudnia 1901, sygn. t19011216-79 (Frank Dutton Jackson i Editha Loleta Jackson), oldbaileyonline.org (dostęp 30 października 2026).
• The Occult Review, t. X, nr 6 (Londyn: William Rider & Son, grudzień 1909), „Notes of the Month”, s. 300-301, i A. E. Waite, „The Tarot: A Wheel of Fortune”, s. 307 i n., Internet Archive (IAPSOP).
• Victoria and Albert Museum, „Rider-Waite-Smith deck”, karta The Fool, nr E.423-1934, collections.vam.ac.uk (dostęp 30 października 2026).
• Israel Regardie, The Golden Dawn: An Account of the Teachings, Rites and Ceremonies of the Order of the Golden Dawn, 4 t. (Chicago: The Aries Press, 1937-1940): t. 1 (wykład historyczny, s. 16; wstęp, s. 17-21) i t. 2 (nagłówek „The Stella Matutina or Golden Dawn”); egzemplarze dodane do Internet Archive przez użytkowników (prawa niesprawdzone; cytowane tylko jako odnośnik).
• Heritage New Zealand Pouhere Taonga, „Whare Ra”, nr na liście 4407, kategoria 1, heritage.org.nz (dostęp 30 października 2026).
• National Library of Ireland, „W.B. Yeats Occult papers, c. 1890-1937”, Collection List No. 60, opis w katalogu, kopia w Internet Archive z 2015 roku.
• Arthur Conan Doyle, Memories and Adventures (Boston: Little, Brown and Company, 1924), rozdz. XV, Project Gutenberg nr 66991.
• NobelPrize.org, „William Butler Yeats, Facts”, nobelprize.org (dostęp 30 października 2026).
• Amnesty International, „Greece: Golden Dawn verdict sends a clear message against the politics of demonization across Europe”, komunikat prasowy, 7 października 2020, amnesty.org (dostęp 12 listopada 2026).